विदेशमा बस्दैमा वंशजको नागरिकता खोस्न मिल्दैन : मित्र काफ्ले

गैरआवासीय नेपाली संघ(एनआरएनए)क्यानडाका संस्थापक तथा पूर्वअध्यक्ष डा.मित्र काफ्लेले विदेशमा रहेका नेपालीको वंशजको नागरिकता निरन्तरताका लागि राज्यले आवश्यक व्यवस्था गर्नुपर्ने माग गरेका छन्। विदेशमा बसोबास गर्दैमा नेपालीले आफ्नो देशप्रतिको माया, जिम्मेवारी र सम्बन्ध नत्याग्ने उल्लेख गर्दै उनले वंशजको नागरिकता निरन्तरताको विषयलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने बताए । नेपाल न्यूज बैंकसँगको कुराकानीमा काफ्लेले विदेशमा रहेका नेपालीले शिक्षा, रोजगारी, तालिम तथा अन्य अवसरको खोजीमा देश छाड्नुपरेको बताउँदै नेपालीहरु रहरले मात्रै नभई देशमा पर्याप्त अवसर नपाउँदा बाध्यताले विदेशिएको जनाए । उनले भने,‘हामी यो देशको जन्मसिद्ध, वंशजको नागरिकता भएका नागरिक हौँ। हाम्रो सालनाल यहीँ गाडिएको छ। कुनै राम्रो अवसर नमिलेर, शिक्षा, उच्चस्तरीय तालिम वा रोजगारीका लागि हामी विदेशिएका हौँ। रहरले मात्रै विदेशिएका होइनौँ, बाध्यताले विदेशिएका हौँ।’ विदेशमा बसोबास गर्नु सजिलो नभएको उल्लेख गर्दै काफ्लेले त्यहाँ पनि नेपालीहरूले विभिन्न संघर्ष र कठिनाइ सामना गर्नुपर्ने बताए। विदेशमा रहेका नेपालीले देश छाडे भन्दैमा नेपालप्रतिको माया नरहेको वा देशलाई सहयोग नगरेको अर्थ लगाउन नहुने उनको भनाइ छ। ‘विदेशिनु भनेको आफ्नो देश छोडेर जानु हो। त्यो त्यति सजिलो छैन। त्यहाँ पनि संघर्ष छ, कठिनाइ छ। विदेश गयौँ भन्दैमा हामीले देशलाई माया गर्दैनौँ वा सहयोग गर्दैनौँ भन्ने होइन,’ उनले भने। उनका अनुसार विदेशमा रहेका नेपालीले रेमिट्यान्स पठाउनुका साथै नेपालमा प्राकृतिक विपद् तथा अन्य संकट आइपर्दा विभिन्न माध्यमबाट सहयोग गर्दै आएका छन्। भूकम्प, बाढी, कोभिड–१९, डेंगुलगायतका समस्या उत्पन्न हुँदा विदेशमा रहेका नेपालीले आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गरेको उनले बताए। काफ्लेले विदेशमा रहेका नेपालीको देशसँगको सम्बन्धलाई आर्थिक योगदानमा मात्र सीमित गरेर हेर्न नहुने धारणा राखे। उनीहरू नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक सम्बन्धसँग जोडिएको उल्लेख गर्दै देशको विकासमा योगदान गर्न पाउने वातावरण बनाउनुपर्नेमा उनले जोड दिए। वंशजको नागरिकता खोसिएको काफ्लेको दाबी काफ्लेले नेपालको नागरिकता ऐन, २०६३ को दफा १० को उपदफा १ सँग सम्बन्धित व्यवस्थाका कारण विदेशमा रहेका कतिपय नेपालीले आफ्नो वंशजको नागरिकता गुमाउनुपरेको दाबी गरे। उनका अनुसार विदेशमा अर्को देशको नागरिकता लिएका नेपालीले नेपालमा आफ्नो नागरिकताको अवस्थाबारे पछि मात्र थाहा पाएका थिए। ‘हामी क्यानडा, अमेरिका लगायत विभिन्न देशमा सुतिरहेका थियौँ। यहाँ नागरिकतासम्बन्धी कानुन बन्यो र हाम्रो नागरिकता खारेज भयो। उता बिहान उठ्दा त हामी नागरिक नै रहेनछौँ,’ उनले भने। उनले नेपालको वंशजको नागरिकता र विदेशमा प्राप्त गरेको नागरिकताको प्रकृतिबीच फरक रहेको तर्क गरे। विदेशमा नागरिकता लिँदैमा जन्मसिद्ध रूपमा प्राप्त भएको नेपालको नागरिकता गुमाउनुपर्ने अवस्था उचित नभएको उनको भनाइ छ। काफ्लेले विदेशमा बसोबास गर्ने