इतिहासको गौरवसँगै पहिचानको खोजी

इलाम। “कुनै बेला राजा भएर शासन गर्थ्यौं, अहिले लोपोन्मुख जातिको सूचीमा आइपुगेका छौँ।” इलामका लेप्चा समुदायका अगुवा वीरबहादुर लाप्चाको यो भनाइमा एउटा समुदायको इतिहाससँगै विगत र वर्तमानबीचको दूरी पनि झल्किन्छ। पुर्खाको राज्य, आफ्नै भाषा, मौलिक संस्कृति र प्रकृतिसँग गाँसिएको जीवनशैलीको इतिहास बोकेको लेप्चा समुदाय अहिले आफ्नो पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरता जोगाउने प्रयासमा छ। संघीयतापछि स्थानीय तहमा प्रतिनिधित्व, सामाजिक सुरक्षा, प्राविधिक शिक्षामा अवसर र मातृभाषा संरक्षणका पहल अघि बढेका छन्। समुदायका नयाँ पुस्ता सरकारी सेवामा प्रवेश गर्नेदेखि देशका विभिन्न भूभाग र विदेशसम्म पुग्न थालेका छन्। एक कार्यक्रममा भेला भएका पूर्वी इलामका लेप्चा समुदाय। तस्बिरः राजु शिवा तर आर्थिक र शैक्षिक अवसरको खोजीमा अघि बढिरहेको समुदायका लागि एउटा प्रश्न अझै महत्वपूर्ण छ- आफ्नो भाषा, संस्कार र ऐतिहासिक पहिचानलाई कसरी भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउने? राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा लेप्चाको जनसंख्या तीन हजार ५७८ छ। जनगणना २०६८ मा यो संख्या तीन हजार ४४५ थियो। एक दशकमा जनसंख्या १३३ ले बढेको देखिन्छ। तर जनसंख्याको सामान्य वृद्धिले भाषा र संस्कृतिको अवस्था पनि सुध्रिएको प्रमाणित गर्दैन। मयल ल्याङदेखि इलामसम्म लेप्चा समुदायको इतिहासबारे प्रचलित विवरणमा मयल ल्याङ नामको राज्यको चर्चा पाइन्छ। समुदायसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक विवरणअनुसार यसको प्रभाव क्षेत्र उत्तरमा तिब्बत, दक्षिणमा तितिलिया, पूर्वमा सिक्किम र भुटान तथा पश्चिममा अरुण नदीसम्म फैलिएको मानिन्छ। राजारानी, दरबार र शासन व्यवस्थासँग सम्बन्धित स्मृति समुदायको मौखिक इतिहासमा सुरक्षित छ। यद्यपि मयल ल्याङको क्षेत्रफल, शासनकाल र सीमासम्बन्धी विवरणलाई स्वतन्त्र ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा थप अध्ययन गर्न आवश्यक छ। मौखिक इतिहास, प्रकाशित कृति र अभिलेखीय प्रमाणलाई एकसाथ अध्ययन नगरी यस्ता दाबीलाई अन्तिम निष्कर्ष मान्न सकिँदैन। सङ्ग्रहालयमा सुरक्षित गरिएका लेप्चा समुदायले प्रयोग गर्ने परम्परागत हतियार र अन्य सामग्री। तस्बिरः राजु शिवा लेप्चा समुदायको ऐतिहासिक भूगोल नेपालको इलामसँगै भारतको सिक्किम, दार्जिलिङ र कालिम्पोङ क्षेत्रसँग जोडिन्छ। यी क्षेत्रबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धले भाषा, संस्कृति र रहनसहनमा समानता विकास गर्न योगदान गरेको छ। तर नेपाल र भारतमा बसोवास गर्ने लेप्चाको जीवनशैली र धार्मिक अभ्यास पूर्णतः समान छन् भन्न मिल्दैन। स्थानीय इतिहास, बसाइँसराइ र राज्य व्यवस्थाले दुवैतर्फका समुदायमा फरक अनुभव पनि निर्माण गरेका छन्। इलामका लेप्चाको इतिहासमा नेपाल एकीकरणसँग सम्बन्धित प्रसङ्गसमेत उल्लेख गरिन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार गोर्खाली फौजलाई सहयोग गरेपछि सन् १८५६ मा लालमोहर प्राप्त गरी सूर्योदय क्षेत्रतर्फ बसोवास गरेको र सन् १८९५ मा अगुवा लेप्चालाई काजी-सुब्बाको दर्जा दिइएको उल्लेख पाइन्छ। यी विवरणको ऐतिहासिक प्रमाण र सन्दर्भबारे थप अभिलेखीय अनुसन्धान आवश्यक छ। समुदायको इतिहासलाई केवल गौरवगाथाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु पर्याप्त हुँदैन। पुराना अभिलेख, स्थानीय किंवदन्ती र ज्येष्ठ सदस्यका