भेरी–बबई डाइभर्सन तीन वर्षभित्र सक्ने लक्ष्य, मुख्य संरचना निर्माणमा ढिलाइ

विद्युत् उत्पादन र सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्ने उद्देश्यले निर्माण सुरु गरिएको राष्ट्रिय गौरवको भेरी–बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजनाको काम २०८५ असार सम्मा पुरा हुने गरेर कामलाई तिब्रता दिइएको छ । तीन वर्षभित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको आयोजनाको निर्माण सुरु भएको १५ वर्ष बितिसक्दा भौतिक प्रगति ७० प्रतिशत पुगेको छ भने वित्तीय प्रगति ६७ प्रतिशत रहेको आयोजनाका वरिष्ठ डिभिजनल इन्जिनियर (सिडिई) भरत पाठकले जानकारी दिए । आर्थिक वर्ष २०६८/६९ देखि अघि बढाइएको आयोजनाको काम ढिला हुँदा पटक पटक भाका सदै आएको छ । मुख्य सिभिल संरचना निर्माणमा भएको ढिलाइ र त्यसको प्रभाव अन्य निर्माण प्याकेजमा समेत परेकाले निर्धारित समयभित्र आयोजना सम्पन्न गर्नु चुनौतीपूर्ण देखिएको छ । सिडिई पाठकले बाँकी काम २०८५ असार भित्र सकिने अनुमान गरिएको बताए । उनका अनुसार पछिल्लो समय निर्माणको गति बढाउने प्रयास भइरहेको छ । ‘आयोजनाको बाँकी काम सम्पन्न गर्न दुईदेखि तीन वर्ष लाग्ने अनुमान छ । कामको रफ्तार बढाइएको छ,’ उनले भने । सुरुङ निर्माण सकियो, अन्य संरचनामा ढिलाइ भेरी–बबई डाइभर्सन आयोजनाको सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण मानिएको १२.२० किलोमिटर लामो सुरुङ निर्माण सम्पन्न भइसकेको छ । टनेल बोरिङ मेसिन (टिबिएम) प्रविधिको प्रयोग गरी निर्धारित समयभन्दा अगावै सुरुङ खनिएको थियो । तर, सुरुङ निर्माण सकिएपछि सुरु भएको दोस्रो चरणको काममा ढिलाइ हुँदा समग्र आयोजना प्रभावित भएको छ । आयोजना पाँचवटा मुख्य निर्माण प्याकेजमार्फत अघि बढाइएको छ । पहिलो प्याकेजमा सुरुङ निर्माण सम्पन्न भएको छ । दोस्रो प्याकेजमा बाँध, सर्ज साफ्ट, पेनस्टक र विद्युत्गृहलगायत सिभिल संरचना निर्माण गर्नुपर्ने छ । तेस्रो प्याकेजमा हाइड्रोमेकानिकल र चौथो प्याकेजमा इलेक्ट्रोमेकानिकल उपकरण जडानको काम पर्छ । पाँचौँ प्याकेजअन्तर्गत उत्पादित विद्युत्लाई राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा जोड्न प्रसारण लाइन निर्माण गरिनेछ । दोस्रो प्याकेजको काममा भएको ढिलाइले हाइड्रोमेकानिकल र इलेक्ट्रोमेकानिकल उपकरण जडानको कामसमेत प्रभावित भएको छ । सिभिल संरचना तयार नहुँदा उपकरण जडान र परीक्षणका काम निर्धारित तालिकाअनुसार अघि बढाउन कठिनाइ भएको आयोजनाले जनाएको छ । बाँध र विद्युतगृह निर्माण अधुरै आयोजनाको दोस्रो प्याकेजअन्तर्गत बाँधस्थल र विद्युत्गृहका सिभिल संरचना निर्माणको जिम्मा ग्वाङडोङ युआन्तियानररमन जेभीले लिएको छ । २०७६ साउन १३ गते सम्झौता गरी निर्माण अघि बढाइएको यस प्याकेजको