आस्थाको पर्व छठ

कार्तिक शुक्ल षष्ठीको साँझ। पश्चिमी आकाशमा सूर्य विस्तारै अस्ताउँदै छ। नदी, पोखरी र जलाशयका किनारमा हजारौँ मानिस भेला भएका छन्। कसैको हातमा बाँसको डालो छ, कसैले नाङ्लोमा फलफूल, नरिवल, उखु, ठेकुवा र अन्य पूजासामग्री सजाएका छन्। महिलाहरू परम्परागत पहिरनमा सजिएर जलाशयमा उभिएका छन्। परिवारका सदस्य, आफन्त र छरछिमेकका मानिसहरू पूजाको तयारीमा व्यस्त छन्। वातावरणमा छठका लोकगीत गुञ्जिरहेका छन्। अस्ताउँदो सूर्यलाई जल अर्पण गर्दै बर्तालुहरूले परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको कल्याण र दीर्घायुको कामना गरिरहेका छन्। छठको विशेषता यसको पूजा पद्धतिमा छ। अधिकांश हिन्दु पर्वमा मूर्ति, मन्दिर वा पुरोहितको माध्यमबाट पूजा गर्ने परम्परा देखिन्छ। छठमा भने सूर्य, जल र प्रकृतिलाई प्रत्यक्ष साक्षी राखेर व्रतालु स्वयंले पूजा गर्छन्। यो दृश्य छठ पर्वको हो। सूर्यलाई प्रत्यक्ष देवताका रूपमा स्वीकार गर्दै प्रकृति, जल, कृषि उत्पादन र जीवनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा। चार दिनसम्म चल्ने यो पर्वमा धार्मिक आस्था, आत्मअनुशासन, पारिवारिक सम्बन्ध, सामुदायिक सहभागिता र प्रकृतिप्रतिको सम्मान एकै ठाउँमा अभिव्यक्त हुन्छ। नेपालको तराई-मधेसमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइने छठ अहिले भौगोलिक र सामुदायिक सीमाभन्दा धेरै पर फैलिएको छ। कुनै समय मधेसका केही जिल्ला र मैथिली-भोजपुरी भाषिक समुदायको प्रमुख पर्वका रूपमा परिचित छठ अहिले काठमाडौं उपत्यकासहित पहाडी जिल्ला, सहरी क्षेत्र र विदेशमा रहेका नेपाली समुदायसम्म विस्तार भएको छ। यसको विस्तारले एउटा धार्मिक पर्वको लोकप्रियता मात्र देखाउँदैन, नेपाली समाजमा सांस्कृतिक सहअस्तित्व र विविधताप्रतिको स्वीकार्यता पनि उजागर गर्छ। छठले मानिसलाई प्रकृतिबाट प्राप्त हुने स्रोतसाधनको महत्त्व सम्झाउँछ। जल, जमिन, वनस्पति र सूर्यको ऊर्जा बिना मानव जीवन सम्भव छैन भन्ने सामान्य तर गहिरो सत्यलाई यस पर्वले धार्मिक अनुष्ठानमार्फत स्थापित गरेको छ। छठको विशेषता यसको पूजा पद्धतिमा छ। अधिकांश हिन्दु पर्वमा मूर्ति, मन्दिर वा पुरोहितको माध्यमबाट पूजा गर्ने परम्परा देखिन्छ। छठमा भने सूर्य, जल र प्रकृतिलाई प्रत्यक्ष साक्षी राखेर व्रतालु स्वयंले पूजा गर्छन्। नदी वा पोखरीको किनारमा उभिएर अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। सूर्यको अस्ताउँदो र उदाउँदो अवस्थालाई समान श्रद्धाका साथ स्वीकार गर्ने यो परम्पराले जीवनको निरन्तरता, परिवर्तन र पुनर्जागरणको प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ। यस पर्वमा सूर्यको उपासना केवल धार्मिक विश्वासमा सीमित छैन। पृथ्वीमा जीवन सम्भव बनाउने ऊर्जा, कृषि उत्पादनको आधार, जलचक्र सञ्चालन गर्ने प्राकृतिक शक्ति र समग्र पारिस्थितिक प्रणालीको प्रमुख स्रोतका रूपमा सूर्यप्रतिको कृतज्ञता पनि यसमा जोडिएको छ। छठले मानिसलाई प्रकृतिबाट प्राप्त हुने स्रोतसाधनको महत्त्व सम्झाउँछ। जल, जमिन, वनस्पति र सूर्यको ऊर्जा बिना मानव जीवन सम्भव छैन भन्ने सामान्य तर गहिरो सत्यलाई यस पर्वले धार्मिक अनुष्ठानमार्फत स्थापित गरेको छ। फाइल तस्बिर पौराणिक आख्यानमा छठको उत्पत्ति छठ पर्वको उत्पत्तिबारे एउटै निर्विवाद ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन। यसको सुरुआत कहिले र कुन सामाजिक परिस्थितिमा भयो भन्ने विषयमा धार्मिक ग्रन्थ, लोककथा, मिथिला परम्परा र सांस्कृतिक अध्ययनमा विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्। यसलाई हजारौँ वर्ष पुरानो पर्वका रूपमा वर्णन गर्ने जनविश्वास भए पनि अहिलेको चारदिने छठ विधि कहिलेदेखि व्यवस्थित रूपमा प्रचलनमा आयो भन्ने कुरा ऐतिहासिक रूपमा निश्चित गर्न सकिएको छैन। सूर्यको उपासना भने वैदिक परम्परादेखि नै प्रचलित रहेको देखिन्छ। ऋग्वेदमा सूर्य, सविता र आदित्यको महिमा वर्णन गरिएको छ। सूर्यलाई प्रकाश, ऊर्जा, चेतना र जीवनको आधारका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। वैदिक साहित्यमा सूर्यलाई केवल आकाशमा उदाउने खगोलीय पिण्डका रूपमा होइन, सम्पूर्ण चराचर जगत्लाई गतिशील बनाउने शक्तिका रूपमा सम्मान गरिएको छ। सूर्यको यही महत्त्व पछि पुराण, महाकाव्य र विभिन्न धार्मिक परम्परामा थप विस्तार भएको देखिन्छ। सूर्य पुराणमा सूर्यको महिमा, पूजा विधि र उपासनाबाट प्राप्त हुने धार्मिक फलका विषय उल्लेख छन्। छठ पर्वसँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध पौराणिक आख्यान अत्रि ऋषिकी पत्नी अनुसूयासँग सम्बन्धित छ। फाइल तस्बिर धार्मिक मान्यताअनुसार अनुसूयाले आफ्नो पारिवारिक सुख, सौभाग्य र पतिप्रेमको कामना गर्दै सूर्य तथा षष्ठी देवीको आराधना गरेकी थिइन्। उनको तपस्या र व्रतबाट मनोकामना पूरा भएको विश्वाससँगै छठ व्रतको परम्परा सुरु भएको कथन प्रचलित छ। यस कथाले छठलाई पारिवारिक कल्याण, दाम्पत्य सम्बन्ध र निष्ठासँग जोड्छ। तर यसलाई छठको ऐतिहासिक सुरुआतको प्रमाणित विवरणका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। यो धार्मिक ग्रन्थमा आधारित पौराणिक व्याख्या हो। छठको मौखिक परम्परामा यस्ता आख्यान पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका छन्। महाभारतसँग जोडिएको अर्को लोकप्रिय प्रसंग द्रौपदी र पाँच पाण्डवको हो। महाभारतकालमा पाण्डवहरू वनवासपछि अज्ञातवासमा रहँदा आफ्नो गुप्तवास सफल होस् भन्ने कामनासहित द्रौपदीले सूर्यदेवको आराधना गरेको जनविश्वास छ। विराट राजाको दरबारमा पाण्डवहरू लुकेर बसेको प्रसंगसँग यो कथा जोडिन्छ। द्रौपदीले सूर्यको उपासना गरी कठिन परिस्थितिमा परिवारको रक्षा र सफलताको कामना गरेको कथन छ। फाइल तस्बिर महाभारतमा सूर्य उपासनासँग