स्मृतिलाई तुलना गर्दै तथ्यमा आधारित इतिहास तयार गर्नु आवश्यक छ। आफ्नो समुदायको मौलिक परिहनमा परम्परागत बाजा बजाउँदै लेप्चा जातिका युवा। तस्बिरः राजु शिवा लेप्चा जाति र संस्कृतिबारे अध्ययन तथा अनुसन्धान गरेका महेन्द्ररत्न बहुमुखी क्याम्पसका पूर्वप्रमुख युद्धप्रसाद वैद्यका अनुसार लाप्चा भाषामा ‘लाप्चो’ को अर्थ देउराली वा दुई पहाडको थाप्लो भएको ठाउँ हो । प्राचीनकालमा तिब्बततर्फ नुन लिन जाँदा मानिसहरू यस्तै ‘लाप्चो’ मा भेला भएर जाने गर्थे । यस्ता ठाउँमा बसोबास गर्ने बासिन्दालाई ‘लाप्चे’ वा ‘लाप्चा’ भन्न थालिएको उनको अनुमान छ । अम्बिकादेवी पौड्यालले आफ्नो शोधपत्र ‘नेपालमा लेप्चा जातिको सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अवस्था : इलाम जिल्ला फिक्कल गाविसको एक समाजशास्त्रीय अध्ययन’ मा पनि यो भनाइ उल्लेख गरेकी छन् । लाप्चा होइन, रोङ पनि लेप्चा समुदायलाई जनस्तरमा लाप्चो, लाप्चा वा लोप्चे भनेर सम्बोधन गर्ने गरिएको छ। तर समुदायका कतिपय सदस्यले आफ्नो मौलिक नाम ‘रोङ’ भएको बताउँछन्। यो नामको भिन्नता उच्चारणमा मात्र सीमित छैन, समुदायले आफूलाई कसरी चिनाउन चाहन्छ भन्ने आत्मपहिचानसँग पनि जोडिएको छ। सरकारी जनगणना तथा आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानका अभिलेखमा ‘लेप्चा’ नाम प्रयोग गरिएको छ। स्थानीय समुदायमा भने ‘लाप्चा’ र ‘रोङ’ नामको प्रयोग पनि प्रचलित छ। त्यसैले नाम प्रयोग गर्दा ऐतिहासिक सन्दर्भ, सरकारी अभिलेख र समुदायको आत्मपहिचानलाई ध्यान दिनुपर्छ। आफ्नो नाम आफैँ रोज्ने अधिकार सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण पक्ष हो। समुदायको नाम, भाषा र संस्कृतिबारे पर्याप्त जानकारी नलिई बाहिरबाट बनेको धारणाका आधारमा मात्र परिचय दिनु अपूरो हुन्छ। मौलिक पहिरनमा लेप्चा समुदायको एक परिवार। तस्बिरः राजु शिवा भाषा संरक्षणको चिन्ता राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा तीन हजार ५७८ लेप्चा छन्। तीमध्ये एक हजार ७६९ पुरुष र एक हजार ८०९ महिला छन्। समुदायको मुख्य बसोवास क्षेत्र कोशी प्रदेशको इलाम जिल्ला हो। उपलब्ध जनगणना विवरणअनुसार इलाममा दुई हजार ९८३ लेप्चा बसोवास गर्छन्। सूर्योदय नगरपालिकामा एक हजार ६४०, रोङ गाउँपालिकामा ९९०, माइजोगमाई गाउँपालिकामा करिब १९६ र इलाम नगरपालिकामा १५६ जनाको बसोवास उल्लेख छ। माइजोगमाईको संख्यामा स्रोतअनुसार केही भिन्नता देखिएकाले आधिकारिक तथ्याङ्कसँग पुनः मिलान गर्न आवश्यक छ। कोशी प्रदेशमा तीन हजार ३०२ लेप्चा रहेको विवरण छ। झापामा २५३, मोरङमा २१ र सुनसरीमा १९ जना छन्। बागमती प्रदेशमा २१४, गण्डकीमा १८ र लुम्बिनीमा ३० जनाको बसोवास रहेको उल्लेख छ। भारतको सिक्किम, दार्जिलिङलगायत क्षेत्रमा पनि यो समुदायको बसोबास छ। कति जनाले लेप्चा भाषा बोल्छन्, कति परिवारमा बालबालिकालाई मातृभाषा सिकाइन्छ र कति युवा परम्परागत संस्कारमा सहभागी हुन्छन् भन्ने विवरण पनि आवश्यक छ। यी तथ्याङ्कले लेप्चाको मुख्य थातथलो इलाम भए पनि बसोवासको दायरा विस्तार हुँदै गएको देखाउँछन्। शिक्षा, रोजगारी, विवाह र अन्य सामाजिक कारणले समुदायका सदस्य विभिन्न स्थानमा पुगेका छन्। आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ अन्तर्गत लेप्चा समुदायलाई लोपोन्मुख आदिवासी जनजातिका रूपमा सूचीकृत गरिएको छ। तर ‘लोपोन्मुख’ भन्नुको अर्थ जनसंख्या अनिवार्य रूपमा घटिरहेको छ भन्ने होइन। जनसंख्या बढे पनि मातृभाषाको प्रयोग