काममा अपेक्षित प्रगति हुन सकेको छैन । आयोजनाको विवरणअनुसार मुख्य बाँधका छवटा संरचनामध्ये दुईवटा सम्पन्न हुने चरणमा पुगेका छन् । सेटलिङ बेसिनको करिब ७० प्रतिशत निर्माण सम्पन्न भएको छ । पेनस्टक पाइपका लागि एङ्कर ब्लक, विद्युत्गृह र सर्ज साफ्ट निर्माणको काम जारी छ । दोस्रो प्याकेजमा भएको ढिलाइले आयोजनाका अन्य संरचना निर्माणमा समेत असर पारेको छ । सिभिल संरचना पूरा भएपछि मात्रै कतिपय उपकरण जडान र परीक्षणका काम सहज रूपमा अघि बढाउन सकिने भएकाले बाँकी निर्माण कार्यलाई एकैसाथ गति दिनुपर्ने चुनौती आयोजनासामु छ । हाइड्रोमेकानिकल र इलेक्ट्रोमेकानिकलको काम पनि बाँकी तेस्रो प्याकेजअन्तर्गत हाइड्रोमेकानिकल संरचना निर्माणको जिम्मा चीनको झेजियाङ ओरिएन्ट इन्जिनियरिङले लिएको छ । २०७८ मङ्सिर ६ गते सम्झौता गरिएको यस प्याकेजको लागत दुई अर्ब १३ करोड ७४ लाख ९३ हजार रुपैयाँ छ । सम्झौताअनुसार २०८१ पुस ४ गतेभित्र सम्पन्न हुनुपर्ने काममा ढिलाइ भएको छ । आयोजनाको विवरणअनुसार यस प्याकेजको भौतिक प्रगति ६० प्रतिशत पुगेको छ । त्यस्तै, चौथो प्याकेजअन्तर्गत इलेक्ट्रोमेकानिकल उपकरण जडानको काम पनि जारी छ । चीनको झेजियाङ ओरिएन्ट इन्जिनियरिङले जिम्मा लिएको यस प्याकेजको लागत तीन अर्ब २८ करोड रुपैयाँ छ । यसको भौतिक प्रगति ५५ प्रतिशत पुगेको आयोजनाले जनाएको छ । यस प्याकेजअन्तर्गत टर्बाइन, जेनेरेटर, ट्रान्सफर्मर र ओभरहेड क्रेनको उत्पादन कार्य सम्पन्न भएको छ । अब ती उपकरण आयोजनास्थलमा जडान गर्नुपर्नेछ । उपकरण जडानसँगै परीक्षण र सञ्चालनको तयारीसमेत गर्नुपर्ने भएकाले सिभिल संरचना निर्माणको प्रगतिले आयोजनाको समग्र सम्पन्नतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने देखिन्छ । प्रसारण लाइन निर्माण अर्को चुनौती आयोजनाबाट उत्पादन हुने विद्युत्लाई राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा जोड्न पाँचौँ प्याकेजअन्तर्गत प्रसारण लाइन निर्माण गर्नुपर्नेछ । यसका लागि हात्तीखालस्थित विद्युत्गृहदेखि कोहलपुर–सुर्खेत १३२ केभी प्रसारण लाइनसम्म करिब एक हजार सात सय मिटर लामो प्रसारण लाइन निर्माण गर्ने योजना छ । प्रस्तावित प्रसारण लाइनमा नौवटा टावर रहनेछन् । तीमध्ये तीनवटा बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको मुख्य क्षेत्रमा र छवटा मध्यवर्ती क्षेत्रमा पर्ने विवरण सार्वजनिक भएको छ । प्रसारण लाइन निर्माणका लागि वातावरणीय अध्ययन र आवश्यक प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्नेछ । प्रसारण लाइनको वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनसम्बन्धी प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो । प्रसारण लाइन निर्माणको प्रक्रिया पूरा नभएसम्म आयोजनाबाट उत्पादित