सम्बन्धित अर्को महत्त्वपूर्ण पात्र कर्ण हुन्। कुन्ती र सूर्यका पुत्र कर्णलाई सूर्यका परम भक्तका रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनी दैनिक नदीमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिने र दान गर्ने पात्रका रूपमा परिचित छन्। कर्णको दानशीलता, अनुशासन र सूर्यप्रतिको भक्ति छठको लोकपरम्परामा पनि स्मरण गरिन्छ। यसैगरी रामायणसँग जोडिएका कथाहरूमा सीता र रामको सूर्य उपासनाको प्रसंग पनि पाइन्छ। मिथिला क्षेत्रमा सीतालाई छठ परम्परासँग जोडेर हेर्ने चलन छ। सीता मिथिलाकी छोरी भएकाले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक स्मृतिमा उनको स्थान विशेष छ। रामायणका विभिन्न प्रसंगलाई छठको उत्पत्तिसँग जोड्ने लोकविश्वासले यस पर्वको सांस्कृतिक पहिचानलाई थप बलियो बनाएको छ। श्रीकृष्णका पुत्र साम्बसँग जोडिएको कथा पनि छठको धार्मिक व्याख्यामा उल्लेखनीय छ। पौराणिक कथाअनुसार साम्ब कुष्ठरोगबाट पीडित भएपछि सूर्यदेवको आराधना गरेका थिए। सूर्यको तपस्या र उपासनाबाट रोगमुक्त भएको विश्वास छ। यही कथाले सूर्यलाई स्वास्थ्य, आरोग्यता र रोगमुक्तिको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ। फाइल तस्बिर सूर्यको उपासनासँग जोडिएका यस्ता विभिन्न आख्यानले छठको धार्मिक आधारलाई समृद्ध बनाएका छन्। यद्यपि अनुसूया, द्रौपदी, कर्ण, सीता र साम्बका कथाहरू एउटै ऐतिहासिक घटनाक्रमका अंश होइनन्। यी विभिन्न ग्रन्थ र लोकपरम्परामा विकसित भएका अलग-अलग धार्मिक व्याख्या हुन्। अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिने दर्शन छठको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष अस्ताउँदो सूर्यको पूजा हो। हिन्दु धार्मिक परम्परामा सूर्यलाई प्रायः बिहान उदाउँदा अर्घ्य दिने चलन छ। तर छठमा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धा र भक्तिभावका साथ पूजा गरिन्छ। कार्तिक शुक्ल षष्ठीको साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। त्यसको भोलिपल्ट बिहान सप्तमी तिथिमा उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। धार्मिक दृष्टिले अस्ताउँदो सूर्यको पूजा गर्नु विगतप्रतिको कृतज्ञता र जीवनका सबै अवस्थालाई स्वीकार गर्ने प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। उदाउँदो सूर्यको पूजा नयाँ सुरुआत, आशा र भविष्यप्रतिको विश्वाससँग जोडिन्छ। मानिस सामान्यतया उदाउँदो सूर्यलाई सफलताको प्रतीक मान्छ। उदाउँदो सूर्यसँग नयाँ दिन, नयाँ ऊर्जा र नयाँ सम्भावना जोडिन्छ। अस्ताउँदो सूर्य भने दिनको अन्त्य, क्षय र अवसानसँग सम्बन्धित हुन्छ। छठले दुवै अवस्थालाई समान महत्त्व दिन्छ। जीवनमा सफलता र असफलता, उन्नति र अवनति तथा आरम्भ र अन्त्य सबै स्वाभाविक प्रक्रिया हुन् भन्ने सांकेतिक सन्देश यसमा देखिन्छ। फाइल तस्बिर यो पक्ष छठको धार्मिक दर्शनलाई अन्य पर्वभन्दा केही फरक बनाउने महत्त्वपूर्ण आधार हो। समाजमा सफलता प्राप्त गरेका व्यक्तिलाई सम्मान गर्ने तर कठिन अवस्थामा पुगेकालाई उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। छठको अस्ताउँदो सूर्यप्रतिको सम्मानलाई यस्तो सामाजिक व्यवहारको विपरीत अर्थमा पनि बुझ्न सकिन्छ। शक्ति र प्रभावको उत्कर्षमा पुगेको अवस्थालाई मात्र होइन, अवसानको चरणलाई पनि सम्मान गर्नुपर्ने मानवीय सन्देश यसले दिन्छ। छठको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सूर्य र जलको सम्बन्ध हो। अर्घ्य दिँदा व्रतालुहरू कम्मरसम्म पानीमा उभिन्छन्। सूर्यको किरण पानीको सतहमा प्रतिबिम्बित हुँदा धार्मिक अनुष्ठानसँगै प्रकृतिको सौन्दर्य पनि देखिन्छ। सूर्य र जल दुवै जीवनका आधारभूत तत्व हुन्। यी दुईको उपस्थितिबिना पृथ्वीमा जीवनको निरन्तरता सम्भव हुँदैन। चार दिनको व्रत र कठोर अनुशासन छठ पर्व कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सप्तमीसम्म चार दिन मनाइन्छ। प्रत्येक दिनको आफ्नै धार्मिक विधि, अनुशासन र सांस्कृतिक महत्त्व छ। यस अवधिमा व्रतालुले शारीरिक शुद्धता, खानपान, व्यवहार र पूजासामग्रीको तयारीमा विशेष ध्यान दिन्छन्। पहिलो दिन चतुर्थीलाई नहाय-खाय भनिन्छ। यस दिन व्रतालुले बिहानै स्नान गरी घर, भान्सा र पूजास्थल सफा गर्छन्। शुद्धता र पवित्रतालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। सात्विक भोजन ग्रहण गरेर व्रतको सुरुआत गरिन्छ। कतिपय परिवारमा लौका, भात र चनाको दालजस्ता परिकार खाने चलन छ। यस दिनदेखि व्रतालुले लसुन, प्याज, माछा, मासु र अन्य तामसी भोजन त्याग्ने गर्छन्। फाइल तस्बिर दोस्रो दिन पञ्चमीलाई खरना भनिन्छ। यस दिन व्रतालु बिहानदेखि साँझसम्म उपवास बस्छन्। साँझ विधिपूर्वक पूजा गरेर सखर वा गुड, चामल र दूधबाट खीर तयार गरिन्छ। कतिपय स्थानमा रोटी पनि बनाइन्छ। पूजापछि प्रसाद ग्रहण गरेर व्रतालुले मुख्य निर्जला उपवासको तयारी गर्छन्। खरनाको प्रसाद परिवार र आफन्तलाई बाँड्ने परम्परा छ। तेस्रो दिन षष्ठी छठको मुख्य दिन हो। यस दिन बिहानदेखि नै घरघरमा प्रसाद तयार गर्ने काम हुन्छ। ठेकुवा, भुसुवा, कसार, पुरी, फलफूल, नरिवल, उखु, अदुवा, बेसारको बोट र अन्य मौसमी कृषि उत्पादनलाई बाँसको डालो र नाङ्लोमा सजाइन्छ। प्रसाद बनाउँदा शुद्धता र परम्परागत विधिलाई विशेष ध्यान दिइन्छ। साँझ बर्तालुहरू पूजासामग्री लिएर नदी, पोखरी वा जलाशयको किनारमा पुग्छन्। त्यहाँ सूर्यास्तको समयमा सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। जल, दूध र अन्य पूजासामग्री अर्पण गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, सन्तानको दीर्घायु र समृद्धिको कामना गरिन्छ। रातभर जाग्राम बस्ने, भजनकीर्तन गर्ने र लोकगीत गाउने चलन पनि छ। फाइल तस्बिर चौथो दिन सप्तमीको बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। यसलाई बिहानको अर्घ्य वा उषा अर्घ्य भनिन्छ। सूर्योदय हुनुअघि नै बर्तालुहरू जलाशयमा पुगिसकेका हुन्छन्। सूर्यको पहिलो किरण देखिएपछि विधिपूर्वक अर्घ्य दिएर पूजा सम्पन्न गरिन्छ। त्यसपछि व्रतालुले प्रसाद ग्रहण गरी व्रत तोड्छन्। यसलाई पारण भनिन्छ। यसरी चार दिनसम्म चल्ने छठमा खानपानदेखि निद्रा, व्यवहार र सामुदायिक सहभागितासम्म अनुशासन कायम राखिन्छ। व्रतको कठोरता यसको एउटा विशेषता भए पनि स्वास्थ्य अवस्था र व्यक्तिगत क्षमताअनुसार धार्मिक विधि अपनाउनु आवश्यक हुन्छ। निर्जला उपवास सबैका लागि अनिवार्य वा सुरक्षित हुन्छ भन्ने अर्थमा यसलाई बुझ्नु हुँदैन। छठमा महिलाको सहभागिता उल्लेखनीय भए पनि पुरुषले समेत व्रत बस्ने परम्परा छ। परिवारका सदस्यले व्रतालुलाई सहयोग गर्ने, प्रसाद तयार गर्ने, घाट सजाउने र पूजास्थल व्यवस्थापन गर्ने काममा सक्रिय भूमिका खेल्छन्। यसले छठलाई कुनै एक व्यक्तिको निजी धार्मिक अभ्यासभन्दा परिवार र समुदायको साझा अनुष्ठान बनाएको छ। सूर्य, स्वास्थ्य र वैज्ञानिक आधार छठ पर्वमा सूर्यको आराधना गरिनुको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार यसको जीवनदायी भूमिका हो। सूर्य पृथ्वीमा ऊर्जा प्राप्त हुने प्रमुख स्रोत हो। वनस्पतिले प्रकाश संश्लेषणमार्फत सूर्यको प्रकाश प्रयोग गरी खाद्य पदार्थ उत्पादन गर्छन्। यही प्रक्रियाबाट खाद्य शृङ्खला सञ्चालन हुन्छ। कृषि उत्पादन, वनस्पतिको वृद्धि, जलचक्र र पृथ्वीको तापक्रम सन्तुलनमा सूर्यको भूमिका निर्णायक छ। फाइल तस्बिर मानव स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि सूर्यको प्रकाश महत्त्वपूर्ण छ। सूर्यको पराबैंगनी किरणको सीमित प्रभावले छालामा भिटामिन ‘डी’ निर्माण प्रक्रियामा सहयोग गर्छ। भिटामिन ‘डी’ हड्डीको स्वास्थ्य र शरीरका विभिन्न जैविक प्रक्रियाका लागि आवश्यक हुन्छ। तर अत्यधिक पराबैंगनी विकिरणले छालामा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले सूर्यको प्रकाशलाई स्वास्थ्यका लागि उपयोगी मान्दैमा लामो समयसम्म असुरक्षित रूपमा घाममा बस्नु उचित हुँदैन। परम्परागत विश्वासमा सूर्यको किरणलाई विभिन्न रोगको उपचारसँग जोडिएको छ। सूर्यको उपासनाबाट कुष्ठरोग र छालासम्बन्धी समस्या निको हुने धार्मिक कथाहरू प्रचलित छन्। तर यस्ता पौराणिक कथालाई आधुनिक चिकित्साशास्त्रले प्रमाणित गरेको उपचार विधिका रूपमा लिन मिल्दैन। कुष्ठरोगलगायत संक्रामक तथा छालासम्बन्धी रोगको उपचारका लागि वैज्ञानिक परीक्षणमा आधारित औषधि र चिकित्सकीय सेवा आवश्यक हुन्छ। यस विषयमा धार्मिक विश्वास र वैज्ञानिक तथ्यलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नुपर्छ। छठले सूर्यको महत्त्व र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता अभिव्यक्त गर्छ। विज्ञानले सूर्यको ऊर्जा, प्रकाश र विकिरणको प्रभावलाई अध्ययन गर्छ। दुवैको क्षेत्र फरक भए पनि सूर्यको जीवनदायी भूमिकाप्रतिको स्वीकारोक्ति साझा विषय हो। फाइल तस्बिर सन् २०२५ मा प्रकाशित भानुभक्त खड्का, प्रकाश सी. भट्टराई र राधेश्याम ठाकुरको अध्ययनले नेपालमा छठका धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र वातावरणीय आयामलाई एकसाथ विश्लेषण गरेको छ। काठमाडौंमा बसोबास गर्ने विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिसको अनुभवका आधारमा गरिएको उक्त अध्ययनले छठको लोकप्रियता केवल धार्मिक आस्थाका कारण मात्र नभई सामाजिक सम्पर्क, सांस्कृतिक आदानप्रदान र आर्थिक गतिविधिसँग पनि जोडिएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ। भानुभक्त खड्का, प्रकाश सी. भट्टराई र राधेश्याम ठाकुरको अध्ययनले छठलाई आध्यात्मिक अभ्याससँगै सामाजिक, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक र आर्थिक पक्ष भएको पर्वका रूपमा व्याख्या गरेको छ। उनीहरूको अध्ययनले छठको लोकप्रियता समयसँगै बढ्नुमा सांस्कृतिक प्रसार र विभिन्न समुदायबीचको सम्पर्कलाई महत्त्वपूर्ण मानेको छ। अध्ययनमा सहभागी एक रसायनशास्त्रका प्राध्यापकले काठमाडौंको नदी प्रदूषण र सरसफाइको विषयलाई छठसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। अध्ययनका सहभागी ‘बिभूषण’ का अनुसार, छठको तयारीले घरदेखि नदी किनारसम्म सरसफाइलाई प्राथमिकता दिने अभ्यास विकास गर्छ। यसले प्रकृति, स्थानीय अर्थतन्त्र, कृषि उत्पादन र जीवनप्रतिको कृतज्ञतालाई एकै ठाउँमा जोड्छ। फाइल तस्बिर यस अध्ययनमा सहभागी अर्की नेपाली भाषा प्राध्यापक ‘अनिता’ ले छठमा पर्यावरणीय पर्यटनको सम्भावना पनि रहेको औँल्याएकी छन्। उनका अनुसार धार्मिक दर्शन, सामाजिक सद्भाव र जैविक विविधताप्रति रुचि राख्ने पर्यटकका लागि यस्ता पर्व आकर्षण बन्न सक्छन्। यद्यपि यसलाई पर्यटन प्रवर्द्धनको अवसरमा बदल्न व्यवस्थित पूर्वाधार, सरसफाइ र सांस्कृतिक मौलिकताको संरक्षण आवश्यक हुन्छ। प्रकृति र जलाशयसँग जोडिएको संस्कृति छठको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता प्रकृतिसँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध हो। यस पर्वमा प्रयोग हुने अधिकांश सामग्री प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त हुन्छन्। बाँसका डालो, नाङ्लो, माटाका भाँडा, उखु, नरिवल, केरा, अदुवा, बेसार, मौसमी फलफूल र कृषि उत्पादनले छठलाई प्रकृतिसँग जोड्छन्। पूजाका सामग्रीमा कृत्रिम सजावटभन्दा प्राकृतिक वस्तुलाई प्राथमिकता दिने परम्परा छ। यसले स्थानीय उत्पादनको उपयोग र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पनि सहयोग पुर्‍याउँछ। बाँसका सामग्री बनाउने कारीगर, फलफूल उत्पादक, किसान, माटाका भाँडा बनाउने समुदाय र स्थानीय व्यापारीका लागि छठले बजार सिर्जना गर्छ। छठमा