घट्न, परम्परागत ज्ञान हराउन र संस्कार नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्न सक्छ। त्यसैले समुदायको अवस्थाको मूल्याङ्कन जनसंख्याको अंकमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। कति जनाले लेप्चा भाषा बोल्छन्, कति परिवारमा बालबालिकालाई मातृभाषा सिकाइन्छ र कति युवा परम्परागत संस्कारमा सहभागी हुन्छन् भन्ने विवरण पनि आवश्यक छ। फिक्कलबाट पशुपतिनगरतिर जाने बाटोमा पर्ने गाउँको करिब ५८ वर्ष अघिको तस्बिर। तस्बिर सौजन्यः रवि खनाल भाषा हराए पहिचान अलमलमा लेप्चा समुदायको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पत्तिमध्ये मातृभाषा एक हो। भाषामा दैनिक जीवनका शब्द मात्र हुँदैनन्; पुर्खाको ज्ञान, प्रकृतिसम्बन्धी बुझाइ, धार्मिक विश्वास, लोककथा, गीत र सामाजिक सम्बन्ध बुझ्ने दृष्टिकोण पनि समेटिएको हुन्छ। भाषा आयोगद्वारा प्रकाशित ‘लाप्चा भाषाको इतिहास’ (२०७५) मा इलामको पूर्वी भूभागमा लाप्चा समुदायको प्राचीनकालदेखिको बसोवासबारे उल्लेख गरिएको छ। आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानका विवरणअनुसार लेप्चा भाषा भोट-बर्मेली भाषा परिवारमा पर्छ। यसको आफ्नै लिपि रहेको र धार्मिक तथा सांस्कृतिक साहित्यसमेत विकास भएको बताइन्छ। उपलब्ध केही सामग्रीमा करिब ४० प्रतिशत लेप्चाले मात्र मातृभाषा बोल्ने गरेको उल्लेख छ। तर उक्त अनुमानको सर्वेक्षण वर्ष, नमुना र अध्ययन पद्धति स्पष्ट नभएकाले यसलाई राष्ट्रिय जनगणनाबाट प्रमाणित तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन। मातृभाषा बोल्नेको वास्तविक संख्या र पुस्तागत अन्तरबारे नयाँ अध्ययन आवश्यक छ। भाषा जोगाउनु भनेको पुराना शब्दको सूची बनाउनु मात्र होइन। नयाँ पुस्ताले त्यस भाषामा कुरा गर्न, सिर्जना गर्न र आफ्नो अनुभव व्यक्त गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु हो। समुदायका केही सदस्यका अनुसार घरमा नेपाली भाषाको प्रयोग बढ्दै जाँदा नयाँ पुस्तामा लेप्चा भाषा बोल्ने अभ्यास कमजोर हुँदै गएको छ। विद्यालय, बजार, सरकारी कार्यालय र रोजगारीमा नेपाली भाषाको व्यापक प्रयोग यसको एउटा सामाजिक सन्दर्भ हो। बसाइँसराइ, परिवारको भाषिक व्यवहार, शैक्षिक सामग्रीको अभाव र दक्ष शिक्षकको कमीले पनि प्रभाव पार्न सक्छ। रोङ गाउँपालिकाले लेप्चा भाषा शिक्षाका लागि पाठ्यपुस्तक तयार गरी विद्यालयमा लागू गर्ने प्रयास थालेको विवरण छ। तर पुस्तक तयार गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। भाषा सिकाउन सक्ने शिक्षक, नियमित कक्षा, उपयुक्त पाठ्यक्रम र अभिभावकको सहभागिता पनि आवश्यक हुन्छ। बालबालिकाले विद्यालयमा सिकेको भाषा घरमा प्रयोग गर्न पाए मात्र सिकाइ बलियो हुन्छ। हजुरबा-हजुरआमाले सुनाउने कथा, गाउँमा हुने सांस्कृतिक कार्यक्रम र स्थानीय गीतले मातृभाषालाई जीवन्त राख्न मद्दत गर्छन्। चित्रसहितका पुस्तक, डिजिटल शब्दकोश र लोककथा तथा गीतका ध्वनि-भिडियो अभिलेख पनि उपयोगी हुन सक्छन्। भाषा जोगाउनु भनेको पुराना शब्दको सूची बनाउनु मात्र होइन। नयाँ पुस्ताले त्यस भाषामा कुरा गर्न, सिर्जना गर्न र आफ्नो अनुभव व्यक्त गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु हो। एक कार्यक्रममा आफ्नो मौलिक परम्परा प्रस्तुत गर्दै लेप्चा समुदायका प्रतिनिधि। तस्बिरः राजु शिवा प्रकृति, आस्था र पुर्खाको सम्झना लेप्चा समुदायको धार्मिक जीवनमा प्रकृति र कञ्चनजङ्घा हिमालको विशेष स्थान छ। समुदायको परम्परागत