महानवमी : शक्ति आराधना, सांस्कृतिक विरासत र सामाजिक एकताको पर्व

नवराज पथिक बडादशैँ केवल धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र होइन, यो नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान, ऐतिहासिक विरासत, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक एकताको जीवन्त प्रतीक पनि हो। आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु हुने नवरात्रका नौ दिनमध्ये महानवमी नवौँ दिन हो। यस दिन देवी दुर्गा भवानीको विशेष पूजा–आराधना गरिन्छ। शक्तिको उपासना, धार्मिक अनुष्ठान, परम्परागत विधिविधान र विविध सांस्कृतिक गतिविधिका कारण महानवमीको नेपाली समाजमा विशिष्ट स्थान रहेको छ। महानवमीले आस्था र विश्वासलाई मात्र प्रतिनिधित्व गर्दैन, यसले अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, आत्मबलको विकास, कर्तव्यप्रतिको निष्ठा र असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देशसमेत दिन्छ। त्यसैले महानवमीलाई धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित नगरी यसको सामाजिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र नैतिक पक्षबाट पनि बुझ्न आवश्यक छ। धार्मिक महत्त्व : आदिशक्तिको आराधना हिन्दू धर्मपरम्परामा देवी दुर्गालाई आदिशक्ति, जगज्जननी र दुष्टशक्तिको विनाश गरी धर्मको रक्षा गर्ने देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। देवी दुर्गा शक्तिको प्रतीक हुन्। उनीभित्र मातृत्व, करुणा, साहस, धैर्य र अन्यायविरुद्ध संघर्ष गर्ने सामर्थ्यको समन्वय रहेको धार्मिक विश्वास छ। पौराणिक मान्यताअनुसार महिषासुर नामक असुरले आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गर्दै देवता तथा समस्त लोकलाई त्रसित बनाएपछि देवी दुर्गाले उनीसँग युद्ध गरी वध गर्नुभएको थियो। यस कथाले अहंकार, अत्याचार र अधर्म जतिसुकै शक्तिशाली देखिए पनि अन्ततः धर्म र न्यायको शक्ति नै विजयी हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। मार्कण्डेय पुराणमा वर्णित देवीमहात्म्य अर्थात् दुर्गासप्तशतीमा देवीको महिमा, दैत्यसँगको युद्ध र धर्मको रक्षाका प्रसङ्गहरू उल्लेख छन्। महानवमीका दिन देवीको विशेष पूजा गरिनु यही शक्ति उपासनाको परम्परासँग सम्बन्धित छ। नवरात्रका नौ दिनलाई नवदुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधनासँग जोडेर हेरिन्छ। प्रचलित नवदुर्गा परम्परामा नवौँ दिन सिद्धिदात्री देवीको पूजा गर्ने विधान छ। सिद्धिदात्रीलाई सिद्धि, साधना र आध्यात्मिक पूर्णताकी प्रतीक मानिन्छ। महानवमीको धार्मिक सन्देश केवल देवीको पूजा गर्नुमा मात्र सीमित छैन। यसले मानिसभित्र रहेका नकारात्मक प्रवृत्ति, लोभ, क्रोध, अहंकार, ईर्ष्या र अन्यायको विरोध गर्दै आत्मशुद्धि र सदाचारको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। महानवमी र बलिपूजाको परम्परा महानवमीका दिन नेपालका विभिन्न शक्तिपीठ तथा देवीका मन्दिरहरूमा विशेष पूजा, हवन, पाठ र बलिपूजासमेत गर्ने परम्परा छ। कतिपय समुदायमा बोका, राँगा, हाँस, कुखुरालगायतको बलि दिने चलन छ भने बलि नदिने परम्परा भएका परिवार तथा समुदायले फलफूल, नरिवल, कुभिण्डो र अन्य शाकाहारी सामग्री अर्पण गरी पूजा गर्ने गर्दछन् । बलिपूजालाई धार्मिक परम्पराका रूपमा बुझ्ने समुदायहरूमा यसले शक्ति आराधना र परम्परागत मान्यताको निरन्तरतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। अर्कोतर्फ, अहिंसा, करुणा र प्रतीकात्मक बलिका