टीका र जमराको धार्मिक महत्त्वदेखि पारिवारिक पुनर्मिलनसम्म, किन विशेष छ बडादशैँ ?

नवराज पथिक काठमाडौं, कात्तिक ४ । वर्षभरि पढाइ, रोजगारी, व्यापार र विभिन्न पेसा–व्यवसायका कारण घरपरिवारबाट टाढा रहेका सदस्यहरू घर फर्कने, मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्ने तथा आफन्तजनसँग सुखदुःख साटासाट गर्ने दिन हो बडादशैँ। नेपाली समाजमा बडादशैँको मुख्य दिनका रूपमा मनाइने विजयादशमी धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, पारिवारिक पुनर्मिलन र सामाजिक सद्भावको अनुपम संगम पनि हो। आज बुधबार बडादशैँको मुख्य दिन विजयादशमी मनाइँदै छ। यस अवसरमा मान्यजनको हातबाट नवदुर्गाको प्रसादस्वरूप टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिँदै छ। घरपरिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका थाप्ने, उहाँहरूको आशीर्वाद लिने र परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता साटासाट गर्ने परम्पराले नेपाली समाजमा दशैँको महत्त्वलाई अझ विशेष बनाएको छ। धार्मिक आस्था र विजयको प्रतीक विजयादशमीलाई असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार दुर्गा भवानीले महिषासुरजस्तो आसुरी शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको तथा भगवान् रामले रावणको अन्त्य गरेको स्मरणमा यो पर्व मनाइन्छ। नवरात्रका नौ दिनसम्म दशैँघर तथा शक्तिपीठमा दुर्गा भवानीका विभिन्न स्वरूपको पूजा–आराधना गरिन्छ। नवदुर्गाको विधिपूर्वक पूजा गरी विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा ग्रहण गर्ने धार्मिक परम्परा छ। बडादशैँको टीकाले निधारमा रङ थप्छ, जमराले परम्पराको सम्झना गराउँछ र आशीर्वादले मनमा आशा जगाउँछ। यी सबैभन्दा माथि परिवारको साथ, आफन्तको आत्मीयता र समाजको सद्भावले पर्वलाई पूर्ण बनाउँछन्। दशैँमा लगाइने टीका सामान्य धार्मिक चिह्न मात्र होइन, श्रद्धा, विश्वास, आशीर्वाद र शुभकामनाको प्रतीक पनि हो। मान्यजनले टीका लगाउँदै परिवारका सदस्यलाई दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति, समृद्धि र सफलताको कामना गर्नुहुन्छ। टीका र जमरासँगै दिइने आशीर्वादले नयाँ उत्साहका साथ जीवनका चुनौती सामना गर्न प्रेरणा दिने विश्वास गरिन्छ। टीका, जमरा र आशीर्वादको सांस्कृतिक महत्त्व दशैँमा रातो टीका, पहेँलो जमरा र मान्यजनको आशीर्वादको विशेष महत्त्व छ। हिन्दू परम्परामा टीकालाई शुभता, विजय र मंगलकामनासँग जोडेर हेरिन्छ। जमरा उर्वरता, जीवनशक्ति र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। कतिपय समूदायले सेताे दहीमा मुछेकाे टीका लगाउने प्रचलन पनि छ । त्यसकाे आफ्नै सांस्कृतिक मान्यता छ । टीका लगाउने विधि र चलन समुदाय, क्षेत्र तथा पारिवारिक परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छन्। तर यसको मूल भावना भने समान छ-आफन्तप्रति सम्मान प्रकट गर्नु, ज्येष्ठबाट आशीर्वाद लिनु, सानालाई माया गर्नु र परिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्नु। दशैँका लागि घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक जौ रोपेर जमरा उमारिन्छ। अँध्यारो तथा उज्यालोको सन्तुलन मिलाएर उमारिएको जमरा विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। कतिपय परिवारमा जौसँगै मकै, गहुँलगायत अन्नको प्रयोग पनि गरिन्छ। टीका लगाउने विधि र चलन समुदाय, क्षेत्र तथा पारिवारिक परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छन्। तर यसको मूल भावना भने समान छ-आफन्तप्रति सम्मान प्रकट गर्नु, ज्येष्ठबाट आशीर्वाद लिनु, सानालाई माया गर्नु र परिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्नु। व्यस्त जीवनमा परिवारसँग जोडिने अवसर आधुनिक जीवनशैलीसँगै मानिसको दैनिकी निकै व्यस्त बनेको छ। शिक्षा, रोजगारी, व्यापार, व्यवसाय