विश्वासअनुसार कञ्चनजङ्घा उनीहरूको उत्पत्ति र आस्थासँग जोडिएको पवित्र पर्वत हो। उनीहरूले यसलाई इष्टदेवका रूपमा सम्मान गर्छन्। लेप्चा समुदायको धार्मिक अभ्यासलाई एउटै धर्मको परिचयमा सीमित गर्न मिल्दैन। परम्परागत प्राकृतिक विश्वाससँगै बौद्ध र इसाई धर्मको प्रभाव पनि विभिन्न परिवारमा देखिन्छ। परिवार, स्थान र पुस्ताअनुसार धार्मिक अभ्यास फरक हुन सक्छ। परम्परागत धार्मिक विधिमा ‘बुङथिङ’ भनिने पुरुष पुरोहित र ‘मत बुङथिङ’ भनिने महिला पुरोहितको भूमिका रहेको विवरण पाइन्छ। उनीहरूले समुदायका पूजा, विश्वास र संस्कारसँग सम्बन्धित कार्य सम्पन्न गराउने परम्परा छ। केही धार्मिक अभ्यासमा लामा पुरोहितको पनि भूमिका हुन्छ। लेप्चा समुदायमा कञ्चनजङ्घा पूजा विशेष महत्वको पर्व हो। उपलब्ध सांस्कृतिक विवरणअनुसार हरेक वर्ष चौथो महिनाको चौथो दिन विशेष पूजा गर्ने परम्परा छ। यस अवसरमा नाचगान, सामूहिक भेटघाट र भोज आयोजना गरिन्छ। अग्लो स्थानमा वेदी तयार गरी हिमालयतर्फ फर्केर फलफूल, मिष्ठान्न, धूपबत्ती र अन्य सामग्री चढाउने चलन रहेको उल्लेख छ। खेतीपातीमा आधारित जीवनशैलीमा नयाँ अन्न खानुअघि पूजा गर्ने परम्पराले प्रकृति, श्रम र उत्पादनप्रति सम्मान व्यक्त गर्छ। पूजाका क्रममा बुङथिङले समुदायको उत्पत्ति र पुर्खासँग सम्बन्धित कथा सुनाउँदै प्रार्थना गर्ने परम्परा रहेको बताइन्छ। यसरी धार्मिक अनुष्ठानले आस्था व्यक्त गर्नुका साथै इतिहास र मौखिक ज्ञानलाई पुस्तान्तरण गर्न पनि भूमिका खेल्छ। न्वागी पूजा पनि लेप्चा समुदायको महत्वपूर्ण परम्परा हो। अन्नबाली पाकेपछि नयाँ उत्पादन ईश्वरलाई चढाएर मात्र खाने चलन रहेको विवरण पाइन्छ। खेतीपातीमा आधारित जीवनशैलीमा नयाँ अन्न खानुअघि पूजा गर्ने परम्पराले प्रकृति, श्रम र उत्पादनप्रति सम्मान व्यक्त गर्छ। त्यस्तै, सिल्ली तङ्बु पूजाको सम्बन्ध पुर्खाले प्रयोग गरेका धनुवाण र गुलेलीसँग जोडिएको विवरण पाइन्छ। घरमा पुर्खाको सम्झनामा यस्ता सामग्री राखेर पूजा गर्ने र कतिपय अवस्थामा धनुवाण प्रतियोगितासमेत आयोजना गर्ने चलन रहेको बताइन्छ। नौलो पूजा भने दुःखबिमार वा अन्य कठिनाइका बेला गरिने परम्परागत धार्मिक अभ्यासका रूपमा उल्लेख छ। यी अभ्यासको स्वरूप ठाउँ र परिवारअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले कुनै एउटा पुस्तकमा उल्लेख भएको विधिलाई सम्पूर्ण लेप्चा समुदायको एकरूप परम्परा ठान्नु उचित हुँदैन। नामवनदेखि विवाह र मृत्यु संस्कारसम्म लेप्चा समुदायमा नामवन पर्व विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार यस पर्वमा परम्परागत धार्मिक विश्वास, प्रार्थना र सामूहिक अनुष्ठान समावेश हुन्छन्। नामवनको कथासँग लासोमुङपनु नामक राक्षस र भगवान् तामसाङथिङको प्रसङ्ग जोडिएको सांस्कृतिक विवरण पाइन्छ। लेप्चा समुदायको परम्परागत विवाह संस्कारमा परिवार, लमी र समुदायको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ। सूर्योदय नगरपालिका र रोङ गाउँपालिकाले नामवन पर्वमा सार्वजनिक बिदा दिने गरेको विवरण छ। यसले समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई स्थानीय तहको औपचारिक जीवनमा स्थान दिएको देखाउँछ। तर सार्वजनिक बिदाले मात्र संस्कृति संरक्षण हुँदैन। पर्वको इतिहास, गीत, नृत्य र अनुष्ठानसम्बन्धी ज्ञान पनि सुरक्षित राख्नुपर्छ। लेप्चा समुदायको परम्परागत विवाह संस्कारमा परिवार, लमी र समुदायको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ। विवाहको कुरा