पक्षमा जोड दिने धार्मिक दृष्टिकोण पनि समाजमा विद्यमान छ। महानवमीको धार्मिक सन्देश केवल देवीको पूजा गर्नुमा मात्र सीमित छैन। यसले मानिसभित्र रहेका नकारात्मक प्रवृत्ति, लोभ, क्रोध, अहंकार, ईर्ष्या र अन्यायको विरोध गर्दै आत्मशुद्धि र सदाचारको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। यी फरक अभ्यासलाई बुझ्दा धार्मिक परम्पराको विविधतालाई सम्मान गर्नु आवश्यक हुन्छ। महानवमीको मूल आध्यात्मिक भावलाई आत्मसंयम, विवेक, सदाचार र नकारात्मक प्रवृत्तिको त्यागसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। ऐतिहासिक महत्त्व : राजकीय परम्पराबाट जनजीवनसम्म नेपालमा दुर्गा पूजा र दशैँको इतिहास लामो छ। विशेषतः काठमाडौं उपत्यकाका मल्लकालीन नगरराज्यहरूमा देवी उपासनाले धार्मिक जीवन, नगरसंस्कृति र राजकीय अनुष्ठानमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको थियो। पछिल्लो शाहकालीन राज्य निर्माणको प्रक्रियामा दशैँले व्यापक राजकीय पर्वका रूपमा थप संस्थागत स्वरूप प्राप्त गरेको थियो। राज्य र शासकीय शक्तिसँग जोडिएको देवी उपासनाको परम्परामा देवीलाई शक्ति, संरक्षण र वैधताको प्रतीकका रूपमा लिइन्थ्यो। समयक्रमसँगै राजकीय अनुष्ठानमा सीमित नरही दशैँ घरपरिवार, गाउँबस्ती र विभिन्न सामाजिक समुदायको जीवनमा गहिरोसँग स्थापित हुँदै गयो। काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको तलेजु भवानीको मन्दिर महानवमीका अवसरमा सर्वसाधारणका लागि खुला गरिने परम्परा यसको एउटा उल्लेखनीय उदाहरण हो। यस दिन विभिन्न शक्तिपीठमा विशेष पूजा हुने तथा नेपाली सेनालगायत सुरक्षा निकायमा कोतपूजाको परम्परा पनि प्रचलित छ। यसरी महानवमीको इतिहास धार्मिक विश्वासको इतिहास मात्र नभई नेपालको राजकीय परम्परा, मन्दिर संस्कृति, सामुदायिक जीवन र सांस्कृतिक निरन्तरताको इतिहास पनि हो। सामाजिक महत्त्व : भेटघाट, सद्भाव र सम्बन्धको नवीकरण दशैँको सामाजिक पक्षलाई महानवमीको सन्दर्भमा पनि अलग गर्न सकिँदैन। दशैँको तयारीदेखि विजयादशमीसम्मको अवधिले परिवारका सदस्य, आफन्त र टाढा रहेका नातेदारलाई एकअर्कासँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छ। रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय तथा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका मानिसहरू चाडपर्वका अवसरमा आफ्नो जन्मथलो फर्कने गर्छन्। यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई पुनः सक्रिय बनाउनुका साथै पुस्ताबीच अनुभव, संस्कार र जीवनमूल्य हस्तान्तरण गर्ने अवसर दिन्छ। महानवमीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नारीशक्तिको सम्मान हो। देवी दुर्गालाई सर्वोच्च शक्तिका रूपमा पूजा गर्ने परम्पराले नारीलाई शक्ति, साहस, ज्ञान, संरक्षण र सिर्जनाको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ। देवी दुर्गाको आराधनाले मानिसलाई अन्यायविरुद्ध उभिन प्रेरित गर्छ। त्यसैले महिलामाथिको हिंसा र सामाजिक विभेदविरुद्ध आवाज उठाउनु पनि महानवमीको मूल सन्देशसँग मेल खाने सामाजिक जिम्मेवारी हो। महानवमीको दिन कतिपय परिवारमा विशेष भोजन तयार गरिन्छ, घर तथा पूजा स्थलको सरसफाइ गरिन्छ र विजयादशमीको तयारी गरिन्छ। गाउँघरमा आफन्त, छिमेकी तथा इष्टमित्रबीच सहयोग र आत्मीयताको वातावरण देखिन्छ। दशैँको सामाजिक महत्त्वलाई केवल पारिवारिक भेटघाटमा सीमित गर्न मिल्दैन। यसले समाजमा सहयोग, सहकार्य र पारस्परिक सम्मानको भावना बलियो बनाउन सक्छ। तर चाडपर्वको