भारतमा युवा आन्दोलन : दिगो परिवर्तन कि क्षणिक लहर

नयाँ दिल्ली । भारतमा मतदाता नामावली संशोधन अभियानलाई लिएर उत्पन्न विवादपछि युवाहरूले सुरु गरेको विरोध प्रदर्शनलाई दबाउन सरकारले दमनको नीति अख्तियार गरेको छ । तर, युवाहरूको आक्रोश सेलाउने कुनै छाँट देखिएको छैन । शनिबार आन्दोलनमा सहभागी हुन घरमा कसैलाई पनि जानकारी नदिई २२ वर्षीया अर्थशास्त्रकी विद्यार्थी कासिस रावत नयाँदिल्ली आइपुगेकी थिइन् । यतिबेला प्रदर्शनकारीहरूलाई भेला हुनबाट रोक्न प्रहरीले दिल्लीका सडकहरूमा फलामे ब्यारिकेटहरू तेर्स्याएको थियो । प्रदर्शनकारी युवाहरूलाई कुटपिट गर्ने, बसमा कोच्ने र लखेट्ने काम चलिरहेको थियो । प्रहरी दमनका त्यस्ता दृश्यहरू युवाहरूले आफ्नो मोबाइलमा कैद गरी सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनाए । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको दल (भारतीय जनता पार्टी : भाजपा) लाई फाइदा पुग्ने गरी मतदाता नामावलीबाट मतदाता हटाइएको भन्दै युवाहरूको एक समूह विरोध प्रदर्शनमा उत्रिएको थियो । प्रहरीको कडा हस्तक्षेप र दमनका बाबजुद रावत साँझसम्मै सडकमा बसिन् र प्रहरीको गिरफ्तारीबाट बच्न पनि सफल भइन् । ‘हामी कतै जानेवाला छैनौँ । हामी फेरि फर्केर आउनेछौँ र हाम्रो आवाज बुलन्द गर्नेछौँ,’ उनले भनिन् । गत वर्षदेखि मतदाता नामावलीबाट १३ करोडभन्दा बढी नाम हटाइएको छ । त्यसको विरोधमा भारतमा ‘कक्रोच जनता पार्टी’ (सीजेपी) को अगुवाइमा आन्दोलन चलिरहेको छ । निर्वाचन आयोगले अपारदर्शी ढंगबाट मतदाता नामावली हेरफेर गर्दा लाखौँ नागरिक मताधिकारबाट वञ्चित भएको आलोचकहरूको भनाइ छ । प्रमुख निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारले अन्य दुई निर्वाचन आयुक्तको असहमतिका बाबजुद जबर्जस्ती मतदाता नामावली संशोधन गरिरहेको उनीहरू बताउँछन् । उनीहरूका अनुसार ज्ञानेश कुमारले अपारदर्शी र एकतर्फी ढंगले संशोधन प्रक्रिया अघि बढाउँदा भाजपालाई फाइदा पुगिरहेको छ । तर, लाखौँ जनता मताधिकारबाट वञ्चित हुँदै छन् । यता, निर्वाचन आयोगले भने दोहोरो तथा अयोग्य नामहरू हटाउन यो अभ्यास आवश्यक रहेको जनाएको छ । प्रधानमन्त्री मोदीले यी प्रदर्शनहरूबारे हालसम्म कुनै पनि सार्वजनिक टिप्पणी गरेका छैनन् । यद्यपि, सत्तारूढ दलका नेताहरूले आन्दोलनकारीहरूलाई ‘अराजक भीड’ को संज्ञा दिएका छन् । विदेशी शक्तिहरूको आडमा आन्दोलन चलिरहेको उनीहरूको आरोप छ । यो विवादले १२ वर्षभन्दा बढी समयदेखि सत्तामा रहेका मोदीलाई चुनौती दिएको छ । तर, यो चुनौती कहिलेसम्म रहन्छ भन्ने प्रश्न पनि छ । मोदीबारे कुरा गर्दै रावतले भनिन्, ‘म उनलाई सर्वशक्तिमान ठान्दिनँ । म उनलाई एक त्यस्तो व्यक्तिका रूपमा हेर्छु जसलाई हामीले चुनेका छौँ । त्यसैले त्यो व्यक्तिलाई प्रश्न गर्न हामी किन डराउने, म यो कुरा बुझ्न सक्दिनँ ।’ प्रधानमन्त्री मोदीको कार्यकालमा भारतका लोकतान्त्रिक संस्थाहरूमाथि दबाब बढ्दै गएको आलोचकहरूको भनाइ छ । सरकारले कार्यकारी शक्तिको नियन्त्रणलाई कमजोर बनाएको तथा मुस्लिम लगायतका धार्मिक अल्पसंख्यकहरूलाई दबाएको आरोप उनीहरूले लगाउँदै आएका छन् । त्यस्तै, प्रेस स्वतन्त्रता समूहहरूले पनि स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यममाथि दबाब सिर्जना गरिएको भन्दै चिन्ता प्रकट गरेका छन् । तर, सरकारले यी आरोपहरूलाई खारेज गर्दै आएको छ । उसका अनुसार लोकतान्त्रिक संस्थाहरू बलियो अवस्थामै छन् र कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायहरूले फरक मत राख्नेलाई नभएर कानुन उल्लंघन गर्नेहरूलाई कारबाही गरिरहेका छन् । तर, धेरै भारतीय युवाहरूको नजरमा लोकतान्त्रिक संस्थाहरूले जनताको अपेक्षा पूरा गर्न सकिरहेका छैनन् । उनीहरूले असहमतिप्रति शत्रुतापूर्ण राजनीतिक व्यवहार भइरहेको बताएका छन् । सत्तामा बस्नेहरूलाई चुनौती दिँदा हानि व्यहोर्नुपर्ने उनीहरूको डर थियो । तर केही महिनाअघि सामाजिक सञ्जालमार्फत सीजेपीको उदयसँगै युवाहरू एकजुट हुन थाले । प्रदर्शनकारीहरूको यही एकताले मोदी सरकारका शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानलाई राजीनामा दिन बाध्य पार्‍यो । गत जुन–जुलाईमा उनीहरूले सडकको दबाबलाई राजनीतिक परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्न सकिने एक दुर्लभ उदाहरण प्रस्तुत गरेका थिए । यस्तै उदाहरण भारतका छिमेकी देशका जेन–जी युवाहरूले यसअघि देखाइसकेका थिए । १९ वर्षीया विद्यार्थी माया रिबेराका अनुसार मतदाता नामावलीको विवादले लोकतान्त्रिक अधिकारप्रतिको चिन्तनमै प्रश्न खडा गरिदिएको छ । शनिबारको प्रदर्शनमा दुई जना साथीसहित सहभागी भएकी समाजशास्त्रकी विद्यार्थी रिबेराले भनिन्, ‘लोकतन्त्रमा भाग लिनु अधिकार र जिम्मेवारी दुवै हो । यही ठानेरै मैले मतदानका लागि नाम दर्ता गराएको थिएँ । तर, मतदाता नामावलीबाट थप मतदाताहरू हट्न सक्ने सम्भावनाले आफ्नो मताधिकार सुरक्षित छैन कि भन्ने चिन्ता भएको छ ।’ उनले निर्वाचन प्रक्रियालाई लिएर भइरहेको यो लडाइँ लोकतन्त्रका लागि जरुरी रहेको बताइन् । ‘निर्वाचन आयोग एउटै महत्त्वपूर्ण संस्था हो । यसलाई अब शुद्धीकरण गर्न आवश्यक छ,’ रिबेराले भनिन् । व्यापक प्रहरी दमनले जनआक्रोशलाई थप बढाएको युवाहरूको अनुभव छ । २१ वर्षीय दर्शनशास्त्रका विद्यार्थी आर्यन काजानियाले यो विवादले देशको राजनीतिक प्रणालीप्रति भारतीय युवाहरूमा बढ्दो निराशा झल्काएको बताए । ‘अधिकारीहरूले भेला हुन प्रतिबन्ध लगाउने र प्रदर्शनकारीहरूलाई हिरासतमा लिन सक्ने अवस्था छ । यस्तो समयमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अधिकार कसरी प्रयोग गर्ने भन्नेबारे हामी र अन्य प्रदर्शनकारीहरू अन्योलमा पर्दै गएका छौँ,’ उनले भने, ‘राजधानीमा क्या भइरहेको छ भन्नेबारे मानिसहरू सक्रिय रूपमा जानकारी लिने प्रयास गरिरहेका छन् । उनीहरू विभिन्न सहरहरूबाट आइरहेका छन्, तर यो व्यवस्थाले हामीलाई सक्रिय रूपमा दबाउने प्रयास गरिरहेको छ ।’ यो आन्दोलनको दायरा सडकका भीडहरूमा मात्र सीमित छैन । धेरै प्रदर्शनकारीहरूले आफूहरू कुनै विशेष समूह वा राजनीतिक दलसँग आबद्ध नभएको बताएका छन् । साथीहरूसँगका कुराकानी, घरमा हुने बहस र सामाजिक सञ्जालका अन्तरक्रियाहरूले व्यक्तिगत निराशालाई सामूहिक आन्दोलनमा परिणत गरिदिएको रिबेराले बताइन् । वर्षौंदेखि दबिएर बसेका स्वरहरूको विस्फोटका रूपमा पनि यसलाई लिइएको छ । ‘हामी अति निराश बिन्दुमा पुगेका छौँ । आक्रोश चरम छ र हामी पहिलेभन्दा धेरै दृढ बनेका छौँ,’ रिबेराले भनिन् । मोदीजस्ता बलिया र जरो गाडेका नेतालाई चुनौती दिनु सजिलो काम भने होइन । उनी र उनको हिन्दु राष्ट्रवादी पार्टी भाजपा विगत एक दशकदेखि भारतीय राजनीतिमा हाबी छ । उनको सरकारविरुद्ध यसअघि देखिएका असन्तोषहरूलाई समेट्न विपक्षी दलहरूलाई कठिन थियो । युवा प्रदर्शनहरू पनि अहिलेसम्म भाजपाको राजनीतिक विकल्पको रूपमा संगठित भइसकेका छैनन् । तर धेरैका अनुसार सरकारलाई प्रश्न गर्ने ठाउँ बनाउनु आफैंमा एक उपलब्धि हो । राजनीतिले आफ्नो परिवारमा लगातार तनाव सिर्जना गर्ने गरेको रावतले बताइन् । किनकि, उनका आमाबुवा भाजपाप्रति सद्भाव राख्छन् । टेलिभिजन समाचारहरूले भाजपाप्रति सहानुभूति राख्ने भएकाले उनीहरूको यस्तो धारणा बनेको रावतको बुझाइ छ । यही असहमतिले गर्दा कहिलेकाहीँ उनले आफन्तहरूसँग बोल्न समेत बन्द गरेकी छिन् । ‘म अझै पनि उनीहरूसँग कुराकानी गर्ने प्रयास गर्छु, तर अहिलेसम्म असफल हुँदै आएकी छु,’ उनले भनिन् । रिबेराका हकमा भारतीय युवाहरूले आफ्ना आक्रोशलाई पारदर्शी र उत्तरदायी रूपमा दिगो आन्दोलनमा परिणत गर्न सक्छन् वा सक्दैनन् भन्ने प्रश्न प्रमुख हो । ‘मलाई लाग्छ धेरै लामो समयपछि पहिलो पटक लोकतन्त्रले केही गर्न सक्छ भन्ने विश्वास मभित्र जगाएको छ,’ रिबेराले भनिन् । एपी