अघि बढाउने, चिना देखाउने र सहमति खोज्ने प्रक्रियालाई ‘कुच्युङ’ भनिने उल्लेख छ। त्यसपछि ‘आसेक’ अर्थात् मगनीको प्रक्रिया पूरा भएपछि विवाह पक्का भएको मानिने परम्परा रहेको विवरण पाइन्छ। आसेकका अवसरमा सुँगुर, तामाका भाँडा, कपडा वा त्यसको सट्टामा पैसा दिने चलनसमेत उल्लेख गरिएको छ। लेप्चाहरूको बसोबास रहेको क्षेत्र पूर्वी इलामका कन्याम, अन्तु, पशुपतिनगर, चालिसेटारलगायत क्षेत्रको सन्ध्याकालीन दृश्य। तस्बिरः टेकराज गिरी विवाहअघि केटाले केटीको परिवारसँग नजिकको सम्बन्ध स्थापित गर्ने र सासूससुराले बोलाएका बेला काम सघाउने परम्पराको चर्चा पनि पाइन्छ। यसलाई परिवारबीच विश्वास निर्माण गर्ने अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यद्यपि पुराना पुस्तकमा वर्णन गरिएका सबै अभ्यास अहिले पनि उस्तै रूपमा प्रचलित छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। शिक्षा, रोजगारी, कानुनी व्यवस्था र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतासँगै विवाह संस्कारमा परिवर्तन आउन सक्छ। मृत्यु संस्कारमा पनि विविधता रहेको विवरण पाइन्छ। परम्परागत विश्वासअनुसार शव जलाउने, गाड्ने वा नदीमा विसर्जन गर्ने विधि धार्मिक आस्था र मृत्युको अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छ। केही पुराना विवरणमा शव घरको ढोकाबाट ननिकाली भित्ता वा पर्खालको भाग फोरेर निकाल्ने र पछि त्यो ठाउँ बन्द गर्ने चलनसमेत उल्लेख छ। मृत्यु संस्कार हरेक समाजमा जीवन, मृत्यु, परिवार, पुर्खा र सामुदायिक सुरक्षासम्बन्धी धारणासँग गाँसिएको हुन्छ। यस्ता अभ्यासलाई अनौठो चलनका रूपमा मात्र चित्रण गर्नु उपयुक्त हुँदैन। मृत्यु संस्कार हरेक समाजमा जीवन, मृत्यु, परिवार, पुर्खा र सामुदायिक सुरक्षासम्बन्धी धारणासँग गाँसिएको हुन्छ। तर पुराना विवरणलाई आजका सबै लेप्चा परिवारको अभ्यास ठान्नु पनि गलत हुन्छ। वर्तमान अभ्यास बुझ्न समुदायका सदस्यको अनुभव र लिखित स्रोतलाई तुलना गर्न आवश्यक छ। अनुसन्धानले खोलेका नयाँ ढोका समाजशास्त्र तथा मानवशास्त्रका उपप्राध्यापक अर्जुन उप्रेतीले लेप्चा समुदायको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासबारे तीनदेखि चार वर्ष अध्ययन गरी ‘द लाप्चा : द डिसापियरिङ पिपल अफ इस्ट नेपाल’ नामक पुस्तक प्रकाशन गरेका छन्। मञ्जरी प्रकाशनबाट प्रकाशित १३० पृष्ठको यस कृतिमा भाषा, विवाह तथा मृत्यु संस्कार, धार्मिक विश्वास र सामाजिक–सांस्कृतिक मूल्यमान्यताबारे चर्चा गरिएको छ। महिलाको वास्तविक स्थान बुझ्न परिवार र समुदायका दैनिक निर्णयमा उनीहरूको सहभागिता, श्रम र जिम्मेवारीको वितरणबारे थप अध्ययन आवश्यक छ। कृतिले समुदायबारे उपलब्ध जानकारीलाई व्यवस्थित रूपमा बुझ्न र थप अनुसन्धानका विषय पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। तर एउटा पुस्तकले सम्पूर्ण समुदायको इतिहास र वर्तमान समेट्न सक्दैन। विभिन्न गाउँ, परिवार, पुस्ता र धार्मिक समूहका अनुभव फरक हुन सक्छन्। त्यसैले थप अनुसन्धान, स्थानीय अभिलेख र समुदायका सदस्यको आफ्नै लेखनलाई पनि प्रोत्साहन दिनुपर्छ। लेप्चा समुदायको सामाजिक संरचनाबारे उप्रेतीको कृतिमा महिलाको स्थान, परिवारको भूमिका र सामाजिक सम्बन्धको चर्चा छ। उपलब्ध विवरणअनुसार घरपरिवारमा मातृसत्तात्मक अभ्यासको प्रभाव रहे पनि व्यापक सामाजिक संरचनामा पुरुषको नेतृत्व देखिने उल्लेख छ। महिलाको वास्तविक स्थान बुझ्न परिवार र समुदायका दैनिक निर्णयमा उनीहरूको