नेपालीले त्यहाँको नागरिकता सम्मानपूर्वक प्राप्त गरेको उल्लेख गर्दै नेपालको नागरिकता त्याग्नुपर्ने सर्त सबै देशमा समान रूपमा लागू नहुने बताए। उनका अनुसार कतिपय देशले नेपालको नागरिकता त्याग्नुपर्ने सर्त नराखी त्यहाँको नागरिकता प्रदान गर्ने गरेका छन्। उनले भने, ‘उता सम्मानपूर्वक नागरिकता दिएको हो। नेपालको नागरिकता छोड अनि मात्रै उताको दिन्छु भनेको होइन। तर यहाँको नागरिकता पहिले नै खारेज भएको अवस्थामा पछि उताको नागरिकता त्याग्नुपर्ने परिस्थिति आयो भने हामी कहाँ जाने?’ काफ्लेले नागरिकता व्यक्तिको कानुनी पहिचानसँग जोडिएको विषय भएकाले यसमा राज्यले संवेदनशील हुनुपर्ने बताए। वंशजको नागरिकता गुमाउँदा व्यक्तिले आफ्नो देशसँगको कानुनी सम्बन्धमा समस्या भोग्नुपर्ने उनको तर्क छ। उनले वंशजको नागरिकताको निरन्तरताका लागि कानुनी तथा संवैधानिक व्यवस्थाबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने धारणा राखे। यद्यपि, नागरिकतासम्बन्धी कानुनको व्याख्या र त्यसको कार्यान्वयनबारे सम्बन्धित निकायको आधिकारिक धारणा आवश्यक हुने देखिन्छ। गैरआवासीय नेपाली नागरिकताप्रति असन्तुष्टि काफ्लेले गैरआवासीय नेपाली नागरिकताले आफूहरूले अपेक्षा गरेअनुसार सुविधा दिन नसकेको आरोप लगाए। गैरआवासीय नेपालीलाई राजनीतिक अधिकारबाहेक सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक अधिकार उपलब्ध गराउने भनिए पनि व्यवहारमा त्यसको उपयोग गर्न कठिनाइ भइरहेको उनको दाबी छ। ‘राजनीतिक अधिकारबाहेक अरू सबै अधिकार पाउने भनिएको छ। तर त्यो नागरिकताले बैंकमा काम गर्दैन, मालपोतमा काम गर्दैन, अध्यागमनमा पनि काम गर्दैन। त्यसले कामै नगरेपछि नागरिकता दिएको भनेर कसरी मान्ने?’ उनले प्रश्न गरे। उनका अनुसार गैरआवासीय नेपाली नागरिकता प्राप्त गरेपछि पनि विभिन्न सरकारी कार्यालय तथा प्रशासनिक प्रक्रियामा समस्या भोग्नुपरेको छ। नागरिकताले व्यवहारमा काम गर्न नसक्ने अवस्था रहेकाले त्यसको प्रभावकारिताबारे समीक्षा गर्नुपर्ने उनले बताए। काफ्लेले गैरआवासीय नेपाली नागरिकतालाई पर्याप्त समाधानका रूपमा स्वीकार गर्न नसकिने बताए। आफूहरू विदेशमा बसे पनि वंशजको नागरिकताको निरन्तरता चाहने भएकाले गैरआवासीय नेपाली नागरिकताभन्दा पुरानै नागरिकताको व्यवस्थालाई पुनःस्थापना गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ। ‘हामी गैरआवासीय हुँदै होइनौँ। म वंशज हुँ, वंशज भएरै बाँच्ने हो, वंशज भएरै रहने हो र वंशज भएरै मर्ने हो,’ उनले भने। उनले गैरआवासीय नेपाली नागरिकता र गैरआवासीय नेपाली संघको सदस्यतालाई एउटै विषयका रूपमा हेर्न नहुने तर्क पनि गरे। नागरिकता व्यक्तिको कानुनी हैसियतसँग जोडिएको विषय भएको उल्लेख गर्दै उनले विदेशमा बसोबास गर्ने नेपालीको वास्तविक माग वंशजको नागरिकताको निरन्तरता हुनुपर्ने बताए। राजनीतिक अधिकारमा सीमितता राख्न सकिने प्रस्ताव काफ्लेले विदेशमा अर्को देशको नागरिकता लिएका नेपालीको हकमा राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी केही सीमितता राखेर वंशजको नागरिकताको निरन्तरताबारे व्यवस्था गर्न सकिने प्रस्ताव अघि सारे। उनका अनुसार प्रधानमन्त्री, सेनाध्यक्ष, प्रहरी प्रमुख, मुख्यमन्त्री तथा उच्च सरकारी पदमा नियुक्ति वा निर्वाचित हुने विषयमा आवश्यक कानुनी सीमा राख्न सकिन्छ। ‘पुरानो वंशजको नागरिकतालाई नै पुनःस्थापना गरेर राजनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण पदहरूमा केही सीमितता राखे भइहाल्छ। त्यसका लागि गैरआवासीय नागरिकता नै किन चाहियो?’ उनले भने। उनको प्रस्तावअनुसार विदेशमा बसोबास गर्ने नेपालीले आफ्नो वंशजको नागरिकताको सम्बन्ध कायम राख्न पाउनुपर्ने भए पनि राज्यका उच्च राजनीतिक तथा प्रशासनिक पदमा पुग्ने विषयमा छुट्टै व्यवस्था गर्न सकिन्छ। काफ्लेले यस विषयमा कानुनी स्पष्टता आवश्यक रहेको बताए। नागरिकताको निरन्तरता, राजनीतिक अधिकार र राज्यका महत्वपूर्ण पदमा पहुँचसम्बन्धी विषयलाई छुट्टाछुट्टै रूपमा छलफल गरेर समाधान खोज्नुपर्ने उनको धारणा छ। उनले नागरिकतासम्बन्धी व्यवस्थाले विदेशमा रहेका नेपालीलाई नेपालसँग जोड्ने काम गर्नुपर्ने बताए। देशको विकासमा योगदान गर्न चाहने नेपालीलाई कानुनी अन्योलमा राख्नुको सट्टा स्पष्ट र व्यवहारिक व्यवस्था गर्नुपर्ने उनको माग छ। एनआरएनए अभियानको मागमाथि प्रश्न काफ्लेले गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) ले विगतमा उठाएका मागहरूबारे पनि असन्तुष्टि व्यक्त गरे। उनका अनुसार विदेशमा रहेका नेपालीको मूल माग वंशजको नागरिकताको निरन्तरता हुनुपर्ने भए पनि त्यस विषयलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिइएन। उनले गैरआवासीय नेपाली संघको नाम र त्यससँग सम्बन्धित व्यवस्थाले विदेशमा रहेका नेपालीको वास्तविक पहिचानलाई पूर्ण रूपमा प्रतिनिधित्व नगर्ने धारणा राखे। ‘हामीलाई एउटा संस्थामा राखियो, सदस्यता अभियान चलाइयो, तर हाम्रो मुख्य मागमा प्रवेश गरिएन। हाम्रो मुख्य माग वंशजको नागरिकताको निरन्तरता हुनुपथ्र्यो। त्यो मागलाई प्राथमिकताका साथ उठाइएन,’ उनले भने। काफ्लेले गैरआवासीय नेपाली नागरिकता लिएका केही व्यक्तिले पनि त्यसको व्यावहारिक उपयोगबारे प्रश्न उठाउन थालेको दाबी गरे। उनका अनुसार वंशजको नागरिकता पुनःस्थापनाको अभियानमा विभिन्न देशमा रहेका नेपालीहरू एकजुट हुँदै गएका छन्। उनले विदेशमा रहेका नेपालीहरूलाई नागरिकताका आधारमा विभाजित नगरी साझा मागका लागि एकजुट हुन आग्रह गरे। विदेशमा नागरिकता लिएका वा नलिएका नेपालीबीचको मतभेदभन्दा नागरिकताको निरन्तरताबारे स्पष्ट व्यवस्था गराउनु महत्वपूर्ण रहेको उनको भनाइ छ। ‘अहिले हामी सबै एकजुट भएर अगाडि बढेका छौँ। पुरानो वंशजको नागरिकतालाई पुनःस्थापना गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा हाम्रो जोड छ,’ उनले भने। विदेशमा रहेका नेपालीको योगदानलाई मान्यता दिनुपर्ने काफ्लेले विदेशमा रहेका नेपालीलाई नेपालको विकासका लागि महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा लिनुपर्ने बताए। उनीहरूले पठाउने रेमिट्यान्स, सीप, ज्ञान, अनुभव तथा विभिन्न विपद्का बेला गर्ने सहयोगले देशलाई फाइदा पुग्ने उनको भनाइ छ। उनका अनुसार विदेशमा अध्ययन, रोजगारी वा व्यवसायमा संलग्न नेपालीले विदेशमा हासिल गरेको ज्ञान र सीपलाई नेपालको विकासमा प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावना छ। त्यसका लागि राज्यले विदेशमा रहेका नेपालीसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउँदै उनीहरूको योगदानलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने उनले बताए।