फ्रान्समा चर्किँदै प्रदर्शन, हतियार र बल प्रयोग गर्दै फ्रान्सेली प्रहरी

काठमाडौं । फ्रान्समा विरोध प्रदर्शन चर्किँदै जाँदा प्रहरी हिंसासम्बन्धी भिडियोहरू फ्रान्सेली सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेका छन् । एउटा भिडियोमा प्रहरीले एक पुरुषलाई भुइँमा लडाएर कुटपिट गरेपछि बेहोस अवस्थामा घिसार्दै लगेको देखिन्छ । अर्को भिडियोमा एक प्रहरीले कुनै उक्साहट नदेखिएको अवस्थामा पछाडिबाट एक युवकलाई समातेर घाँटीमा हात राख्दै घिसारेको देखिन्छ । अर्को भिडियोमा एक युवतीको हात बटारेर लैजाँदै गर्दा उनी पीडाले चिच्याइरहेको देखिन्छ । यद्यपि, यी भिडियोहरूको स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन सकेको छैन । फ्रान्सेली प्रहरीको कडा कार्यशैली तथा स्तब्ध पार्ने ग्रेनेड र रबरका गोलीको प्रयोगलाई लिएर मानवअधिकारवादी संस्थाहरूले पुनः आलोचना गरेका छन् । फ्रान्समा युरोपकै सबैभन्दा बढी हातहतियारले सुसज्जित प्रहरी बलमध्ये एक छ । पछिल्ला हप्ताहरूमा भएका विद्यार्थी प्रदर्शनका क्रममा प्रहरी कारबाहीबाट कैयौँ किशोरकिशोरी गम्भीर रूपमा घाइते भएका छन् । एकजनाको हातमा गम्भीर क्षति पुगेको, अर्काले एउटा आँखाको ज्योति गुमाएको र अर्का एकजनाको बंगारा भाँचिएको विवरण सार्वजनिक भएका छन् । चर्किँदै फ्रान्सको प्रदर्शन शनिबार फ्रान्सका सडकमा पाँच लाखभन्दा बढी मानिस उत्रिएको बताइएको छ । उनीहरूमध्ये अधिकांशले सार्वजनिक क्षेत्रमा बजेट कटौती, बढ्दो महँगी र विद्यालयको वातावरण सुधारको माग गर्दै विद्यार्थीले गरेको आन्दोलनको समर्थनमा शान्तिपूर्ण प्रदर्शन गरेका थिए । तर, केही प्रदर्शनकारीले भवनमा आगजनी गर्नुका साथै पसलमा लुटपाट र प्रहरीमाथि ढुंगामुढा तथा अन्य वस्तु प्रहार गरेपछि प्रहरी र आपत्कालीन सेवाका लागि परिस्थिति जटिल बनेको थियो । शिक्षक अभाव र जीर्ण विद्यालय पूर्वाधारको मर्मतसम्भारको माग गर्दै उच्च माध्यमिक तहका विद्यार्थीले विद्यालयअगाडि अवरोध खडा गरेर सुरु गरेको आन्दोलनकै निरन्तरताका रूपमा सप्ताहान्तको प्रदर्शन भएको हो । आगामी सप्ताहान्तमा थप प्रदर्शन हुन सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै फ्रान्सेली सरकारले सेनासमेत परिचालन गर्ने जनाएको छ । आन्दोलन नियन्त्रण गर्न युद्धमा प्रयोग हुने हतियार ? अन्य धेरै युरोपेली देशको तुलनामा फ्रान्सेली प्रहरीसँग ठूलो परिमाणमा हतियार र सुरक्षा उपकरण छन् । प्रहरीले रबरका गोली प्रहार गर्न एलबीसी–४० नामक विशेष बन्दुक प्रयोग गर्छ । बेलायत र जर्मनीजस्ता देशमा प्रदर्शन नियन्त्रणका क्रममा रबरका गोली प्रयोग गर्न सामान्यतया अनुमति छैन । स्पेनलगायत केही देशमा भने कहिलेकाहीँ यसको प्रयोग हुने गरेको छ । पेरिस–सुड विश्वविद्यालयकी अपराधशास्त्रकी सहप्राध्यापक अनास्तासिया त्सुकालाले रबरका गोली प्रयोग गर्दा निश्चित दूरी कायम गर्नुपर्ने बताएकी छन् । उनका अनुसार प्रहरीले निर्धारित मापदण्ड पालना गर्ने प्रयास गरे पनि प्रदर्शनकारीको अचानकको गतिविधिका कारण गोली आँखामा लाग्न सक्छ । त्यसैले यस्तो हतियार अत्यन्तै खतरनाक हुन सक्छ । अन्य युरोपेली देशमा जस्तै फ्रान्समा पनि प्रहरीले नियमित रूपमा अश्रुग्यास प्रयोग गर्छ । यद्यपि, रासायनिक हतियार महासन्धिले युद्धमा अश्रुग्यासको प्रयोग निषेध गरेको छ । फ्रान्सेली प्रहरीलाई अन्य धेरै युरोपेली प्रहरी बलभन्दा फरक बनाउने उपकरणमध्ये स्तब्ध पार्ने ग्रेनेड पनि एक हो । त्सुकालाका