विद्युतलाई राष्ट्रिय प्रणालीमा जोड्ने काम पनि प्रभावित हुन सक्छ । यसर्थ, आयोजनाको बाँकी काममा सिभिल संरचना, उपकरण जडान र प्रसारण लाइन निर्माणलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ । ५१ हजार हेक्टर जमिनमा वर्षैभरि सिँचाइको लक्ष्य भेरी–बबई डाइभर्सन आयोजना सम्पन्न भएपछि बाँके र बर्दियाका करिब ५१ हजार हेक्टर कृषियोग्य जमिनमा बाह्रै महिना सिँचाइ सुविधा उपलब्ध गराउने लक्ष्य छ । यसबाट कृषि उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउनुका साथै किसानलाई वर्षायाममा मात्रै निर्भर रहनुपर्ने अवस्थाबाट मुक्त गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । आयोजनाअन्तर्गत सुर्खेतको गुर्भाकोट नगरपालिका–११ चिप्लेमा भेरी नदीमा बाँध निर्माण गरी पानीलाई सुरुङमार्फत बबई नदीमा खसालिनेछ । आयोजनाको योजनाअनुसार ११४ मिटर लामो ब्यारेज, १५८ मिटर लामो डिसेन्डिङ बेसिन र ४.२ मिटर व्यासको १२.२० किलोमिटर लामो सुरुङमार्फत प्रतिसेकेन्ड ४० घनमिटर पानी स्थानान्तरण गरिनेछ । हात्तीखालस्थित विद्युतगृहबाट ४६.८ मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य छ । यसरी आयोजना सिँचाइ र विद्युत् उत्पादन दुवै उद्देश्य पूरा गर्ने गरी निर्माण भइरहेको छ । आयोजनाको अद्यावधिक गुरुयोजनाअनुसार कुल लागत ३३ अर्ब १९ करोड ६६ लाख रुपैयाँ अनुमान गरिएको छ । आयोजना सम्पन्न भएपछि विद्युत् उत्पादनबाट वार्षिक चार अर्ब तीन करोड रुपैयाँ र ५१ हजार हेक्टर जमिनमा सिँचाइ सुविधाबाट तीन अर्ब १२ करोड रुपैयाँ बराबरको आर्थिक लाभ प्राप्त हुने लक्ष्य राखिएको छ । दुवै क्षेत्रबाट वार्षिक कुल सात अर्ब १३ करोड रुपैयाँ बराबरको लाभ प्राप्त हुने आयोजनाको अनुमान छ । समयमै सम्पन्न गर्न निर्माणको गति बढाउनुपर्ने भेरी–बबई डाइभर्सन आयोजना सम्पन्न भएपछि सिँचाइ सुविधाको विस्तार, कृषि उत्पादन वृद्धि र विद्युत् उत्पादनमार्फत अर्थतन्त्रमा योगदान पुग्ने अपेक्षा छ । तर, लामो समयदेखि जारी निर्माणमा ढिलाइ हुँदा आयोजनाबाट अपेक्षित लाभ लिन अझै पर्खनुपर्ने अवस्था छ । आयोजनाको सुरुङ निर्माण सम्पन्न भइसके पनि बाँध, विद्युतगृह, हाइड्रोमेकानिकल तथा इलेक्ट्रोमेकानिकल उपकरण जडान र प्रसारण लाइन निर्माणको काम पूरा हुन बाँकी छ । यी सबै संरचना तयार भएपछि मात्रै आयोजनालाई पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा ल्याउन सकिनेछ । आयोजना सम्पन्न गर्ने लक्ष्य पूरा गर्न निर्माण व्यवसायीको कार्यसम्पादन, बाँकी संरचनाको निर्माण, उपकरण जडान र प्रसारण लाइन निर्माणलाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ । अन्यथा, निर्माण अवधि लम्बिँदा आयोजनाबाट अपेक्षित सिँचाइ र विद्युत् उत्पादनको लाभ प्राप्त गर्ने समयसमेत पछि धकेलिनेछ ।