दसैँमा पढ्न निःशुल्क दस किताब

दसैँ मनाउन गाउँ पुग्नुभएको छ? कि सहरमै बिदा बिताइरहनुभएको छ? आफन्तसँग भेटघाट भयो। अब केही दिन फुर्सद छ। बजारका धेरै पसल बन्द छन्। घुम्न निस्कने योजना छैन। पैसा खर्च गर्न पनि मन छैन। तर एउटा राम्रो किताब पढ्ने इच्छा छ। यस्तो बेला पुस्तक पसल वा पुस्तकालय खोज्दै हिँड्नुपर्दैन। मोबाइल वा कम्प्युटर र इन्टरनेट भए घरमै बसेर नेपाली साहित्यका चर्चित कृतिदेखि इतिहास, समाज र संस्कृतिसम्बन्धी पुस्तक पढ्न सकिन्छ। त्यो पनि पैसा नतिरी। शैक्षिक क्षेत्रमा काम गर्दै आएको ओएलई नेपालले सञ्चालन गरेको ई-पुस्तकालयमा नेपाली साहित्य, बालसाहित्य, इतिहास, संस्कृति र शैक्षिक सामग्रीको ठूलो संग्रह छ। उपन्यास, कथा, कविता, निबन्ध र अनुसन्धानमूलक पुस्तकका साथै सुन्न मिल्ने सामग्री पनि छन्। त्यही पुस्तकालयबाट दसैँको फुर्सदमा पढ्न सकिने दस पुस्तक छानेका छौँ। केही नेपाली साहित्यका स्थापित कृति हुन्, केहीले समाज र इतिहासलाई फरक दृष्टिले हेर्न सघाउँछन्। कुनै एकै दिनमा पढेर सकिन्छन्, कुनैका लागि बिदाभरि समय छुट्याउनुपर्छ। यी सर्वकालीन उत्कृष्ट दस पुस्तकको श्रेणीकरण होइन। फरक रुचि र उमेरका पाठकले आफ्नो समयअनुसार छानेर पढ्न सक्ने कृतिको सूची हो। सबै पुस्तकका लिंक सम्बन्धित परिचयसँगै राखिएका छन्। प्रेम, मनोविज्ञान र समाजका कथा १. सुम्निमा– विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला बीपी कोइरालालाई राजनीतिक व्यक्तित्वका रूपमा चिन्ने धेरै छन्। तर नेपाली साहित्यमा पनि उनको विशिष्ट स्थान छ। ‘सुम्निमा’ उनको त्यस्तै महत्त्वपूर्ण उपन्यास हो। सुम्निमा र सोमदत्तका माध्यमबाट उपन्यासले मानिसको मन, शरीर, प्रेम, धार्मिक विश्वास र सामाजिक संस्कारबीचको द्वन्द्व देखाउँछ। एकातिर आध्यात्मिक अनुशासन छ, अर्कोतिर मानिसका स्वाभाविक इच्छा र अनुभूति। कथामा पात्रहरूको बाहिरी गतिविधिभन्दा उनीहरूको सोच र मनोविज्ञान बढी महत्त्वपूर्ण छ। धार्मिक आदर्श र मानवीय इच्छाबीचको तनावले कथालाई अघि बढाउँछ। आज पढ्दा यसका केही विचारसँग असहमति हुन सक्छ। तर त्यही असहमतिले पनि पाठकलाई सोच्न लगाउँछ। सामाजिक संस्कारका नाममा मानिसका निजी चाहनालाई कति नियन्त्रण गरिन्छ? शरीर र मनबीचको सम्बन्धलाई समाजले कसरी बुझ्छ? १०२ पृष्ठको यो उपन्यास धेरै लामो छैन। प्रेमकथासँगै मनोविज्ञान र दर्शनमा रुचि राख्नेले दसैँको फुर्सदमा पढ्न सक्छन्। ‘सुम्निमा’ पढ्नुहोस् २. दोषी चश्मा– विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला लामो उपन्यास पढ्ने समय वा जाँगर छैन भने बीपीकै ‘दोषी चश्मा’ राम्रो विकल्प हो। यो १६ वटा मनोवैज्ञानिक कथा समेटिएको संग्रह हो। कथाहरूमा मानिसका भित्री डर, हीनताबोध, आकांक्षा, आत्मसम्मान र व्यवहारका जटिलता भेटिन्छन्। शीर्षक कथा ‘दोषी चश्मा’मा मानिसको आत्मविश्वास, असुरक्षा र शक्तिशाली व्यक्तिसामु उसले महसुस गर्ने संकोचलाई रोचक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ। सामान्य देखिने घटनाभित्र मान्छेको मन कति अस्थिर हुन सक्छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ। बीपीका कथाको विशेषता पात्रहरूलाई बाहिरबाट मात्रै नहेर्नु हो। उनीहरूको व्यवहारका पछाडि रहेका मनोवैज्ञानिक कारण खोज्ने प्रयास कथाहरूमा देखिन्छ। १०३ पृष्ठको संग्रहका सबै कथा एकैपटक पढ्नुपर्दैन। बिहान एउटा, बेलुका अर्को कथा पढ्दा पनि हुन्छ। हरेक कथापछि केहीबेर सोच्न समय निकाल्न सकिन्छ। ‘दोषी चश्मा’ पढ्नुहोस् ३. नोकरी– गीता केशरी राजनीतिक व्यवस्था फेरिएपछि सरकारी कार्यालयको काम गर्ने शैली पनि फेरिन्छ? कर्मचारीतन्त्रमा राजनीतिक हस्तक्षेप किन भइरहन्छ? व्यवस्था परिवर्तनको प्रभाव सर्वसाधारणले पाउने सेवामा कति पर्छ? गीता केशरीको ‘नोकरी’ यस्तै प्रश्नसँग जोडिएको उपन्यास हो। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछिको नेपालको कर्मचारीतन्त्र यसको पृष्ठभूमि हो। प्रशासनिक संरचना, राजनीतिक प्रभाव र जागिरे जीवनका समस्यालाई कथामार्फत प्रस्तुत गरिएको छ। सरकारी जागिरलाई सामान्यतया स्थायित्व र सुरक्षासँग जोडेर हेरिन्छ। तर कार्यालयभित्रको शक्ति सम्बन्ध, राजनीतिक दबाब र व्यक्तिगत स्वार्थले कर्मचारीको जीवनलाई कसरी प्रभावित पार्छ भन्ने पक्षमा यो उपन्यास केन्द्रित छ। यसलाई आजको अवस्थासँग तुलना गरेर पढ्न सकिन्छ। सरकारी सेवामा राजनीतिक प्रभाव, नियुक्ति, सरुवा र प्रशासनिक जवाफदेहिताबारे अहिले पनि प्रश्न उठिरहेका छन्। १८२ पृष्ठको यो पुस्तक राजनीति र सामाजिक यथार्थमा आधारित कथा रुचाउने पाठकका लागि उपयुक्त छ। ‘नोकरी’ पढ्नुहोस् प्रेम, वियोग र समाजका कविता ४. मुनामदन– लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ‘मुनामदन’ धेरैले विद्यालयमा पढेका हुन सक्छन्। तर विद्यालयको पाठ्यक्रमका लागि पढ्नु र उमेरसँगै जीवनका अनुभव बटुलेपछि फेरि पढ्नु फरक कुरा हो। महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको यो खण्डकाव्य मुना र मदनको प्रेम तथा वियोगको कथा