होल्डिङ सेन्टरका सुकुम्बासीलाई नआएको दशैंः न घर छ, न काम, न पैसा !

काठमाडौं । नेपालीहरुकाे महान् चाड दशैँ सुरु भइसक्याे । बजारमा मानिसहरूको चहलपहल बढेको छ । पसलहरूमा नयाँ लुगा छान्नेको भीड छ । घरघरमा लिपपोत र रङरोगन भइरहेको छ । कतै मीठोमसिनो पकाउने तयारी छ, कतै परिवारसँग बसेर दशैँ मनाउने योजना बुनिँदै छ । बालबालिका नयाँ लुगा लगाउने र टीका थापेर दक्षिणा पाउने कल्पनामा रमाइरहेका छन् । तर भक्तपुरको बोडेस्थित कृषि तालिम केन्द्रमा सञ्चालित होल्डिङ सेन्टरमा आश्रय लिइरहेका सुकुम्बासी परिवारका लागि दशैँको कुनै रौनक छैन । उनीहरूका लागि यो दशैँ छोराछोरीको अनुहारमा कसरी खुसी ल्याउने भन्ने चिन्ता बनेको छ । कुनै समय काठमाडौंको थापाथलीस्थित बागमती किनारको छाप्रोमै उनीहरूको संसार थियो । त्यही सानो छाप्रोमा दुःखसुख गरेर परिवार हुर्काएका थिए । दशैँ आउँदा आफ्नो बस्ने ठाउँ सफा गर्थे, सकेको किनमेल गर्थे र चुलोमा मीठोमसिनो पकाउँथे । अभाव त त्यतिबेलै पनि थियो, तर आफ्नै छानो थियो, आफ्नै चुलो थियो र परिवारलाई सकेजति खुसी दिने आशा थियो । आज उनीहरूसँग ती सम्झनाहरू मात्रै बाँकी छन् । थापाथलीबाट विस्थापित भएपछि उनीहरू अहिले बोडेको होल्डिङ सेन्टरमा आश्रित छन् । बस्ने ठाउँ र खानाको व्यवस्था भए पनि आफ्नै घरमा बसेर परिवारसँग चाड मनाउने अवस्था छैन । काम गर्ने ठाउँ छैन । हातमा पैसा छैन । दशैँमा छोराछोरीको सानो इच्छा पूरा गर्नसमेत नसक्ने अवस्थाले उनीहरूको मन भारी बनाएको छ । विगत २० वर्ष थापाथलीमा बिताएका झबरलाल उराउ (सुमन) यतिबेला यही चिन्तामा छन् । आफ्नो इच्छा र रहर पूरा गर्न नसक्नुको पीडाभन्दा पनि छोराछोरीको अनुहारमा देखिने निराशाले उनलाई बढी पोलिरहेको छ । दशैँमा नयाँ लुगा लगाएर साथीभाइसँग रमाउन पाउनु बालबालिकाका लागि ठूलो खुसी हो । अरू बालबालिका नयाँ लुगा लगाएर हिँडेको देख्दा आफ्ना छोराछोरीको मनमा पनि त्यस्तै रहर जाग्नेछ भन्ने उनलाई थाहा छ । तर त्यो रहर पूरा गरिदिने सामथ्र्य उनीसँग छैन । ‘होल्डिङ सेन्टरको गेटअघिको बाटोमा भोलि नयाँ लुगा लगाएर केटाकेटी हिँड्छन् । त्यो बेला मेरा छोराछोरीले पनि ‘खै त बा, हामीलाई?’ भनेर सोध्लान् । त्यो बेला म उनीहरूलाई के जवाफ दिऊँ?’ झबरलाल भावुक हुँदै भन्छन् । उनको यो प्रश्नमा नयाँ लुगा किनिदिन नसक्ने एउटा बाबुको विवशता मात्रै छैन, आफ्नै सन्तानको सामान्य खुसीसमेत पूरा गर्न नसक्दाको पीडा पनि छ । सायद उनीसँग छोराछोरीलाई सुनाउन धेरै कुरा छन्, तर उनीहरूको सरल प्रश्नको जवाफ दिन भने शब्द छैनन् । बोडेको त्यही होल्डिङ सेन्टरमा बसिरहेकी हरिमाया जिम्बाको पीडा पनि उस्तै छ । अरू परिवार दशैँका लागि सामान किनमेल गर्न हिँडेको देख्दा उनलाई आफ्ना बालबालिकाको याद आउँछ । उनीहरूलाई पनि नयाँ लुगा लगाइदिन पाए हुन्थ्यो, मीठो खाना खुवाउन पाए हुन्थ्यो र अरू बालबालिकाझैँ रमाइलो गराउन पाए हुन्थ्यो भन्ने उनलाई लाग्छ । तर चाहना भएर मात्रै के गर्नु, त्यसलाई पूरा गर्न हातमा पैसा पनि त हुनुपर्याे । ‘अहिले न त हाम्रो आफ्नो घर छ, न काम छ, न पैसा छ,’ उनी भन्छिन् । हरिमायाका लागि दशैँ मनाउने रहर रहरमै सीमित छ । अरूका घरमा चाडपर्वको तयारी चलिरहँदा उनको मनमा भने परिवारको भविष्य कसरी चलाउने भन्ने चिन्ता छ । दशैँमा के किन्ने र के पकाउने भन्ने योजना बनाउनुअघि नै दैनिक आवश्यकता कसरी पूरा गर्ने भन्ने प्रश्नले उनलाई घेरेको छ । दलमर्दन कामी, गृवानिका थापा र चन्द्रकला विकको अवस्था पनि फरक छैन । उनीहरू सबै बोडेको होल्डिङ सेन्टरमा आश्रित छन् । अस्थायी बसोबासको व्यवस्था भए पनि उनीहरूको जीवन सहज नबनेको उनीहरु बताउँछन् । घर गुमाउनुको पीडासँगै रोजगारी, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य र भविष्यको चिन्ता थपिएको छ ।