जलाशयको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नदी, पोखरी र तालतलैया यस पर्वका प्रमुख पूजास्थल हुन्। यही कारण छठको धार्मिक अभ्यासले पानीका स्रोतको संरक्षण र सरसफाइको विषयलाई प्रत्यक्ष रूपमा अगाडि ल्याउँछ। फाइल तस्बिर तर अहिले यही पक्ष सबैभन्दा ठूलो चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। तीव्र सहरीकरण, नदी अतिक्रमण, फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरी र जलाशय सुक्दै जाने समस्याले छठका परम्परागत पूजा स्थल प्रभावित भइरहेका छन्। मधेसका कतिपय क्षेत्रमा पोखरीको क्षेत्रफल घटेको, पानीको गुणस्तर बिग्रिएको र सार्वजनिक जलाशयमा प्रदूषण बढेको चिन्ता व्यक्त हुँदै आएको छ। प्रकृतिको पूजा गर्ने पर्व मनाउँदा पूजास्थलका नदी र पोखरी नै फोहोर हुनु गम्भीर विरोधाभास हो। छठको दिन एकपटक सरसफाइ गरेर मात्र वातावरण संरक्षण हुँदैन। वर्षभरि नदी, पोखरी र जलाशय सफा राख्ने जिम्मेवारी राज्य, स्थानीय तह र समुदाय सबैको हो। प्रिन्स शाह चौधरी, सामाजिक अभियन्ता तथा स्पिक अप नेपालका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, छठको पुरानो सामुदायिक अभ्यास कमजोर हुँदै गएको विषयमा चिन्ता व्यक्त गर्छन्। उनी आफ्नो पारिवारिक अनुभव सम्झँदै भन्छन्, “हामी पूजाको दिन मात्र पुग्दैनथ्यौँ, सम्पूर्ण क्षेत्र सफा गर्थ्यौँ, घाट सजाउँथ्यौँ र किनार तयार पार्थ्यौँ।” उनका अनुसार अहिले पोखरीका किनार कंक्रिटले ढाकिने र सजावटका सामग्री तयार अवस्थामा ल्याइने प्रवृत्तिले सामुदायिक तयारीको पुरानो अभ्यास कमजोर बनाएको छ। धनुषाका सामाजिक उद्यमी अजयकुमार यादव ले पनि छठलाई वातावरण संरक्षणको महत्त्वपूर्ण सन्देशका रूपमा हेरेका छन्। उनी भन्छन्, “छठको केन्द्रमा रहेका पोखरी र नदी प्रत्येक वर्ष बिग्रँदै गएका छन्।” पूजाका बेला घाट सफा गर्ने तर पर्व सकिएपछि फेरि फोहोर फाल्ने प्रवृत्तिले वातावरण संरक्षणको वास्तविक उद्देश्य पूरा नहुने उनको भनाइ छ। फाइल तस्बिर यादवले उठाएको प्रश्न केवल छठको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छैन। यो नेपालको समग्र जलस्रोत व्यवस्थापनसँग जोडिएको विषय हो। नदी र पोखरी सरकारी सम्पत्ति मात्र होइनन्, स्थानीय समुदायको जीवनसँग जोडिएका साझा प्राकृतिक स्रोत हुन्। तिनको संरक्षणमा समुदायको स्वामित्व र सहभागिता आवश्यक छ। छठले जलाशयको महत्त्व सम्झाउने अवसर दिन्छ। तर त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न स्थानीय तहले वर्षभरि नदी र पोखरीको संरक्षण गर्नुपर्छ। ढल व्यवस्थापन, प्लास्टिक नियन्त्रण, फोहोर संकलन, जलाशयको अतिक्रमण रोकथाम र नियमित पानी परीक्षणजस्ता कामलाई पर्वसँग जोडेर अघि बढाउन सकिन्छ। मधेसबाट राष्ट्रिय पहिचानसम्म छठ पर्वको विस्तारलाई नेपालको सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तनसँग अलग गरेर हेर्न सकिँदैन। कुनै समय तराई-मधेसका मैथिली, भोजपुरी र बज्जिका भाषिक समुदायको प्रमुख धार्मिक पर्वका रूपमा परिचित छठ अहिले राष्ट्रिय सांस्कृतिक जीवनको हिस्सा बनेको छ। यसको विस्तारमा बसाइँसराइ, सहरीकरण, सामाजिक अन्तरघुलन, राजनीतिक परिवर्तन र सञ्चारको विकासले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। नेपालको विशेषगरी धनुषा, महोत्तरी, सिरहा, सप्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा र पर्सालगायत जिल्लामा छठको विशेष महत्त्व छ। यी क्षेत्रमा छठ धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सामुदायिक जीवनको अभिन्न अंग हो। गाउँका पोखरी, नदी र जलाशयको किनारमा सामूहिक रूपमा घाट निर्माण गर्ने, सरसफाइ गर्ने, सजावट गर्ने र पूजाको तयारी गर्ने परम्पराले समुदायलाई एकताबद्ध बनाउँछ। मिथिला संस्कृतिमा छठको स्थान विशेष छ। यस क्षेत्रका लोकगीत, पारिवारिक संस्कार, खानपान र सामाजिक सम्बन्धमा छठको प्रभाव देखिन्छ। पुस्तौँदेखि आमाबुबा र हजुरबा-हजुरआमाबाट सिकिएको पूजा विधि नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। यसले छठलाई जीवित सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेको छ। छठका अवसरमा मौलिक परिहन र संस्कृतिलाई प्राथकिता दिँदै आएका जनकपुरका युवा। तस्बिरः वीरेन्द्र रमण मिथिला संस्कृतिका अध्येता तथा कवि धीरेन्द्र प्रेमर्षिका अनुसार काठमाडौंमा बसोबास गर्ने मिथिला क्षेत्रका मानिसले आफ्नो गाउँघरमा मात्र नभई राजधानीमै छठ मनाउनुपर्छ भन्ने सोचबाट सामूहिक आयोजनाको सुरुआत गरेका थिए। धीरेन्द्र प्रेमर्षि ले काठमाडौंमा छठको विकासलाई प्रवासी समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान कायम राख्ने प्रयाससँग जोड्दै पानीको स्रोतको नजिकै पर्व मनाउनुपर्ने परम्पराले मानिसलाई बागमती किनारमा भेला गराएको बताएका छन्। काठमाडौंमा छठको सामूहिक आयोजनाको इतिहास करिब चार दशक पुरानो मानिन्छ। सन् १९८७ मा मिथिला क्षेत्रबाट काठमाडौं आएका केही परिवारले थापाथलीस्थित बागमती किनारमा सामूहिक रूपमा छठ पूजा सुरु गरेका थिए। धनुषा र रौतहटलगायत जिल्लाबाट आएका परिवारको सहभागितामा सुरु भएको यो अभ्यास क्रमशः संस्थागत हुँदै गएको थियो। अधिवक्ता तथा काठमाडौंमा छठको सामूहिक आयोजनासँग लामो समयदेखि जोडिएका सतीश झा का अनुसार थापाथली घाटमा सुरु भएको सामूहिक पूजा त्यसपछि परम्पराका रूपमा विकास भएको थियो। सुरुमा सीमित परिवारको सहभागिता रहेको आयोजनामा समयक्रमसँगै मानिसको संख्या बढ्दै गयो। स्थान परिवर्तन, सहरी पूर्वाधार निर्माण र नदी किनारको व्यवस्थापनमा आएका समस्याका कारण आयोजकले विभिन्न स्थानमा पूजा सञ्चालन गर्नुपरेको थियो। फाइल तस्बिर मिथिला कलाकार एससी सुमनले काठमाडौंमा छठको विस्तारलाई बसाइँसराइसँग जोडेर हेरेका छन्। शिक्षा र रोजगारीका लागि राजधानी आएका मानिसले आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासलाई पनि सँगै ल्याएको उनको अनुभव छ। मानिस जहाँ बसाइँ सर्छन्, त्यहाँ आफ्नो परिवार, भाषा र संस्कृतिका परम्परा पनि विस्तार हुन्छन् भन्ने उनको भनाइ छ। काठमाडौंमा छठको विस्तारमा २०६२/६३ सालपछिको राजनीतिक परिवर्तनले पनि प्रभाव पारेको देखिन्छ। त्यसअघि तराईका विभिन्न जिल्लाबाट राजधानी आएका मानिस दसैँ-तिहारपछि गाउँ फर्केर छठ मनाउने गर्थे। तर राजनीतिक अस्थिरता, तत्कालीन द्वन्द्व र यातायातको असहजताले धेरैलाई राजधानीमै पर्व मनाउन प्रेरित गर्‍यो। त्यसपछि काठमाडौंका विभिन्न नदी र पोखरी किनारमा सामूहिक पूजा आयोजनाको दायरा फराकिलो हुँदै गयो। रानीपोखरीमा छठ पूजा हुन थालेपछि यसले काठमाडौंका गैरमधेस समुदायको ध्यान पनि आकर्षित गर्‍यो। गुह्येश्वरी, गौरीघाट, थापाथली, कुपण्डोल, कमलपोखरी, गहनापोखरी, नागपोखरी र विभिन्न नदी किनारमा पूजा आयोजना हुन थाले। यसले छठलाई काठमाडौंको साझा सांस्कृतिक गतिविधिका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍यायो। फाइल तस्बिर काठमाडौंमा छठको विस्तारबारे गरिएको ऐतिहासिक विवरणअनुसार महामारीअघिका वर्षमा राजधानीका करिब २० घाटमा पर्व मनाउने गरिन्थ्यो। त्यतिबेला विभिन्न समुदायका गरी ठूलो संख्यामा मानिस सहभागी हुने गरेका थिए। यसले छठको लोकप्रियता मधेसका मूल बासिन्दामा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ। सतीश झा ले काठमाडौंमा पर्वको विस्तारसँगै गैरमधेस समुदायको सहभागिता पनि बढेको उल्लेख गरेका छन्। छठको राष्ट्रिय विस्तारमा सार्वजनिक बिदाको व्यवस्थाले पनि प्रतीकात्मक भूमिका खेलेको छ। राज्यले कुनै समुदायको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वलाई राष्ट्रिय मान्यता दिनु भनेको त्यस समुदायको पहिचान र परम्परालाई सार्वजनिक जीवनमा स्थान दिनु हो। सार्वजनिक बिदाले मानिसलाई आफ्नो सांस्कृतिक अभ्यासमा सहभागी हुने अवसर दिन्छ। यसले धार्मिक विविधतालाई सम्मान गर्ने राज्यको दायित्व पनि सम्झाउँछ। तर छठको राष्ट्रिय स्वरूप विस्तार हुनुको अर्थ यसको क्षेत्रीय मौलिकता कमजोर हुनु होइन। बरु एउटा समुदायको विशिष्ट सांस्कृतिक परम्परालाई अन्य समुदायले सम्मानपूर्वक आत्मसात् गर्नु सामाजिक सहअस्तित्वको सकारात्मक उदाहरण हो। फाइल तस्बिर सामाजिक समानता र सामुदायिक एकताको सन्देश छठ पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको समावेशी प्रकृति हो। पूजा स्थलमा मानिसको जात, वर्ग, भाषा, आर्थिक हैसियत र सामाजिक प्रतिष्ठाभन्दा धार्मिक आस्था र सहभागितालाई महत्त्व दिइन्छ। धनी र गरिब एउटै जलाशयको किनारमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्। सबैका लागि सूर्य एउटै हुन्छ, पानी एउटै हुन्छ र पूजा गर्ने आधार पनि एउटै हुन्छ। यसले छठलाई सामाजिक समानताको सन्देश दिने पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। समाजमा जातीय विभेद, वर्गीय असमानता र सामाजिक दूरीका समस्या अझै विद्यमान छन्। यस्तो अवस्थामा एउटै घाटमा विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिस एकसाथ भेला हुनु आफैँमा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक अभ्यास हो। छठमा पुरोहितको अनिवार्य मध्यस्थता नहुनु पनि यसको विशेषता हो। व्रतालु स्वयंले पूजाको विधि सम्पन्न गर्छन्। पूजा सामग्री तयार गर्ने, अर्घ्य दिने र धार्मिक अनुष्ठान पूरा गर्ने काम परिवार र समुदायको प्रत्यक्ष सहभागितामा हुन्छ। यसले धार्मिक अभ्यासलाई सरल र जनसहभागितामूलक बनाएको छ। यद्यपि सामाजिक समानताको सन्देशलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित गर्नु हुँदैन। छठको वास्तविक सामाजिक अर्थ जातीय विभेद हटाउने, महिला र पुरुषको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्ने, श्रमको सम्मान गर्ने र समुदायका सबै सदस्यलाई बराबर अवसर दिने व्यवहारमा देखिनुपर्छ। फाइल तस्बिर समाजशास्त्री नागेन्द्र दुबेले सूर्य उपासनाको परम्परामा छठलाई विशिष्ट पर्वका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। छठमा सामूहिक सहभागिता र समानताको अभ्यासले धार्मिक अनुष्ठानलाई सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने माध्यम बनाएको छ। यसले विभिन्न समुदायबीच सांस्कृतिक निकटता बढाउने सम्भावना राख्छ। नेपालको बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक संरचनामा छठको विस्तारलाई सांस्कृतिक सहअस्तित्वको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ। एउटा समुदायको पर्व अर्को समुदायका लागि पनि सम्मान र सहभागिताको अवसर बन्नु राष्ट्रिय एकताको आधार हो। राष्ट्रियता एउटै भाषा, एउटै धर्म वा एउटै संस्कृतिमा सीमित हुँदैन। विविध पहिचानलाई समान सम्मान दिने अभ्यासबाट यसको आधार बलियो हुन्छ। महिलाको श्रम र पुस्तान्तरण छठ पर्वको निरन्तरतामा महिलाको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। व्रत बस्ने, प्रसाद तयार गर्ने, पूजा विधि सिकाउने, लोकगीत गाउने र परिवारका सदस्यलाई अनुष्ठानमा सहभागी गराउने काममा महिलाको सक्रियता देखिन्छ। धेरै परिवारमा आमाबाट छोरी, सासूबाट बुहारी र हजुरआमाबाट नातिनीमा छठको विधि हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। फाइल तस्बिर छठमा महिलाको सहभागितालाई केवल धार्मिक आस्थाको विषयका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा उनीहरूको सांस्कृतिक ज्ञान, पारिवारिक व्यवस्थापन, सामुदायिक नेतृत्व र परम्परा संरक्षणको भूमिका पनि जोडिएको छ। व्रतका लागि आवश्यक सामग्री जुटाउनेदेखि घाटसम्म लैजाने, प्रसाद तयार गर्ने र पूजाको व्यवस्थापन गर्ने काममा परिवारका सबै सदस्य सहभागी हुन्छन्। पुरुषले पनि व्रत बस्ने र पूजाको तयारीमा सक्रिय