वास्तविक खुसी आर्थिक हैसियतको प्रदर्शनमा नभई आत्मीयता, समान व्यवहार र साझा खुसीमा खोजिनुपर्छ। सांस्कृतिक महत्त्व : जमरा, फूलपाती र परम्पराको निरन्तरता महानवमी बडादशैँको सांस्कृतिक शृङ्खलाको महत्त्वपूर्ण कडी हो। घटस्थापनामा जमरा राखेर सुरु गरिएको नवरात्रको उपासना महानवमीसम्म आइपुग्दा विशेष धार्मिक विधि र पूजाका साथ अघि बढ्छ। त्यसपछि विजयादशमीमा टीका र जमरा ग्रहण गर्ने परम्पराले दशैँलाई पारिवारिक तथा सांस्कृतिक पूर्णता प्रदान गर्छ। जमरा दशैँको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक प्रतीक हो। जौ, गहुँ, मकै तथा स्थानीय परम्पराअनुसार अन्य अन्नका बीउ उमारेर तयार गरिने जमरालाई उर्वरता, नयाँ जीवन, समृद्धि र शुभताको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। कृषि जीवनसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने नेपाली समाजमा जमराले प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्धसमेत सम्झाउँछ। दशैँका अवसरमा घर सफा गर्ने, पूजा स्थल सजाउने, नयाँ लुगा लगाउने, परम्परागत परिकार बनाउने र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने अभ्यासले सांस्कृतिक पहिचानलाई पुस्तान्तरण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। महानवमीले मानिसलाई विवेकपूर्ण निर्णय, आत्मसंयम र सत्यको पक्षमा उभिने प्रेरणा दिन्छ। त्यसैले यस पर्वको सन्देशलाई सामाजिक सञ्जालमा पनि जिम्मेवार व्यवहार, तथ्यको पुष्टि र एकअर्काको आस्थाप्रतिको सम्मानका रूपमा लागू गर्न सकिन्छ। नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायले दशैँलाई आ–आफ्नै मौलिक शैलीमा मनाउने गरेका छन्। कतै शक्तिपीठमा विशेष पूजा हुन्छ, कतै परम्परागत बाजागाजा र सांस्कृतिक प्रस्तुति देखिन्छन्, कतै पारिवारिक जमघट र सामुदायिक भोजलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यस विविधताले नेपाली संस्कृतिको बहुआयामिक स्वरूप उजागर गर्छ। प्रकृति र कृषि संस्कृतिसँगको सम्बन्ध दशैँ शरद ऋतुमा पर्ने पर्व हो। वर्षायामको अन्त्य, मौसममा आउने परिवर्तन र कृषि कार्यको चक्रसँग यसको सांस्कृतिक सम्बन्ध जोडिएको छ। परम्परागत नेपाली जीवनमा खेतीपाती र ऋतुचक्रले चाडपर्वको समय तथा स्वरूप निर्धारण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। जमरा उमार्ने परम्परा यस सम्बन्धको जीवन्त उदाहरण हो। बीउ अंकुरित भएर हरियालीमा परिणत हुने प्रक्रियाले जीवनको निरन्तरता, आशा र पुनर्जागरणको प्रतीकात्मक अर्थ दिन्छ। यस दृष्टिले महानवमी र दशैँलाई धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र नभई प्रकृतिको चक्र, कृषि सभ्यता र मानव जीवनबीचको सम्बन्ध सम्झाउने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। शक्ति पूजा र महिला सशक्तीकरणको सन्देश महानवमीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नारीशक्तिको सम्मान हो। देवी दुर्गालाई सर्वोच्च शक्तिका रूपमा पूजा गर्ने परम्पराले नारीलाई शक्ति, साहस, ज्ञान, संरक्षण र सिर्जनाको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ। तर देवीको पूजा गर्नु र व्यवहारमा महिलालाई सम्मान गर्नु फरक विषय हुन्। यदि समाजले देवीलाई शक्तिस्वरूपा मानेर पूजा गर्छ भने वास्तविक जीवनमा महिलामाथि हुने हिंसा, विभेद, असमानता र अपमानको अन्त्यका लागि पनि प्रतिबद्ध हुनुपर्छ। महानवमीको सान्दर्भिकता त्यतिबेला अझ गहिरो हुन्छ, जब धार्मिक आस्थाले व्यवहारमा समानता र सम्मानको