सहभागिता, श्रम र जिम्मेवारीको वितरणबारे थप अध्ययन आवश्यक छ। समुदायका युवाले आफ्नै भाषा र संस्कृतिबारे लेख्ने, पुराना दस्तावेज संकलन गर्ने र डिजिटल माध्यमबाट सामग्री सार्वजनिक गर्ने अवसर पाउन सकेमा पहिचान संरक्षणको काम बाह्य अनुसन्धानमा मात्र निर्भर रहने छैन। लेप्चाहरूको बसोबास रहेको क्षेत्र पूर्वी इलामको अन्तुस्थित पोखरी। तस्बिरः रुद्र घिमिरे संघीयतापछि खुलेका अवसर लेप्चा समुदायको पछिल्लो सामाजिक परिवर्तनमा संघीय शासन व्यवस्थाको भूमिका महत्वपूर्ण विषय बनेको छ। स्थानीय तहमा प्रतिनिधित्व, लक्षित कार्यक्रम, सामाजिक सुरक्षा र शिक्षासम्बन्धी अवसरले समुदायका सदस्यलाई राज्यसँग प्रत्यक्ष जोडिने बाटो दिएको छ। वीरबहादुर लाप्चा २०७४ सालको स्थानीय तह निर्वाचनपछि कार्यपालिका सदस्य बनेका समुदायका अगुवामध्ये एक हुन्। उनी आफ्नो राजनीतिक सहभागितालाई संघीयतापछि स्थानीय तहमा खुलेको अवसरसँग जोड्छन्। स्थानीय सरकारमा समुदायको प्रतिनिधित्व हुँदा शिक्षा, भाषा, पूर्वाधार र सांस्कृतिक संरक्षणका आवश्यकता उठाउन सहज हुन सक्छ। तर प्रतिनिधित्व हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। समुदायका समस्या पहिचान गर्ने, बजेट सुनिश्चित गर्ने र कार्यक्रमको नतिजा मूल्याङ्कन गर्ने प्रक्रिया पनि आवश्यक हुन्छ। सामाजिक सुरक्षा, छात्रवृत्ति, सीपमूलक तालिम र सांस्कृतिक संरक्षणका कार्यक्रमको पहुँच तथा प्रभावकारिता नियमित रूपमा मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ। खेतीपातीसँग जोडिएको जीवनशैलीले उनीहरूको चाडपर्व, खानपान, धार्मिक विश्वास र सामाजिक सम्बन्धमा प्रभाव पारेको छ। लेप्चा समुदायका नयाँ पुस्तामा प्राविधिक शिक्षा र सरकारी सेवाप्रतिको आकर्षण बढेको विवरण छ। सूर्योदय नगरपालिका–८ का विकास लाप्चाले सन् २०१६ अर्थात् विसं २०७३ तिर सिभिल इन्जिनियरिङ अध्ययन गरेका थिए। त्यसपछि बागमती प्रदेश लोक सेवा आयोगको प्रक्रियामा सफल भएर चौथो तहमा सिफारिस भएका उनी नुवाकोटको स्थानीय तहमा कार्यरत रहेको विवरण उपलब्ध छ। त्यस्तै, केही लेप्चा युवाले सीटीईभीटीमार्फत स्वास्थ्य तथा प्राविधिक विषय अध्ययन गरेका छन्। एचए, स्टाफ नर्स, अनमी र ओभरसियरजस्ता विषयमा अध्ययन गरेका युवाहरू विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्न थालेका छन्। नेपाली सेना, प्रहरी र अन्य सरकारी सेवामा पनि समुदायका सदस्यको उपस्थिति देखिन थालेको बताइन्छ। शिक्षा र रोजगारीका अवसरले समुदायको आर्थिक सशक्तीकरणमा योगदान दिन सक्छन्। तर यी अवसरको वास्तविक पहुँच बुझ्न कति विद्यार्थीले छात्रवृत्ति पाए, कति जनाले अध्ययन पूरा गरे र कति रोजगारीमा प्रवेश गरे भन्ने तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ। कृषि, बसाइँसराइ र बदलिँदो जीवनशैली लेप्चा समुदायको परम्परागत जीविकोपार्जनमा कृषि र स्थानीय स्रोतको प्रयोगको महत्व रहेको छ। खेतीपातीसँग जोडिएको जीवनशैलीले उनीहरूको चाडपर्व, खानपान, धार्मिक विश्वास र सामाजिक सम्बन्धमा प्रभाव पारेको छ। तर शिक्षा, रोजगारी र बसाइँसराइसँगै परम्परागत पेसामा परिवर्तन आउन थालेको छ। रोङ गाउँपालिकाले कृषि उपज प्रशोधन केन्द्र स्थापना गरेको विवरण छ। त्यहाँ गुन्द्रुक, सिन्की, सिस्नु, बेसार र चियाजस्ता उत्पादन प्रशोधन गरिने उल्लेख छ। यस्ता कार्यक्रमले स्थानीय उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि र आयआर्जनमा योगदान दिन सक्छन्। तर उत्पादनको गुणस्तर, प्याकेजिङ, बजार पहुँच