भूमिका खेल्ने परम्परा विस्तार भइरहेको छ। यसले धार्मिक अभ्यासलाई परिवारको साझा जिम्मेवारी बनाएको छ। छठका लोकगीतमा महिलाको अनुभव, पारिवारिक सम्बन्ध, प्रकृति, सन्तानप्रतिको माया र जीवनका सुखदुःख अभिव्यक्त हुन्छन्। यी गीतहरू केवल मनोरञ्जनका साधन होइनन्। यिनमा मिथिला र मधेसको सामाजिक इतिहास, भाषिक पहिचान र सामूहिक स्मृति सुरक्षित छन्। आधुनिक जीवनशैली, वैदेशिक रोजगारी र सहरीकरणका कारण परिवारको संरचनामा परिवर्तन आएको छ। संयुक्त परिवारबाट एकल परिवारतर्फको परिवर्तनले पुराना सांस्कृतिक अभ्यासमा प्रभाव पारेको छ। तर छठमा परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने, गाउँ फर्किने र पुरानो परम्परालाई निरन्तरता दिने अभ्यास अझै बलियो छ। यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नयाँ पुस्ताको सहभागिता हो। बालबालिकालाई पूजा सामग्रीको महत्त्व, लोकगीत, व्रतको अनुशासन र प्रकृतिप्रतिको सम्मानबारे सिकाउने अवसर छठले प्रदान गर्छ। परम्पराको पुस्तान्तरण केवल धार्मिक विधि सिकाउनु होइन, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक जिम्मेवारी बुझाउनु पनि हो। फाइल तस्बिर ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने पर्व छठको आर्थिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। पर्वको तयारीसँगै बजारमा बाँसका सामग्री, फलफूल, उखु, नरिवल, माटाका भाँडा, कपडा, पूजासामग्री र खाद्यवस्तुको माग बढ्छ। ग्रामीण उत्पादन र साना उद्यममा आधारित बजारलाई छठले विशेष गति दिन्छ। बाँसका डालो र नाङ्लो बनाउने कारीगरदेखि फलफूल उत्पादक किसानसम्म यस पर्वबाट लाभान्वित हुन्छन्। उखु, केरा, नरिवल र मौसमी फलफूलको कारोबार बढ्छ। परम्परागत परिकार बनाउने साना व्यवसाय र स्थानीय पसलमा पनि आर्थिक गतिविधि बढ्छ। छठमा प्रयोग हुने अधिकांश सामग्री स्थानीय उत्पादनमा आधारित भएकाले यसले ग्रामीण उत्पादन प्रणालीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ। किसानले उत्पादन गरेको कृषि उपज धार्मिक अनुष्ठानमा प्रयोग हुन्छ। यसले स्थानीय उत्पादनको माग सिर्जना गर्छ र मौसमी बजारलाई चलायमान बनाउँछ। भानुभक्त खड्का, प्रकाश सी. भट्टराई र राधेश्याम ठाकुरको सन् २०२५ को अध्ययनले छठका अवसरमा बाँसका टोकरी, उखु, फलफूल, धूप, बत्ती, तरकारी र परम्परागत पहिरनको माग बढ्ने उल्लेख गरेको छ। अध्ययनले छठलाई ग्रामीण अर्थतन्त्र, स्थानीय उत्पादन र सामुदायिक सम्बन्धसँग जोडिएको बहुआयामिक पर्वका रूपमा विश्लेषण गरेको छ। फाइल तस्बिर छठको आर्थिक प्रभावलाई व्यवस्थित रूपमा विस्तार गर्न सकिने सम्भावना पनि छ। परम्परागत सामग्री उत्पादन गर्ने कारीगरलाई बजार उपलब्ध गराउने, स्थानीय कृषि उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गर्ने, बाँस तथा माटाका सामग्रीको व्यावसायिक विकास गर्ने र स्थानीय उद्यमलाई सहयोग गर्ने नीति बनाउन सकिन्छ। तर यसो गर्दा पर्वको मौलिकता र परम्परागत उत्पादन प्रणालीलाई कमजोर बनाउनु हुँदैन। अत्यधिक व्यावसायीकरणले धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यासलाई प्रदर्शनमुखी बनाउने जोखिम रहन्छ। छठको आर्थिक महत्त्व यसको सामुदायिक प्रकृति र स्थानीय उत्पादनसँगको सम्बन्ध जोगाएर मात्र दिगो बन्न सक्छ। लोकगीत, प्रसाद र मौलिक सांस्कृतिक पहिचान छठको सांस्कृतिक पहिचान यसको पूजा विधिमा मात्र सीमित छैन। यसमा प्रयोग हुने प्रसाद, लोकगीत, पहिरन, वाद्यवादन र सामुदायिक व्यवहारले मिथिला तथा मधेसको मौलिक जीवनशैलीलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। छठको प्रमुख प्रसाद ठेकुवा हो। गहुँको पिठो, सखर वा चिनी र घिउ वा तेल प्रयोग गरेर बनाइने ठेकुवा यस पर्वको विशेष परिकार हो। यसको स्वाद, बनाउने विधि र आकारले परम्परागत खाद्य संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्छ। कसार, भुसुवा, पुरी र अन्य परिकार पनि पूजाका सामग्रीका रूपमा प्रयोग हुन्छन्। फाइल तस्बिर केरा, नरिवल, उखु, अदुवा, बेसारको बोट, विभिन्न मौसमी फलफूल र कृषि उत्पादनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। यी सामग्रीको प्रयोगले प्रकृतिबाट प्राप्त उत्पादनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्परालाई जीवन्त बनाउँछ। बाँसबाट बनाइने डालो र नाङ्लो छठको पहिचानसँग जोडिएका छन्। आधुनिक बजारमा प्लास्टिक र अन्य कृत्रिम सामग्रीको प्रयोग बढ्दै गए पनि छठमा बाँसका सामग्रीको माग कायम छ। यसले परम्परागत सीप र स्थानीय उत्पादनको निरन्तरतामा सहयोग पुर्‍याएको छ। छठका लोकगीतमा सूर्यदेव, छठीमाई, परिवार, सन्तान, प्रकृति र सामाजिक जीवनका विविध पक्ष समेटिएका हुन्छन्। मैथिली, भोजपुरी र बज्जिका भाषामा गाइने गीतले यस पर्वको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ समृद्ध बनाउँछन्। गीतमा आमाको ममता, सन्तानप्रतिको माया, पारिवारिक सुख र जीवनका कठिनाइप्रतिको आशा अभिव्यक्त हुन्छ। छठका अवसरमा गाइने गीतले धार्मिक अनुष्ठानलाई सामुदायिक सांस्कृतिक उत्सवमा रूपान्तरण गर्छन्। पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका यस्ता गीतको संरक्षण र अभिलेखीकरण आवश्यक छ। भाषिक विविधता र मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणका दृष्टिले पनि यसको महत्त्व छ। धार्मिक सहिष्णुतादेखि राष्ट्रिय एकतासम्म नेपालको संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक विविधतालाई महत्त्व दिएको छ। बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा विभिन्न समुदायका पर्व र परम्परालाई सम्मान गर्नु सामाजिक स्थायित्वका लागि आवश्यक छ। छठको विस्तारले यही सन्देश दिन्छ। मधेसको एउटा विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व अहिले पहाड