उनले विदेशमा जन्मिएका र हुर्किएका नेपालीका सन्तानको नागरिकतासम्बन्धी विषयलाई पनि फरक ढंगले हेर्नुपर्ने धारणा राखे। विदेशमा जन्मिएका सन्तान र नेपालमै वंशजको नागरिकता प्राप्त गरेर पछि विदेश गएका नेपालीको अवस्थालाई एउटै रूपमा व्याख्या गर्न नहुने उनको तर्क छ। काफ्लेले विदेशमा रहेका नेपालीका सन्तानको नागरिकतासम्बन्धी व्यवस्था गर्दा सम्बन्धित देशको कानुन, नेपालको कानुनी व्यवस्था र परिवारको नागरिकताको अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्ने बताए। उनका अनुसार विश्वका विभिन्न देशमा विदेशमा जन्मिएका सन्तानलाई नागरिकता प्रदान गर्ने विषयमा फरक–फरक कानुनी व्यवस्था छन्। त्यसैले नेपालले पनि आफ्नो आवश्यकता र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासलाई ध्यानमा राखेर स्पष्ट व्यवस्था बनाउनुपर्ने उनको भनाइ छ। नागरिकताको विषयमा एकताबद्ध हुन आग्रह काफ्लेले वंशजको नागरिकताको निरन्तरताको माग कुनै एक व्यक्तिको मात्रै नभई विदेशमा रहेका धेरै नेपालीको साझा चासो भएको दाबी गरे। उनले विदेशमा रहेका नेपाली र उनीहरूका परिवारले नेपालसँगको सम्बन्ध कायम राख्न चाहेको बताए। उनले नागरिकताको विषयलाई राजनीतिक लाभहानिसँग मात्र जोडेर नहेर्न आग्रह गरे। विदेशमा रहेका नेपालीको देशप्रतिको सम्बन्ध र योगदानलाई सम्मान गर्दै उनीहरूको समस्याको कानुनी समाधान खोज्नुपर्ने उनले बताए। काफ्लेले नागरिकतासम्बन्धी कानुनमा आवश्यक सुधार गरेर विदेशमा रहेका नेपालीको पहिचान र अधिकारका विषयमा स्पष्टता ल्याउनुपर्ने माग गरे। नागरिकताको निरन्तरताबारे बहस गर्दा सम्बन्धित कानुन, संवैधानिक व्यवस्था र व्यवहारमा देखिएका समस्याको अध्ययन गर्नुपर्ने उनको धारणा छ। ‘वंशजको नागरिकता त्यागेर कागजको अर्को कार्ड लिन हामी तयार छैनौँ। हाम्रो माग पुरानो नागरिकताको व्यवस्था पुनःस्थापना हुनुपर्छ भन्ने हो,’ उनले भने। उनले विदेशमा रहेका नेपालीलाई देशको विकासमा सहभागी गराउने हो भने उनीहरूको नागरिकता र कानुनी पहिचानसम्बन्धी समस्या समाधान गर्नुपर्ने बताए। विदेशमा बसेका नेपालीले पनि नेपालको आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासमा योगदान गर्न सक्ने भएकाले राज्यले उनीहरूलाई सहज वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्ने उनको भनाइ छ। काफ्लेका अनुसार वंशजको नागरिकताको निरन्तरताबारे स्पष्ट कानुनी व्यवस्था भएमा विदेशमा रहेका नेपाली र नेपालको सम्बन्ध थप बलियो बनाउन सकिन्छ। उनले यस विषयमा सरकार, राजनीतिक दल, नागरिक समाज र विदेशमा रहेका नेपालीबीच गम्भीर छलफल हुनुपर्ने आवश्यकता औँल्याए। उनले वंशजको नागरिकताको निरन्तरताका लागि आफूहरूले अभियानलाई निरन्तरता दिने बताए। विदेशमा रहेका नेपालीको देशसँगको सम्बन्धलाई कानुनी रूपमा स्पष्ट र व्यवहारिक बनाउनुपर्ने माग गर्दै उनले यस विषयमा सम्बन्धित पक्षको ध्यानाकर्षण गराएका छन्।