हो। आर्थिक अभाव र कमाइको आशाले मदनलाई ल्हासा पुर्‍याउँछ। घरमा मुना उनको प्रतीक्षामा बस्छिन्। त्यसपछि आउने घटनाले उनीहरूको सम्बन्धलाई दुःखान्ततर्फ लैजान्छ। तर ‘मुनामदन’ प्रेमकथा मात्रै होइन। कमाउन परदेश जानुपर्ने बाध्यता, परिवारको प्रतीक्षा, धन र सम्बन्धबीचको द्वन्द्व तथा मानवीय करुणाका विषय यसमा छन्। अहिले पनि धेरै नेपाली रोजगारीका लागि घर छाडेर विदेश जान्छन्। दसैँमा कोही घर फर्किन्छन्, कोही आउन पाउँदैनन्। यस्तो बेला मदनको यात्रा पुरानो कथा मात्रै लाग्दैन। कृतिले जातीय विभाजनभन्दा मानवीय व्यवहार र करुणालाई ठूलो मानेको छ। यही कारण पनि यसलाई फरक पुस्ताले फरक अर्थमा पढ्न सक्छन्। लोकलयमा लेखिएको यो कृति कविता पढ्ने बानी कम भएका पाठकलाई पनि सहज लाग्न सक्छ। ई–पुस्तकालयमा यसको ४० पृष्ठको संस्करण छ। ‘मुनामदन’ पढ्नुहोस् ५. गौरी– माधव घिमिरे दसैँमा घरपरिवार र आफन्तसँगको सम्बन्धको महत्त्व अझ बढी महसुस हुन्छ। यही समयमा प्रेम, साथ, सम्झना र वियोगबारे पढ्न चाहनेका लागि माधव घिमिरेको ‘गौरी’ मार्मिक कृति हो। आफ्नी पत्नी गौरीको निधनबाट उत्पन्न पीडालाई कविले यस शोककाव्यमा उतारेका छन्। ‘गौरी’मा ठूलो घटनाक्रम छैन। प्रिय व्यक्तिको अनुपस्थितिमा मानिसले अनुभूति गर्ने एक्लोपन, पुराना सम्झना र बिछोडको पीडा यसका मुख्य विषय हुन्। कृतिको शक्ति निजी दुःखलाई अरूले पनि अनुभूति गर्न सक्ने गरी व्यक्त गर्नुमा छ। कसैलाई गुमाउनुको पीडा व्यक्तिपिच्छे फरक हुन्छ। तर प्रेम र स्मृतिसँग जोडिएका भावनाले धेरै पाठकलाई छुन्छन्। यो कविता पढ्दा हतार गर्नु आवश्यक छैन। केही पंक्ति पढेर रोकिन, फेरि पढ्न र आफ्नै अनुभवसँग जोड्न सकिन्छ। ३३ पृष्ठको छोटो कृति भए पनि यसको भावनात्मक प्रभाव गहिरो हुन सक्छ। ‘गौरी’ पढ्नुहोस् ६. घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे– भूपी शेरचन समाज र राजनीतिमाथि व्यंग्य गर्ने कविता पढ्न चाहनेका लागि भूपी शेरचनको ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ उत्कृष्ट विकल्पमध्ये एक हो। भूपीका कवितामा समाजका विरोधाभास, मानिसको निरीहता, शक्ति र सत्ताको व्यवहार तथा सार्वजनिक जीवनका विसंगति भेटिन्छन्। उनका कविता कठिन शब्द र जटिल संरचनामा निर्भर छैनन्। सरल भाषामै तीखो प्रश्न उठाउनु उनको विशेषता हो। शीर्षक कवितालाई नै हेर्ने हो भने पद र जिम्मेवारीमा बसेका मानिसले आफ्नो वरिपरि के देख्छन्, के बुझ्छन् र के बेवास्ता गर्छन् भन्ने अर्थमा पढ्न सकिन्छ। कतिपय कविता