र अवसरको खोजीमा धेरै नेपाली गाउँबाट सहर, सहरबाट अन्य सहर तथा देशबाट विदेश पुगेका छन्। कतिपय परिवारका सदस्य एउटै घरमा बस्न नपाउने अवस्था छ भने कतिपयले महिनौँसम्म आफ्ना आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तलाई भेट्न पाउँदैनन्। यस्तो अवस्थामा बडादशैँले परिवारका सदस्यलाई पुनः एकै ठाउँमा भेला हुने अवसर दिन्छ। घर फर्कने यात्रादेखि मान्यजनको हातबाट टीका थाप्ने क्षणसम्मका गतिविधिले पारिवारिक सम्बन्धमा नयाँ ऊर्जा थप्छन्। लामो समयपछि भेटिएका आफन्तबीच विगतका अनुभव, दुःखसुख, उपलब्धि र आगामी योजनाबारे कुराकानी हुन्छ। दशैँलाई नयाँ लुगा लगाउने, मीठोमसिनो खाने र मनोरञ्जन गर्ने पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो परिवारलाई समय दिने, सम्बन्ध सुधार्ने र टाढिएका मनलाई नजिक ल्याउने अवसर पनि हो। विशेषगरी वृद्ध आमाबुबाका लागि छोराछोरी घर फर्कनु, नातिनातिनासँग समय बिताउन पाउनु र परिवारका सबै सदस्यलाई एकै ठाउँमा देख्न पाउनु ठूलो खुसीको विषय हो। उनीहरूका लागि दशैँमा पाइने सबैभन्दा अमूल्य उपहार महँगा सामानभन्दा पनि आफ्ना सन्तानको साथ, समय र माया हुन सक्छ। त्यसैले दशैँलाई नयाँ लुगा लगाउने, मीठोमसिनो खाने र मनोरञ्जन गर्ने पर्वका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो परिवारलाई समय दिने, सम्बन्ध सुधार्ने र टाढिएका मनलाई नजिक ल्याउने अवसर पनि हो। सामाजिक सद्भाव र सम्बन्ध नवीकरणको पर्व नेपाली समाज बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र भौगोलिक विविधताले भरिएको छ। फरक जातजाति, समुदाय, भाषा र क्षेत्रका मानिसले आ–आफ्ना परम्परा र विश्वासअनुसार दशैँ मनाउँछन्। यद्यपि टीका, जमरा, आशीर्वाद, भेटघाट र शुभकामना आदानप्रदानले धेरै नेपाली परिवार तथा समुदायलाई साझा सांस्कृतिक भावनामा जोडेको छ। विजयादशमीमा मान्यजनबाट टीका थाप्न मावली, ससुराली, काकाकाकी, मामामाइजू तथा अन्य आफन्तकहाँ जाने चलन छ। यसले नातागोता र पारिवारिक सम्बन्धलाई जीवन्त राख्न सहयोग गर्छ। सामान्य अवस्थामा भेटघाट कम हुने आफन्त, छिमेकीसँग पनि दशैँका बेला भेट्ने, हालखबर सोध्ने र आपसी मनमुटाव भए त्यसलाई हटाउने अवसर प्राप्त हुन्छ। दशैँले धार्मिक र सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतासँगै मानवीय मूल्यको संरक्षण गर्न पनि प्रेरित गर्छ। ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, सानाप्रतिको स्नेह, पारिवारिक जिम्मेवारी, आपसी सहयोग र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व यस पर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। परिवार तथा समाजमा उत्पन्न भएका असमझदारीलाई संवाद, क्षमा र समझदारीबाट समाधान गर्ने अवसरका रूपमा पनि दशैँलाई लिन सकिन्छ। टीका थाप्ने क्रममा व्यक्त गरिने सम्मान र सद्भावले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउनुका साथै सामाजिक एकता कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ। टीकाको साइत र परम्परा नवरात्रका नौ दिनसम्म पूजा–आराधना गरिएकी नवदुर्गाको विधिपूर्वक विसर्जन गरी विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका र जमरा थाप्ने परम्परा छ। नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अनुसार बुधबार बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटमा देवी विसर्जन र बिहान १० बजेर २६ मिनेटमा टीका लगाउन उत्तम साइत रहेको छ। समितिका अनुसार देवीको प्रसादका रूपमा मान्यजनबाट टीका ग्रहण गर्न विशेष साइत नै पर्खनुपर्ने बाध्यता छैन। परम्परालाई निरन्तरता दिन तथा साइतअनुसार टीका लगाउन चाहनेका लागि उत्तम समय निर्धारण गरिएको हो। समितिका अनुसार विजयादशमीका दिन चन्द्रमा कुम्भ राशिमा रहने भएकाले टीका लगाइमाग्ने व्यक्ति पश्चिम र टीका लगाइदिने