र हिमाली क्षेत्रका विभिन्न समुदायमा समेत परिचित हुँदै गएको छ। काठमाडौंमा विभिन्न समुदायका मानिस छठको घाटमा सहभागी हुन्छन्। कतिपय गैरमधेस परिवारले समेत व्रत बस्ने र पूजा गर्ने परम्परा सुरु गरेका छन्। फाइल तस्बिर यसले सांस्कृतिक आदानप्रदानको सम्भावना बढाएको छ। कुनै समुदायको पहिचानलाई अलग राखेर होइन, त्यसको सम्मान र स्वीकार्यतामार्फत साझा राष्ट्रिय पहिचान बलियो बनाउन सकिन्छ। छठको विस्तारले नेपाली समाजमा यस्तो अभ्यासको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। तर राष्ट्रिय पर्वको स्वरूप ग्रहण गर्दैमा यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक मौलिकता बिर्सनु हुँदैन। छठको मूल पहिचान मिथिला र मधेसको सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएको छ। यसका लोकगीत, भाषा, प्रसाद, पूजा विधि र सामुदायिक अभ्यासलाई संरक्षण गर्नु आवश्यक छ। सांस्कृतिक विस्तारको अर्थ मूल समुदायको पहिचानलाई पृष्ठभूमिमा धकेल्नु होइन। बरु त्यसको योगदानलाई स्वीकार गर्दै अन्य समुदायलाई पनि सहभागी गराउनु हो। छठको राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा मधेसका समुदायले पुर्‍याएको योगदानलाई सम्मान गर्नु यस पर्वको सामाजिक अर्थ बुझ्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो। छठ र बदलिँदो सहरी जीवन काठमाडौंलगायत ठूला सहरमा छठको लोकप्रियता बढ्दै जाँदा यसको व्यवस्थापनमा नयाँ चुनौती पनि थपिएका छन्। सीमित जलाशय, बढ्दो जनघनत्व, यातायात व्यवस्थापन, सुरक्षा, सरसफाइ र अस्थायी पूर्वाधार निर्माण प्रमुख चुनौती हुन्। फाइल तस्बिर काठमाडौंमा गुह्येश्वरी-गौरीघाट, कमलपोखरी, गहनापोखरी, नागपोखरी, कुपण्डोल, थापाथली तथा अन्य नदी किनारमा छठ पूजा आयोजना हुँदै आएको छ। प्रत्येक वर्ष घाट व्यवस्थापन, प्रकाश, सुरक्षा, खानेपानी र सरसफाइका लागि आयोजक तथा स्थानीय निकायले तयारी गर्नुपर्छ। गुह्येश्वरी-गौरीघाट छठ पूजा समितिका अध्यक्ष अनिल सिंहले व्रतको मुख्य विधिबारे स्पष्ट पार्दै भनेका छन्, “षष्ठीका दिन रातभर जागा बसी कार्तिक शुक्ल सप्तमीका दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पूजा आराधना गरी विधिपूर्वक अर्घ्य दिएपछि यो पर्व समापन हुन्छ।” उनको भनाइले छठको चारदिने धार्मिक विधिमा साँझ र बिहानको अर्घ्यको महत्त्व स्पष्ट पार्छ। काठमाडौंमा छठको विस्तारसँगै घाट व्यवस्थापन र सामुदायिक सहभागिताको दायरा पनि फराकिलो भएको छ। सहरमा स्थायी पूजा स्थलको अभाव हुँदा कतिपय समुदायले अस्थायी जलाशय निर्माण गर्ने गरेका छन्। यसले तत्कालीन आवश्यकता पूरा गरे पनि दीर्घकालीन रूपमा सार्वजनिक जलाशय संरक्षण र व्यवस्थापनको आवश्यकता झन् स्पष्ट बनाउँछ। स्थानीय तहले छठका लागि मात्रै अस्थायी संरचना निर्माण गर्नेभन्दा नदी र पोखरीको नियमित संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। धार्मिक पर्वको व्यवस्थापनसँगै जलाशयलाई स्वच्छ र सुरक्षित राख्ने दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ। फाइल तस्बिर घाटमा पर्याप्त प्रकाश, सुरक्षित प्रवेश र निकास, उद्धार टोली, प्राथमिक उपचार, खानेपानी, शौचालय र फोहोर संकलनको व्यवस्था हुनुपर्छ। विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। छठका क्रममा ठूलो संख्यामा मानिस जलाशयको किनारमा पुग्ने भएकाले सुरक्षा व्यवस्थापन पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नदीको बहाव, पानीको गहिराइ र किनारको अवस्था परीक्षण नगरी पूजा स्थल निर्धारण गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। धार्मिक आस्थासँगै मानवीय सुरक्षालाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्छ। परम्परा संरक्षणमा राज्यको भूमिका छठको राष्ट्रिय विस्तारसँगै राज्यको जिम्मेवारी पनि बढेको छ। सार्वजनिक बिदा दिनु र औपचारिक शुभकामना व्यक्त गर्नु मात्र सांस्कृतिक संरक्षणको पर्याप्त उपाय होइन। पर्वसँग जोडिएका सांस्कृतिक स्थल, भाषा, लोकगीत, परम्परागत सीप र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणमा राज्यले दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्छ। मधेस प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा छठका लागि प्रयोग हुने पोखरी र नदीको संरक्षण स्थानीय विकासको प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ। कतिपय स्थानमा पोखरी अतिक्रमणको चपेटामा छन्। सहरी विस्तारसँगै सार्वजनिक जलाशय मासिने क्रम बढेको छ। यस्तो अवस्थामा स्थानीय तहले धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वका जलाशय पहिचान गरी तिनको संरक्षण गर्नुपर्छ। फाइल तस्बिर छठका लागि प्रयोग हुने घाटलाई व्यवस्थित सार्वजनिक सम्पत्तिका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। वर्षभरि सरसफाइ र मर्मतसम्भार गर्ने, फोहोर व्यवस्थापनको स्थायी प्रणाली बनाउने र पानीको गुणस्तर परीक्षण गर्ने काम स्थानीय सरकारको नियमित कार्यक्रममा समावेश हुनुपर्छ। संस्कृति संरक्षणको अर्को पक्ष परम्परागत सीपको निरन्तरता हो। बाँसका सामग्री बनाउने कारीगर, माटाका भाँडा बनाउने समुदाय र परम्परागत खाद्य परिकार उत्पादन गर्ने साना उद्यमीलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। यसले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणसँगै स्थानीय रोजगारी र आयआर्जनमा पनि योगदान पुर्‍याउँछ। छठका लोकगीत र परम्परागत विधिको अभिलेखीकरण पनि आवश्यक छ। नयाँ पुस्ताले आफ्नो भाषा र संस्कृतिको ज्ञान प्राप्त गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। विद्यालय, स्थानीय सांस्कृतिक संस्था र समुदायबीच सहकार्य गरेर यस्ता मौलिक परम्पराको दस्तावेजीकरण गर्न सकिन्छ। यसका साथै छठलाई धार्मिक