र बिक्री व्यवस्थापनमा पनि सहयोग आवश्यक हुन्छ। बसाइँसराइले नयाँ अवसर प्रदान गरे पनि मातृभाषा बोल्ने मानिस कम भएको स्थानमा बस्दा भाषा प्रयोग गर्ने अवसर घट्न सक्छ। इलाम लेप्चा समुदायको मुख्य थातथलो भए पनि समुदायका सदस्य झापा, अन्य प्रदेश र विदेशसम्म पुगेका छन्। शिक्षा, रोजगारी, विवाह र आर्थिक अवसरको खोजीमा भएको बसाइँसराइले समुदायको भौगोलिक संरचनामा परिवर्तन ल्याएको छ। बसाइँसराइले नयाँ अवसर प्रदान गरे पनि मातृभाषा बोल्ने मानिस कम भएको स्थानमा बस्दा भाषा प्रयोग गर्ने अवसर घट्न सक्छ। परिवारले घरमा नेपाली भाषा मात्र प्रयोग गर्न थालेमा बालबालिकाले लेप्चा भाषा सिक्ने अवसर कम हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, सामुदायिक कार्यक्रम, पारिवारिक भेटघाट र डिजिटल माध्यमले टाढा बसेका सदस्यलाई सांस्कृतिक सम्बन्ध कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छन्। उपलब्ध सामग्रीमा अन्तरजातीय विवाहका कारण लेप्चा समुदायको संख्या घट्ने गरेको दाबी पनि गरिएको छ। तर यसलाई प्रमाणित गर्ने तथ्याङ्क प्रस्तुत नभएकाले स्थापित तथ्यका रूपमा लिन मिल्दैन। समुदायको संरक्षणको उद्देश्य व्यक्तिको विवाह वा व्यक्तिगत छनोट नियन्त्रण गर्नु हुनु हुँदैन। परिवारको संरचना जस्तो भए पनि बालबालिकाले आफ्नो मातृभाषा र संस्कृति सिक्न पाउने अवसर सुनिश्चित गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। संस्कृतिको पहिचान र पर्यटनको सम्भावना इलामको सूर्योदय क्षेत्रका अन्तु, फिक्कल र कन्यामजस्ता स्थानका नाम लेप्चा भाषासँग जोडिएको दाबी स्थानीय अगुवाहरूले गर्दै आएका छन्। स्थाननाममा पुरानो भाषा, बसोवास, प्राकृतिक विशेषता र ऐतिहासिक घटनाको प्रभाव रहन सक्छ। तर कुनै स्थानको नामको उत्पत्ति निश्चित गर्न भाषिक र ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ। लेप्चा भाषासँग सम्बन्धित स्थाननामको व्यवस्थित अध्ययन भएमा इलामको सांस्कृतिक भूगोल बुझ्न मद्दत पुग्न सक्छ। पुराना नक्सा, अभिलेख, स्थानीय उच्चारण र भाषिक संरचनाको तुलना गरेर नामहरूको उत्पत्तिबारे अनुसन्धान गर्न सकिन्छ। सूर्योदय नगरपालिकामा लेप्चा संस्कृति र नृत्यलाई औपचारिक कार्यक्रममा प्रस्तुत गर्ने अभ्यास बढेको विवरण छ। यस्ता प्रस्तुतिले समुदायको पहिचानलाई व्यापक दर्शकमाझ पुर्‍याउन सक्छन्। सांस्कृतिक पर्यटनमार्फत स्थानीय कलाकार, हस्तकला उत्पादक र समुदायका अन्य सदस्यले आयआर्जनका अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्। सांस्कृतिक पर्यटन विकास गर्दा समुदायका सदस्यले कार्यक्रमको योजना, प्रस्तुति र लाभ वितरणमा निर्णयकारी भूमिका पाउनुपर्छ। तर संस्कृति पर्यटनको सामग्री मात्र होइन। नृत्य, गीत, पोशाक र धार्मिक परम्पराको आफ्नै अर्थ र सामाजिक महत्व हुन्छ। तिनलाई केवल पर्यटकको मनोरञ्जनका लागि प्रस्तुत गर्दा मौलिक सन्दर्भ हराउने जोखिम हुन्छ। सांस्कृतिक पर्यटन विकास गर्दा समुदायका सदस्यले कार्यक्रमको योजना, प्रस्तुति र लाभ वितरणमा निर्णयकारी भूमिका पाउनुपर्छ। कलाकारलाई उचित पारिश्रमिक दिनु, सांस्कृतिक सामग्री प्रयोग गर्दा सहमति लिनु र परम्पराको सही व्याख्या गर्नु आवश्यक छ। पर्यटनबाट प्राप्त आम्दानीको केही हिस्सा भाषा कक्षा, लोकगीत अभिलेखीकरण, परम्परागत पोशाक संरक्षण र सांस्कृतिक संस्थाको सञ्चालनमा लगाउन सकिएमा पर्यटन संरक्षणको माध्यम बन्न सक्छ। पूर्वी इलामको फिक्कल बजार (वि.सं.