रूप लिन्छ। छोरीलाई शिक्षा, महिलालाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता, श्रमको उचित मूल्याङ्कन र सुरक्षित वातावरण प्रदान गर्नु नारीशक्तिप्रतिको वास्तविक सम्मान हो। देवी दुर्गाको आराधनाले मानिसलाई अन्यायविरुद्ध उभिन प्रेरित गर्छ। त्यसैले महिलामाथिको हिंसा र सामाजिक विभेदविरुद्ध आवाज उठाउनु पनि महानवमीको मूल सन्देशसँग मेल खाने सामाजिक जिम्मेवारी हो। नेपाली सेनाको कोतपूजा र सुरक्षा परम्परा महानवमीका दिन नेपाली सेनालगायत विभिन्न सुरक्षा निकायमा कोतपूजा गर्ने परम्परा छ। ऐतिहासिक रूपमा हतियार, सैनिक सामग्री र सुरक्षा व्यवस्थासँग सम्बन्धित यस पूजालाई शक्ति, कर्तव्य र राष्ट्रको सुरक्षाप्रतिको प्रतिबद्धतासँग जोडेर हेरिन्छ। नेपालको परम्परागत समाजमा हतियारलाई युद्धको साधनका रूपमा मात्र नभई राज्यको सुरक्षा, संरक्षण र सामर्थ्यको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्थ्यो। यही ऐतिहासिक मान्यतासँग सम्बन्धित अनुष्ठान आज पनि विभिन्न संस्थामा निरन्तर छन्। यस परम्पराको आधुनिक सन्देश भनेको शक्ति र साधनको प्रयोग जिम्मेवारीपूर्वक गर्नु हो। वास्तविक शक्ति अरूलाई भयभीत पार्नुमा होइन, कमजोरको संरक्षण गर्नु, कानुनको पालना गर्नु र जनताको सुरक्षाप्रति उत्तरदायी हुनुमा निहित हुन्छ। बदलिँदो समाजमा महानवमीको सान्दर्भिकता समयसँगै समाजका जीवनशैली, आवश्यकता र सोचमा परिवर्तन आइरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालको विस्तारले धार्मिक सूचना र सांस्कृतिक सामग्रीको प्रसार सहज बनाएको छ। तर अपुष्ट सूचना, भ्रामक प्रचार र अतिरञ्जित सामग्रीले धार्मिक पर्वका तिथि, विधि तथा परम्पराबारे अन्योल पनि सिर्जना गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा धार्मिक विषयमा जानकारी लिँदा आधिकारिक पात्रो, विश्वसनीय धार्मिक स्रोत र सम्बन्धित निकायका सूचनालाई आधार मान्नु उपयुक्त हुन्छ। परम्पराको व्याख्या गर्दा तथ्य, धार्मिक विश्वास र व्यक्तिगत धारणाबीचको भिन्नता बुझ्न पनि आवश्यक छ। महानवमीले मानिसलाई विवेकपूर्ण निर्णय, आत्मसंयम र सत्यको पक्षमा उभिने प्रेरणा दिन्छ। त्यसैले यस पर्वको सन्देशलाई सामाजिक सञ्जालमा पनि जिम्मेवार व्यवहार, तथ्यको पुष्टि र एकअर्काको आस्थाप्रतिको सम्मानका रूपमा लागू गर्न सकिन्छ। त्यस्तै, दशैँका नाममा अनावश्यक खर्च, ऋण लिएर देखावटी प्रतिस्पर्धा, मदिरा सेवनबाट उत्पन्न विवाद, पारिवारिक कलह र पशुप्रति हुने असंवेदनशील व्यवहारलाई निरुत्साहित गर्नु पनि आवश्यक छ। पर्वले खुसी, शान्ति र सद्भाव बढाउनुपर्छ, समस्या र विभाजन होइन। धार्मिक विविधताको सम्मान र सहअस्तित्व नेपाल बहुधार्मिक, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। दशैँ विशेषतः हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि महत्त्वपूर्ण पर्व भए पनि यसको सांस्कृतिक प्रभाव नेपाली समाजका विभिन्न पक्षमा देखिन्छ। कतिपय समुदायले यसलाई आफ्नै परम्परा र विश्वासअनुसार मनाउँछन् भने कतिपयको धार्मिक अभ्यास फरक हुन्छ। कुनै पनि पर्वको महत्त्व स्थापित गर्दा अन्य समुदायको आस्था र परम्परालाई कम आँक्नु हुँदैन। आफ्नो संस्कृतिप्रतिको गर्वसँगै अरूको संस्कृतिप्रति सम्मान गर्न सक्नु नै सभ्य समाजको विशेषता हो। महानवमीको शक्ति आराधनालाई समाजमा विभाजन सिर्जना गर्ने माध्यम नभई आपसी सद्भाव, सहिष्णुता र न्यायको भावना बढाउने अवसर बनाउन सकिन्छ। विविधताबीच सहअस्तित्व कायम राख्नु नै नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। महानवमीले दिन खोजेको मूल सन्देश महानवमीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई गहिरिएर हेर्दा यसले केही महत्त्वपूर्ण जीवनमूल्य उजागर गर्छ। पहिलो, शक्ति जिम्मेवारीसँग जोडिनुपर्छ। शक्तिशाली हुनुको अर्थ अरूलाई दबाउनु होइन, अन्यायको प्रतिरोध गर्नु र असहायको रक्षा गर्नु हो। दोस्रो, अहंकार र अधर्मको अन्त्य आवश्यक छ। महिषासुर वधको पौराणिक कथाले अनियन्त्रित शक्ति र अहंकारको अन्तिम परिणामबारे प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ। महानवमीको महत्त्व पूजा, प्रसाद र परम्परागत विधिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसले मानिसलाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न, अन्यायविरुद्ध उभिन, सत्यको पक्ष लिन, महिलाको सम्मान गर्न, परिवार र समाजमा सद्भाव कायम राख्न तथा प्रकृति र जीवप्रति संवेदनशील हुन प्रेरित गर्नुपर्छ। तेस्रो, संस्कृतिको संरक्षण व्यवहारबाट हुन्छ। परम्परागत विधि पूरा गर्नु महत्त्वपूर्ण भए पनि त्यससँग जोडिएका नैतिक मूल्यलाई दैनिक जीवनमा लागू गर्नु अझ अर्थपूर्ण हुन्छ। चौथो, सामाजिक एकता र पारिवारिक आत्मीयता पर्वका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन्। दशैँको अवसरमा सम्बन्ध सुधार्ने, मनमुटाव हटाउने र आपसी सहयोग बढाउने प्रयास हुनुपर्छ। पाँचौँ, नारीशक्तिको सम्मान पूजा र व्यवहार दुवैमा प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ। समानता, सुरक्षा र अवसर सुनिश्चित गर्नु आधुनिक समाजको दायित्व हो। निष्कर्ष : अनुष्ठानसँगै आचरणमा पनि शक्ति जागोस् महानवमी नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक स्मृति, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक सम्बन्धसँग गाँसिएको महत्त्वपूर्ण पर्व हो। देवी दुर्गाको आराधना, नवदुर्गाको उपासना, शक्तिपीठका विशेष अनुष्ठान, कोतपूजा र विजयादशमीको पूर्वतयारीले यस दिनलाई विशिष्ट बनाएका छन्। तर महानवमीको महत्त्व पूजा, प्रसाद र परम्परागत विधिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसले मानिसलाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न, अन्यायविरुद्ध उभिन, सत्यको पक्ष लिन, महिलाको सम्मान गर्न, परिवार र समाजमा सद्भाव कायम राख्न तथा प्रकृति र जीवप्रति संवेदनशील हुन प्रेरित गर्नुपर्छ। देवी दुर्गालाई शक्तिस्वरूपा मानेर आराधना गर्ने समाजले वास्तविक जीवनमा पनि सत्य, न्याय, समानता र करुणाको पक्षमा उभिन सक्नुपर्छ। घरघरमा पूजा भइरहँदा समाजमा हिंसा, विभेद र अन्याय कम हुँदै जानु नै धार्मिक आस्थाको सार्थकता हो। महानवमीले हामीलाई सम्झाउँछ-दुष्ट प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्न बाहिरी शक्तिसँगै आन्तरिक साहस, विवेक र सदाचार पनि आवश्यक हुन्छ। धार्मिक आस्थाले मानवीय व्यवहारलाई परिष्कृत गर्न सकेमा पर्व केवल वार्षिक उत्सवमा सीमित रहँदैन; त्यो समाज रूपान्तरणको प्रेरणा बन्छ। यस अर्थमा महानवमी शक्ति आराधनाको दिन मात्र होइन, आफूभित्रको कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्ने, सामाजिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने र सभ्य, न्यायपूर्ण तथा सद्भावपूर्ण समाज निर्माण गर्ने सङ्कल्पको दिन पनि हो। यही भावनालाई आत्मसात् गर्न सके महानवमीको धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्व अझ जीवन्त र अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।