लेखिएको धेरै दशकपछि पनि तिनले उठाएका प्रश्न पुराना लाग्दैनन्। राजनीतिक व्यवहार, सामाजिक असमानता र मानिसको प्रवृत्तिबारे भूपीले गरेका टिप्पणी आजको अवस्थासँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ। ९९ पृष्ठको यस संग्रहलाई क्रमैसँग पढ्नुपर्छ भन्ने छैन। आफूलाई मन परेको कविता छानेर पढ्ने, त्यसको अर्थ खोज्ने र अरूसँग छलफल गर्ने तरिका पनि रमाइलो हुन सक्छ। ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ पढ्नुहोस् बालबालिकासँग मिलेर पढ्ने ७. छन्दका १०१ कविता– कमलमणि दीक्षितको सङ्कलन दसैँमा घरका बालबालिका पनि फुर्सदमा हुन्छन्। मोबाइलमा भिडियो हेरिरहेका उनीहरूलाई केहीबेर पुस्तक पढ्न लगाउने हो भने के रोज्ने? ‘छन्दका १०१ कविता’ एउटा विकल्प हुन सक्छ। कमलमणि दीक्षितले सङ्कलन गरेको यस पुस्तकमा नेपाली छन्दोबद्ध कविता समेटिएका छन्। यसको पृष्ठभूमिमा विद्यालयका विद्यार्थीलाई कविता पढ्न र वाचन गर्न सहयोग पुर्‍याउने उद्देश्य रहेको पुस्तकको परिचयमा उल्लेख छ। यसलाई एक्लै पढ्नेभन्दा परिवारका सदस्यहरू मिलेर वाचन गर्दा अझ रमाइलो हुन सक्छ। एक जनाले कविता पढ्ने, अर्कोले त्यसको अर्थ भन्ने, कसैले नयाँ शब्द खोज्ने र कसैले लय मिलाएर सुनाउने गर्न सकिन्छ। बालबालिकालाई कविता कण्ठ गर्न लगाउनेभन्दा त्यसको भाव बुझ्न र आफ्नै तरिकाले सुनाउन प्रोत्साहित गर्नु उपयोगी हुन्छ। ११० पृष्ठको यो संग्रह दसैँ बिदामा घरका साना सदस्यसँग समय बिताउने एउटा साहित्यिक माध्यम बन्न सक्छ। ‘छन्दका १०१ कविता’ पढ्नुहोस् संस्कृति, इतिहास र परम्परालाई बुझ्ने ८. हाम्रो संस्कारमा के छ?- डा. मतिप्रसाद ढकाल दसैँमा जमरा राखिन्छ, टीका लगाइन्छ, पूजाआजा गरिन्छ। धेरैजसो संस्कार बाल्यकालदेखि देख्दै र गर्दै आएका हुन्छौँ। तर ती किन गरिन्छन्, तिनको अर्थ के हो भनेर कति बुझ्ने प्रयास गर्छौँ? डा. मतिप्रसाद ढकालको ‘हाम्रो संस्कारमा के छ?’ यस्ता विषयमा रुचि राख्नेका लागि उपयोगी पुस्तक हो। यसमा संस्कार, उपासना र चाडपर्वसँग सम्बन्धित २३ निबन्ध छन्। धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यासका विभिन्न पक्षलाई लेखकले व्याख्या गरेका छन्। पुस्तकलाई संस्कारका बारेमा जानकारी दिने सामग्रीका रूपमा पढ्न सकिन्छ। तर परम्पराको व्याख्या र ऐतिहासिक तथ्य सधैँ एउटै हुँदैनन्। त्यसैले लेखकका विचारलाई अन्य स्रोत र अध्ययनसँग तुलना गर्नु पनि उपयोगी हुन्छ। दसैँमा परिवारका पुराना र नयाँ पुस्ताबीच संस्कारबारे हुने कुराकानीलाई यो पुस्तकले थप विषय दिन सक्छ। एउटै परम्परालाई फरक पुस्ताले कसरी बुझ्छन् भन्ने कुरा पनि रोचक हुन सक्छ। ई-पुस्तकालयमा यसको ११६ पृष्ठको संस्करण उपलब्ध छ। ‘हाम्रो संस्कारमा के छ?’ पढ्नुहोस् ९. तुङदुङ्गे मुन्धुम– नवराज सुब्बा नेपालको संस्कृति र परम्पराको चर्चा हुँदा धेरैजसो हिन्दु धार्मिक आख्यान र संस्कार अगाडि आउँछन्। तर नेपाली समाजका धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा निकै विविध छन्। किरात–लिम्बू समुदायको सांस्कृतिक संसार बुझ्न चाहनेका लागि नवराज सुब्बाको ‘तुङदुङ्गे मुन्धुम’ उपयोगी अध्ययन हो। मुन्धुम किरात समुदायको मौखिक परम्परा, विश्वास, इतिहासबोध र सांस्कृतिक ज्ञानसँग जोडिएको छ। यस्ता आख्यान पुस्तौँदेखि सुनिँदै र सुनाइँदै आएका छन्। यो पुस्तक पढ्दा एउटा समुदायले आफ्नो इतिहास, पुर्खा, सामाजिक सम्बन्ध र संस्कारलाई कसरी सम्झन्छ भन्ने बुझ्न सघाउ पुग्छ। मौखिक परम्पराका व्याख्या र संस्करण समुदायअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले यसलाई कुनै एक व्याख्या नै अन्तिम हो भन्ने दृष्टिले भन्दा सांस्कृतिक अध्ययनका रूपमा पढ्नु उपयुक्त हुन्छ। नेपाली समाजलाई बुझ्न आफ्नै समुदायबाहिरका इतिहास र परम्परा पनि पढ्नुपर्छ भन्ने सोच भएका पाठकका लागि यो पुस्तक विशेष उपयोगी हुन सक्छ। ९७ पृष्ठको यो कृति संस्कृति, मानवशास्त्र र सामाजिक इतिहासमा रुचि राख्नेले रोज्न सक्छन्। ‘तुङदुङ्गे मुन्धुम’ पढ्नुहोस् १०. महाभारतमा के छ?- डा. मतिप्रसाद ढकाल महाभारतको कथा धेरैलाई थाहा छ। पाण्डव र कौरवबीचको द्वन्द्व, राज्यसत्ताको संघर्ष, कृष्णका उपदेश र कुरुक्षेत्रको युद्धबारे नेपाली समाजमा लामो समयदेखि चर्चा हुँदै आएको छ। तर महाभारतलाई युद्धको कथाभन्दा पर गएर कति पढेका छौँ? डा. मतिप्रसाद ढकालको ‘महाभारतमा के छ?’ त्यसैसँग सम्बन्धित अध्ययनात्मक पुस्तक हो। यसमा महाभारतका विभिन्न विषयलाई निबन्धमार्फत व्याख्या गरिएको छ। महाभारतमा परिवारभित्रको सम्बन्ध, उत्तराधिकार, राज्यसत्ता, युद्ध, कर्तव्य र नैतिक निर्णयका जटिल प्रश्न छन्। ती विषयलाई धार्मिक आख्यानका रूपमा मात्रै होइन, राजनीति र समाजसँग जोडेर पनि पढ्न सकिन्छ। यो मूल महाभारतको सम्पूर्ण पाठ होइन। महाभारतका विषय र प्रसंगमाथि लेखिएको निबन्धसंग्रह हो। ई–पुस्तकालयमा उपलब्ध संस्करण ५८४ पृष्ठको छ। त्यसैले दसैँ बिदामै पूरै सक्ने योजना बनाउनुपर्दैन। आफूलाई रुचि भएका विषयका निबन्ध छानेर पढ्न सकिन्छ। ‘महाभारतमा के छ?’ पढ्नुहोस् यी दसबाहेक अरू के पढ्न पाइन्छ? ई-पुस्तकालयको संग्रह यी दस पुस्तकमा सीमित छैन। नेपाली साहित्यमा रुचि हुनेले बीपी कोइरालाका अरू उपन्यास पनि खोज्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, ५१ पृष्ठको ‘मोदिआइन’ छोटो उपन्यास हो। महाभारतको युद्ध, त्यसको मानवीय क्षति र महिलाको दृष्टिकोणसँग जोडिएको यो कृति ‘सुम्निमा’ पढेपछि रोज्न सकिन्छ। बीपीका ‘तीन घुम्ती’, ‘नरेन्द्र दाइ’, ‘हिटलर र यहूदी’ तथा ‘बाबु, आमा र छोरा’ पनि पुस्तकालयमा सूचीकृत छन्। लामो काव्य पढ्न चाहनेका लागि देवकोटाको ‘शाकुन्तल’ छ। धार्मिक तथा दार्शनिक विषयमा रुचि हुने पाठकले ‘गीतामा के छ?’ रोज्न सक्छन्। बालबालिकाका लागि चित्रसहितका कथापुस्तक पनि छन्। ‘स्यालको जुक्ती’ २४ पृष्ठको पुस्तक हो। भोकाएको बाघ र चलाख स्यालको कथा साना बालबालिकासँग बसेर पढ्न सकिन्छ। पुस्तक पढ्नभन्दा सुन्न मन पराउनेका लागि श्रव्यसामग्रीसमेत भेटिन्छन्। डायमण्डशमशेर राणाको ‘सेतो बाघ’ र भैरव अर्यालको हास्यव्यंग्य संग्रह ‘काउकुती’ का श्रव्य संस्करण पुस्तकालयमा सूचीकृत छन्। यसबाहेक इतिहास, समाजशास्त्र, विज्ञान, वातावरण, स्वास्थ्य, शिक्षा र विभिन्न पत्रपत्रिकाका सामग्री पनि त्यहाँ पाइन्छन्। कसरी पढ्ने? ई-पुस्तकालयको वेबसाइट खोल्नुहोस्। त्यहाँ आफूलाई रुचि भएको विषय वा पुस्तकको नामबाट खोज्न सकिन्छ। माथि उल्लेख गरिएका सबै दस पुस्तकका छुट्टाछुट्टै लिंक छन्। लिंक खोल्दा पुस्तकको परिचय पृष्ठमा पुगिन्छ। त्यहाँको ‘रिड बुक’ विकल्पबाट पढ्न सकिन्छ। आवश्यक परे वेबसाइटमा लगइन गर्नुपर्छ। पुस्तक निःशुल्क पढ्न पाउनु र त्यसलाई जथाभावी प्रतिलिपि बनाएर पुनःप्रकाशन गर्न पाउनु फरक कुरा हुन्। पुस्तक पढ्दा सम्बन्धित लेखक, प्रकाशक र पुस्तकालयका प्रयोगसम्बन्धी सर्तको ख्याल गर्नुपर्छ। दसैँमा पढ्न धेरै ठूलो योजना चाहिँदैन। बिहान एक घण्टा, दिउँसो फुर्सद मिलेको बेला वा सुत्नुअघि केही पृष्ठ पढ्न सकिन्छ। कथा मन पर्छ भने ‘दोषी चश्मा’बाट सुरु गर्न सकिन्छ। उपन्यास रुचाउनेले ‘सुम्निमा’ वा ‘नोकरी’ रोज्न सक्छन्। पुरानो साहित्य फेरि पढ्न चाहनेका लागि ‘मुनामदन’ छ। समकालीन समाज र राजनीतिबारे सोच्न भूपीका कविता छन्। बालबालिकासँग समय बिताउन चाहनेका लागि ‘छन्दका १०१ कविता’ छ। पसल बन्द छन् भनेर पुस्तक पढ्ने इच्छा रोक्नुपर्दैन। नयाँ किताब किन्न पैसा नभए पनि पढ्नका लागि धेरै विकल्प छन्। फुर्सद सदुपयोग गर्दै यो दसैँ स्मरणीय बनाउन एउटा किताबबाटै सुरु गरे कसो होला?