थापाथलीमा रहँदा परिवारका सदस्यहरू कसैले न कसैले काम गर्थे । अधिकांश महिला घरायसी काम र ज्यालादारीमा संलग्न थिए भने पुरुषहरू पनि मजदुरी गरेर परिवारको खर्च जुटाउँथे । कमाइ थोरै भए पनि आफ्नो श्रमबाट घर चलाउन पाउँदा उनीहरूलाई जीवनप्रति भरोसा थियो । तर बोडे सारिएको तीन महिना बितिसक्दा पनि नियमित काम पाउन नसक्दा उनीहरूको दैनिकी फेरिएको छ । बिहान उठ्ने, खाने र दिन बिताउनेबाहेक काम गर्न सक्ने धेरै व्यक्ति बेरोजगार भएर बस्नुपरेको उनीहरू बताउँछन् । सुकुम्बासी अभियन्तासमेत रहेका दलमर्दन कामी भन्छन्, ‘यहाँ बास र दुई छाक खाना त पाइएको छ । तर हाम्रो काम खाँदै सुत्दै गर्ने मात्रै भएको छ । अहिले नियमित काम पाउन नसक्दा काम गर्न सक्ने व्यक्ति पनि बेरोजगार भएर बस्नुपरेको छ ।’ सरकारले आश्रय दिए पनि आत्मनिर्भरताका लागि रोजगारीको व्यवस्था गर्न उनले आग्रह गरेका छन् । मानिसलाई भोकबाट जोगाउन खाना आवश्यक हुन्छ, तर आफ्नो श्रम गरेर परिवार पाल्न पाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उनीहरूलाई अहिले यही अवसरको खाँचो रहेको बताउँछन् । होल्डिङ सेन्टरमा उपलब्ध भएको आश्रय तत्कालका लागि राहत भए पनि त्यसले उनीहरूको दीर्घकालीन समस्या समाधान नगरेको उनीहरुको गुनासो छ । आफ्नै घरमा फर्कने वा सुरक्षित स्थायी बसोबासको व्यवस्था हुने टुंगो छैन । नियमित आम्दानीको बाटो पनि खुलेको छैन । त्यसैले दशैँ मात्रै होइन, त्यसपछिका दिन कसरी बिताउने भन्ने चिन्ताले समेत उनीहरूलाई सताइरहेको छ । बालबालिकाको भोक र भविष्यको चिन्ता विस्थापनको सबैभन्दा गहिरो असर बालबालिकाको जीवनमा परेको छ । उनीहरूका अभिभावकका अनुसार होल्डिङ सेन्टरमा उपलब्ध गराइने खानाको समय र गुणस्तरमा समस्या छ । विद्यालय जाने समयसँग बिहानको खानाको समय नमिल्दा कतिपय बालबालिका पर्याप्त खाना नखाई विद्यालय जानुपर्ने अवस्था रहेको उनीहरूको गुनासो छ । सानो उमेरका बालबालिकाका लागि पोषिलो खाना, डाइपर र सरसफाइका सामग्रीको अभावले अभिभावकलाई थप चिन्तित बनाएको छ । ‘घरमा हुँदा आफ्नो सहजताअनुसार बच्चाका लागि खाना पकाउन र हेरचाह गर्न सकिन्थ्यो । अहिले भने सामान्य आवश्यकता पूरा गर्न पनि अरूको व्यवस्थामा निर्भर हुनुपरेको छ ।’ होल्डिङ सेन्टरमा आश्रित गृभानिका थापा बताउँछिन् । बोडेको होल्डिङ सेन्टरमा साना बालबालिकाका लागि जाउलो पकाएर खुवाउनसमेत समस्या छ । अर्का सुकुम्बासी चन्द्रकला विक भन्छिन्, ‘पहिला–पहिला साना बच्चाका लागि जाउलो पाक्थ्यो। एक दिन पकाएपछि तीन दिनसम्म त्यही दिनुहुन्थ्यो। साना बच्चाका लागि डाइपर र सरसफाइका सामग्री पनि पाइँदैन,’ उनी भन्छिन्। आफ्नो बच्चालाई के खुवाउने, कसरी हुर्काउने र कसरी स्वस्थ राख्ने भन्ने चिन्ता हरेक अभिभावकलाई हुन्छ । तर चन्द्रकलाजस्ता आमाहरूका लागि अहिले त्यो चिन्ता पूरा गर्न सक्ने साधन र सुविधा पर्याप्त छैनन् । बच्चाको पेट भरिदिने मात्रै होइन, उसलाई चाहिने पोषण, सफाइ र उचित हेरचाहको व्यवस्था पनि आवश्यक छ । होल्डिङ सेन्टरमा आश्रित बालबालिकालाई विद्यालयसम्म पुर्‍याउन यातायातको व्यवस्था गरिएको भएपनि अभिभावकहरू पढाइ, खानपान र हेरचाहका विषयमा थप ध्यान दिनुपर्ने बताउँछन् । विस्थापनपछि बालबालिकाको नियमित जीवन प्रभावित भएको छ । सहज वातावरणमा हुर्काउन र पढाइलाई निरन्तरता दिन आवश्यक सहयोग हुनुपर्ने उनीहरूको माग छ ।