२०२५)। तस्बिर सौजन्यः रवि खनाल पहिचान जोगाउने जिम्मा कसको? लेप्चा समुदायको जीवनमा अवसर विस्तार भए पनि मातृभाषा सिकाउने जनशक्तिको कमी, सांस्कृतिक सामग्रीको सीमित उपलब्धता, आर्थिक अवसरमा असमान पहुँच र नेतृत्व तहमा कमजोर प्रतिनिधित्वजस्ता चुनौती कायम छन्। दीर्घकालीन संरक्षणका लागि मातृभाषा शिक्षा, सांस्कृतिक अभिलेखीकरण, आर्थिक सशक्तीकरण, राजनीतिक प्रतिनिधित्व र पुस्ताबीच ज्ञान हस्तान्तरणमा निरन्तर काम आवश्यक छ। यी विषयलाई छुट्टाछुट्टै परियोजनामा सीमित नगरी एकीकृत योजनामा जोड्न सकेमा उपलब्ध स्रोतको प्रभावकारिता बढ्न सक्छ। अनुसन्धानकर्ताले समुदायको इतिहासलाई तथ्यमा आधारित रूपमा अभिलेखीकरण गर्न सक्छन्। समुदायका ज्येष्ठ सदस्यसँग रहेको ज्ञान नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन परिवारको भूमिका महत्वपूर्ण छ। विद्यालयले मातृभाषा र इतिहास सिकाउने वातावरण बनाउन सक्छ। स्थानीय सरकारले बजेट र संस्थागत सहयोग दिन सक्छ भने प्रदेश तथा संघीय सरकारले भाषिक र सांस्कृतिक अधिकारको संरक्षणका लागि नीति र स्रोत सुनिश्चित गर्न सक्छन्। अनुसन्धानकर्ताले समुदायको इतिहासलाई तथ्यमा आधारित रूपमा अभिलेखीकरण गर्न सक्छन्। सञ्चारमाध्यमले पनि समुदायलाई केवल लोपोन्मुखताको परिचयमा सीमित नगरी उनीहरूको ज्ञान, श्रम, उपलब्धि र समकालीन जीवनबारे सामग्री प्रकाशन गर्न सक्छन्। संरक्षणका कार्यक्रमको प्रभावकारिता मापन गर्न भाषा कक्षामा विद्यार्थीको सहभागिता, पुस्तक प्रकाशन, छात्रवृत्तिबाट लाभान्वित विद्यार्थी, रोजगारीमा प्रवेश गरेका युवा र सांस्कृतिक अभिलेखको उपलब्धताजस्ता सूचक आवश्यक हुन्छन्। यसले संरक्षणका नाममा बजेट खर्च गर्ने अभ्यासभन्दा वास्तविक परिवर्तन ल्याउने कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिन मद्दत गर्छ। केही समयअघि आयोजित एक कार्यक्रममा भेला भएका लेप्चा समुदायका प्रतिनिधि। तस्बिरः राजु शिवा लेप्चा समुदायको पहिचान संरक्षणको जिम्मेवारी समुदायको मात्र होइन, राज्य र समाजको पनि हो। तर संरक्षणका नाममा समुदायमाथि बाहिरबाट योजना थोपर्नु उचित हुँदैन। उनीहरूलाई आफ्ना प्राथमिकता निर्धारण गर्ने र कार्यक्रम सञ्चालनमा नेतृत्व गर्ने अधिकार हुनुपर्छ। इलामको लेप्चा समुदायको कथा इतिहास र वर्तमानबीचको सम्बन्ध खोज्ने कथा हो। मयल ल्याङसँग जोडिएको ऐतिहासिक स्मृति, कञ्चनजङ्घाप्रतिको आस्था, मातृभाषा, मौलिक संस्कार र कृषि जीवनले समुदायको पहिचान निर्माण गरेका छन्। आज यही समुदायका युवाले प्राविधिक शिक्षा लिइरहेका छन्, सरकारी सेवामा प्रवेश गरिरहेका छन् र नयाँ रोजगारीका अवसर खोजिरहेका छन्। लेप्चा समुदायको भविष्य उनीहरू विगतमा कति शक्तिशाली थिए भन्ने प्रश्नले मात्र निर्धारण गर्ने छैन। यी परिवर्तनलाई पहिचान कमजोर बनाउने प्रक्रियाका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। शिक्षा, रोजगारी र आर्थिक अवसरले समुदायलाई थप सक्षम बनाउन सक्छन्। तर ती अवसरसँगै मातृभाषा, इतिहास र परम्परागत ज्ञान सुरक्षित राख्ने योजना पनि आवश्यक छ। लेप्चा समुदायको भविष्य उनीहरू विगतमा कति शक्तिशाली थिए भन्ने प्रश्नले मात्र निर्धारण गर्ने छैन। आज उनीहरूको भाषा कति बोलिन्छ, नयाँ पुस्ताले आफ्नो इतिहास कति बुझ्छ र समाजले उनीहरूको मौलिकतालाई कति सम्मान गर्छ भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्नेछ। इतिहास सम्झनु महत्वपूर्ण छ, तर त्यसलाई भविष्यसम्म पुर्‍याउने आधार भाषा, शिक्षा, अवसर र सांस्कृतिक अधिकारको संरक्षण हो।