व्यक्ति पूर्व फर्किनुपर्ने हुन्छ। दशैँ मनाउने क्रममा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवार, एक्लै रहेका ज्येष्ठ नागरिक, असहाय व्यक्ति तथा घरपरिवारबाट टाढा रहेका मानिसलाई पनि सम्झनु आवश्यक छ। उनीहरूसँग सहयोग र सद्भाव बाँड्न सके पर्वको खुसी अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। चाडपर्वको वास्तविक सुन्दरता खर्च र प्रदर्शनमा मात्र होइन, मानवीय सम्बन्ध र सहयोगको भावनामा पनि निहित हुन्छ। नेपालका विभिन्न स्थानमा विजयादशमीकै दिन मात्र टीका लगाउने चलन छ भने कतिपय ठाउँमा कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका लगाउने परम्परा छ। दशैँका अवसरमा घरमा बुबाआमा तथा परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका र जमरा थापेपछि मावली, ससुरालीलगायत आफन्तकहाँ गएर टीका लगाउने प्रचलन छ। परम्परासँगै मानवीय मूल्यको संरक्षण दशैँले धार्मिक र सांस्कृतिक परम्पराको निरन्तरतासँगै मानवीय मूल्यको संरक्षण गर्न पनि प्रेरित गर्छ। ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, सानाप्रतिको स्नेह, पारिवारिक जिम्मेवारी, आपसी सहयोग र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व यस पर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। विजयादशमीलाई सत्यको विजयको प्रतीक मानिने भएकाले यसले मानिसलाई अहंकार, लोभ, ईर्ष्या, हिंसा र विभेदजस्ता नकारात्मक प्रवृत्ति त्याग्नसमेत प्रेरणा दिन्छ। व्यक्तिगत जीवनमा इमानदारी अपनाउने, परिवारमा सम्मानपूर्ण व्यवहार गर्ने र समाजमा न्याय तथा सद्भाव प्रवर्द्धन गर्ने संकल्प लिनु यस पर्वको सन्देशसँग जोडिन्छ। दशैँ मनाउने क्रममा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवार, एक्लै रहेका ज्येष्ठ नागरिक, असहाय व्यक्ति तथा घरपरिवारबाट टाढा रहेका मानिसलाई पनि सम्झनु आवश्यक छ। उनीहरूसँग सहयोग र सद्भाव बाँड्न सके पर्वको खुसी अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। चाडपर्वको वास्तविक सुन्दरता खर्च र प्रदर्शनमा मात्र होइन, मानवीय सम्बन्ध र सहयोगको भावनामा पनि निहित हुन्छ। खुसी बाँडौँ, सम्बन्ध बलियो बनाऔँ दशैँ मनाउने शैली समयसँगै बदलिँदै गएको छ। यातायात, सञ्चार र प्रविधिले टाढा रहेका आफन्तसँग सम्पर्क गर्न सहज बनाएको छ। तर प्रविधिबाट शुभकामना आदानप्रदान गरे पनि सम्भव भएसम्म परिवारसँग समय बिताउनु, आमाबुबाको हालखबर बुझ्नु र ज्येष्ठ नागरिकको आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्नु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। सबैलाई एउटै ठाउँमा भेला हुन सम्भव नहुन सक्छ। रोजगारी, अध्ययन, स्वास्थ्य वा अन्य बाध्यताका कारण घर आउन नसक्नेहरूका लागि फोन, भिडियो कल र सन्देशमार्फत आत्मीयता साटासाट गर्न सकिन्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा भौतिक दूरीभन्दा पनि सम्बन्धमा माया, सम्मान र जिम्मेवारी कायम राख्नु हो। बडादशैँको वास्तविक विजय निधारमा टीका लगाउनुमा मात्र होइन, मनमा सद्भाव, परिवारमा एकता र समाजमा मानवता स्थापित गर्नुमा पनि छ। बडादशैँको टीकाले निधारमा रङ थप्छ, जमराले परम्पराको सम्झना गराउँछ र आशीर्वादले मनमा आशा जगाउँछ। यी सबैभन्दा माथि परिवारको साथ, आफन्तको आत्मीयता र समाजको सद्भावले पर्वलाई पूर्ण बनाउँछन्। यस विजयादशमीमा टीका र जमरा ग्रहण गर्दै सत्य, इमानदारी, सम्मान र सहयोगको बाटोमा अघि बढ्ने संकल्प गरौँ। व्यस्त जीवनबाट केही समय निकालेर परिवारलाई समय दिऔँ, टाढिएका आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गरौँ र खुसीसँगै दुःखमा पनि एकअर्काको साथ दिने संस्कारलाई बलियो बनाऔँ। किनकि बडादशैँको वास्तविक विजय निधारमा टीका लगाउनुमा मात्र होइन, मनमा सद्भाव, परिवारमा एकता र समाजमा मानवता स्थापित गर्नुमा पनि छ।