अनुसार यस्ता ग्रेनेडमा ठूलो मात्रामा विस्फोटक पदार्थ हुने भएकाले तिनको प्रयोग विशेष रूपमा जोखिमपूर्ण हुन्छ । फ्रान्सका आन्तरिक मन्त्री लोरेन्ट न्युनेजले प्रहरीले प्रयोग गर्ने हतियारलाई ‘गैरघातक’ भन्दै बचाउ गरेका छन् । तर, फ्रान्सको आन्तरिक सुरक्षा कानुनले केही उपकरणलाई ‘युद्ध सामग्री’ का रूपमा वर्गीकरण गरेको छ । फ्रान्सेली प्रहरी युरोपेली संघमै सबैभन्दा निर्दयी हुन् ? प्रदर्शनका क्रममा नागरिक घाइते भएपछि प्रहरीले प्रयोग गर्ने हतियार र बलको मात्रामाथि फेरि प्रश्न उठेको छ । एउटा आँखाको ज्योति गुमाएका किशोरमाथि नजिकैबाट एलबीसी–४० बन्दुकले रबरको गोली प्रहार गरिएको आशंका गरिएको छ । राजनीतिक विश्लेषक तथा विज्ञ सेबास्टियन रोशका अनुसार प्रदर्शनका क्रममा भएका मृत्यु, गम्भीर चोटपटक र अंगभंगका घटनालाई आधार मानेर प्रहरी हिंसाको मूल्यांकन गर्दा फ्रान्सेली प्रहरी युरोपेली संघकै सबैभन्दा हिंस्रक प्रहरीमध्ये पर्ने देखिन्छ । रोशले फ्रान्सेली प्रहरीका उपकरण र तिनको प्रयोग बुझ्न राजनीतिक सन्दर्भलाई महत्त्वपूर्ण मान्छन् । उनका अनुसार एलबीसीजस्ता हतियार सुरुमा संगठित अपराधविरुद्ध कारबाही गर्ने विशेष प्रहरी एकाइका लागि ल्याइएका थिए । तर, अहिले तिनको प्रयोग भीड नियन्त्रणमा समेत भइरहेको छ । प्रहरीका हतियार र उपकरणबारे निर्णय गर्ने अधिकार राजनीतिक नेतृत्वसँग हुने उल्लेख गर्दै रोशले यसले राजनीतिक विरोध नियन्त्रण गर्ने विषयमा फ्रान्सेली राजनीतिज्ञहरूको दृष्टिकोणमा आएको परिवर्तन देखाउने बताएका छन् । बल प्रयोग कि तनाव कम गर्ने नीति ? फ्रान्सेली प्रहरी र अन्य देशका प्रहरीबीचको अर्को महत्त्वपूर्ण भिन्नता उनीहरूको कार्यशैली हो । जर्मनीमा प्रहरीले तनाव बढ्न नदिन र सम्भव भएसम्म परिस्थिति शान्त पार्न प्रयास गर्नुपर्ने मान्यता छ । रोशले सन् २०२३ मा जर्मनीको लुत्जेराथमा वातावरण संरक्षणका लागि प्रदर्शन गरिरहेका मानिसहरूलाई हटाइएको घटनालाई फ्रान्सको सेन्ट–सोलिनमा भएको प्रदर्शन नियन्त्रणसँग तुलना गरेका छन् । उनका अनुसार लुत्जेराथमा प्रहरी र प्रदर्शनकारी दुवैतर्फ गम्भीर घाइते हुनेको संख्या तुलनात्मक रूपमा कम थियो । तर, सेन्ट–सोलिनमा सशस्त्र प्रहरी परिचालन गरी एलबीसीजस्ता हतियार र ग्रेनेडको व्यापक प्रयोग गरिएको थियो । त्यसबाट प्रहरी र प्रदर्शनकारी दुवैतर्फ गम्भीर क्षति भएको र दुई प्रदर्शनकारी कोमामा पुगेको उनले बताएका छन् । प्रहरीले कहिले बल प्रयोग गर्न पाउँछ ? संयुक्त राष्ट्रसंघले तय गरेका अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार सुरक्षाकर्मीले अपराध रोक्न वा कानुनी गिरफ्तारी गर्न आवश्यक परेको अवस्थामा मात्र बल प्रयोग गर्नुपर्छ । बल प्रयोग गर्दा समानुपातिकताको सिद्धान्त पालना गर्नुपर्छ । अर्थात्, उद्देश्य हासिल गर्न आवश्यकभन्दा बढी बल प्रयोग गर्नु हुँदैन । फ्रान्सेली आन्तरिक मन्त्री न्युनेजले हालैका रेडियो अन्तर्वार्तामा फ्रान्सेली कानुनमा समेत समावेश रहेको यो सिद्धान्त प्रहरीले पूर्ण रूपमा पालना गरेको दाबी गरेका छन् । तर, एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले हालैका प्रदर्शनमा प्रहरीको प्रतिक्रियालाई ‘अत्यधिक र असन्तुलित’ भन्दै फ्रान्सेली अधिकारीहरूलाई मानवअधिकारसम्बन्धी दायित्व पूरा गर्न आह्वान गरेको छ । फ्रान्सको लिग अफ ह्युमन राइट्सले पनि उच्च माध्यमिक तहका विद्यार्थीको आन्दोलनमाथि गरिएको ‘हिंस्रक दमन’ को निन्दा गरेको छ । डीडब्ल्यू