पर्यटनसँग जोड्ने सम्भावना पनि छ। मिथिलाको सांस्कृतिक सम्पदा, जनकपुरधामको धार्मिक महत्त्व र मधेसका परम्परागत पोखरी तथा जलाशयलाई सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। तर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्दा धार्मिक आस्थाको सम्मान, वातावरणीय संवेदनशीलता र स्थानीय समुदायको स्वामित्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। आस्था र आधुनिकताको सन्तुलन छठ पर्व समयसँगै परिवर्तन भइरहेको छ। पहिले गाउँका मानिस सामूहिक रूपमा पोखरी र नदी किनार सफा गरेर घाट निर्माण गर्थे। अहिले कतिपय स्थानमा तयारीका लागि व्यावसायिक सेवा र कृत्रिम सजावटको प्रयोग बढेको छ। पूजाका सामग्री बजारबाट तयार अवस्थामा ल्याउने चलन पनि विस्तार भएको छ। फाइल तस्बिर सहरी जीवनको व्यस्तता, परिवारको बदलिँदो संरचना र समयको अभावले पर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन ल्याएको छ। तर आधुनिक सुविधाको प्रयोगले मौलिक परम्परा कमजोर हुनु हुँदैन। छठको वास्तविक विशेषता यसको सामूहिकता, सरलता र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध हो। ठूलो मञ्च, अत्यधिक सजावट र प्रतिस्पर्धात्मक प्रदर्शनले यसको धार्मिक सारलाई ओझेलमा पार्न सक्छ। पर्वको गरिमा खर्चिलो आयोजनामा होइन, आस्था, अनुशासन र सहभागितामा निर्भर हुन्छ। अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रविधिले छठको प्रचारप्रसार र सांस्कृतिक आदानप्रदानमा नयाँ अवसर सिर्जना गरेका छन्। विदेशमा रहेका नेपालीले पनि डिजिटल माध्यमबाट परिवारका सदस्यसँग जोडिएर पर्व मनाउने गरेका छन्। छठका गीत, पूजा विधि र सांस्कृतिक गतिविधि नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन डिजिटल अभिलेख उपयोगी हुन सक्छ। तर सामाजिक सञ्जालमा देखिने प्रदर्शनलाई पर्वको वास्तविक स्वरूप मान्न मिल्दैन। छठको महत्त्व व्यक्तिगत लोकप्रियता वा सार्वजनिक प्रदर्शनमा होइन, सामुदायिक आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरतामा छ। यस पर्वमा व्रत बस्ने व्यक्तिको धार्मिक स्वतन्त्रता र व्यक्तिगत स्वास्थ्यको सम्मान पनि उत्तिकै आवश्यक छ। सबै मानिसको शारीरिक अवस्था समान हुँदैन। वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला, दीर्घरोग भएका व्यक्ति वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका मानिसले चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार व्रतको अभ्यास गर्नुपर्छ। धार्मिक निष्ठा कायम राख्न शरीरलाई जोखिममा पार्नु आवश्यक छैन। फाइल तस्बिर अस्ताउँदो सूर्यमा पनि आस्थाको उज्यालो छठको दर्शनको केन्द्रमा सूर्य छन्। सूर्यबिना पृथ्वीमा जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन। वनस्पति, कृषि, जलचक्र, मौसम र जीवमण्डल सबै सूर्यको ऊर्जासँग जोडिएका छन्। यही कारण मानव सभ्यताका विभिन्न चरणमा सूर्यको पूजा र सम्मान गर्ने परम्परा विकसित भएको देखिन्छ। छठले सूर्यको उपासनामार्फत मानिसलाई आफूभन्दा ठूलो प्राकृतिक प्रणालीको एउटा हिस्सा भएको सम्झाउँछ। प्रकृतिमाथि मानिसको पूर्ण नियन्त्रण छैन। मानिसले प्रकृतिबाट प्राप्त स्रोतको सदुपयोग र संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसमा निहित छ। अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनु र भोलिपल्ट उदाउँदो सूर्यको प्रतीक्षा गर्नु समयको निरन्तरता स्वीकार गर्ने प्रतीकात्मक अभ्यास हो। हरेक अन्त्यपछि नयाँ सुरुआत सम्भव हुन्छ। कठिनाइ र निराशाबीच पनि आशा कायम राख्नुपर्छ भन्ने जीवनदर्शन यसले दिन्छ। छठमा प्रयोग हुने प्राकृतिक सामग्री, जलाशयको महत्त्व, सामुदायिक श्रम र कृषि उत्पादनको सम्मानले प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। यसलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा सीमित नराखी वातावरण संरक्षण र सामुदायिक उत्तरदायित्वको अभियानसँग जोड्न सकिन्छ। फाइल तस्बिर अजयकुमार यादव ले उठाएको जलाशय प्रदूषणको विषय यसै सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण छ। छठको दिन नदी र पोखरी सफा गर्ने तर बाँकी वर्ष तिनको संरक्षण नगर्ने प्रवृत्ति परिवर्तन हुनुपर्छ। प्रकृतिको पूजा गर्नु भनेको त्यसको संरक्षण गर्नु पनि हो। यसर्थ छठको वास्तविक सन्देश घाटमा अर्घ्य दिनुमा मात्र सीमित छैन। नदी सफा राख्नु, पानीका स्रोत संरक्षण गर्नु, स्थानीय उत्पादनको सम्मान गर्नु, सामाजिक विभेद कम गर्नु र पारिवारिक तथा सामुदायिक सम्बन्ध बलियो बनाउनु पनि यस पर्वको अर्थसँग जोडिएका विषय हुन्। मधेसको सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा विकसित भएको छठ अहिले राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदाको हिस्सा बनेको छ। यसको विस्तारले नेपाली समाजको विविधता, सहिष्णुता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वलाई थप उजागर गरेको छ। यो पर्वले एउटा समुदायको आस्था अर्को समुदायको सम्मान र सहभागिताको विषय बन्न सक्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर विगतप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर भविष्यप्रति आशा जगाउने छठको परम्परा जीवनको निरन्तरतासँग जोडिएको छ। सूर्यको प्रकाशमा जीवन देख्ने यो पर्वले मानिसलाई प्रकृति, परिवार, समाज र आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्छ। छठको संरक्षण गर्नु भनेको एउटा धार्मिक परम्परा जोगाउनु मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको भाषा, लोकगीत, कृषि संस्कृति, परम्परागत सीप, जलाशय र सामुदायिक सम्बन्धको संरक्षण गर्नु पनि हो। यही व्यापक अर्थमा छठ मधेसको आस्थाबाट अघि बढेर नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक पहिचान बनेको छ।