यस्तो छ सप्तरङ्गी टिकाको महत्व

आज भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई लगाइदिने सप्तरङ्गी टीकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व विशेष रहेको छ । टीकामा प्रयोग हुने विभिन्न रङले शुद्धता, पराक्रम, शक्ति, प्रकृति, शान्ति र सकारात्मक जीवनको सन्देश दिने गर्छन् । नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक शालिग्राम ढकालका अनुसार सप्तरङ्गी टीका इन्द्रेणी र प्रकृतिको प्रतीक हो । यसमा प्रयोग हुने प्रत्येक रङले मानिसको जीवन र स्वभावसँग सम्बन्धित फरक–फरक अर्थ बोकेको हुन्छ । नेपाल न्यूज बैंकसँग कुरा गर्दै ढकालले रातो रङलाई पराक्रम र शक्तिको प्रतीक तथा पहेँलोलाई सात्त्विकता, शान्ति र आनन्दको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरे । उनले भने, ‘रातो भनेको पराक्रम र शक्तिको प्रतीक हो। पहेँलो भनेको सात्त्विकता र आनन्दसँग जोडिन्छ । सेतो भनेको चामलको पिठोबाट बनाएर हामी लगाइदिन्छौँ। सेतोमा केही मिसियो भने टक्क देखिहाल्छ नि, त्यस्तै मन पनि शुद्ध हुनुपर्छ भन्ने भावले हामी सेतो रङ प्रयोग गर्छौँ।’ त्यस्तै, हरियो रङ प्रकृतिको प्रतीक भएको उनले बताए । मानिसको जीवन प्रकृतिसँग जोडिनुपर्ने र प्रकृतिलाई विकृत बनाउने काम गर्न नहुने सन्देश हरियो रङले दिने उनको भनाइ छ । ‘हरियो भनेको प्रकृतिको प्रतीक हो । प्रकृतिसम्मत बन, प्रकृतिलाई विकृति बनाउने दुष्प्रयास नगर भन्ने त्यसको सङ्केत हो,’ उनले भने । निलो रङलाई शान्तिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्दै ढकालले मानिस परिस्थितिअनुसार कहिले पराक्रमी र कहिले शान्त तथा संयमित हुनुपर्ने बताए । उनका अनुसार सप्तरङ्गी टीकाले जीवनका विभिन्न परिस्थिति र मनका अवस्थालाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ । उनले भने, ‘सप्तरङ्गी भनेको प्रकृतिको सिम्बोल हो, इन्द्रेणीको सिम्बोल हो । मनको स्वभाव पनि कहिले साह्रै खुसी हुन्छ, कहिले दिक्क मान्छ, कहिले ठीकै हुन्छ । जीवनमा यस्ता अवसरहरू आइरहन सक्छन् । जस्तो अवस्था आए पनि पछि नहट, डटेर अगाडि बढ र सफल बन भन्ने भाव यसमा रहेको छ ।’ ढकालका अनुसार सप्तरङ्गी टीकाले दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध सधैँ प्रगाढ रहोस् भन्ने कामनासमेत व्यक्त गर्छ । आकाशमा सूर्य र चन्द्रमा रहुन्जेल आपसी सम्बन्ध कायम रहोस् र मानिस दयालु बनोस् भन्ने भाव भाइटीकामा जोडिएको उनले बताए । भाइटीकामा टीका लगाउनुअघि गरिने पूजाविधिको पनि आफ्नै शास्त्रीय महत्त्व रहेको उनले उल्लेख गरे । दीप, कलश, अष्टचिरञ्जीवी र ग्रहहरूको पूजा गरेपछि दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीको पूजा गर्ने र श्रद्धापूर्वक उपहार अर्पण गर्ने परम्परा रहेको उनको भनाइ छ । उनले भने, ‘अष्टचिरञ्जीवीहरू मार्कण्डेय, बलि, व्यासहरू जसरी चिरञ्जीवी बनेका छन्, त्यसैगरी तिमी पनि चिरञ्जीवी बन भन्ने भावले पूजा गरिन्छ । यो सम्पूर्ण विधि शास्त्रसम्मत छ, यहाँ कुनै मनगढन्ते कुरा हुँदैन ।’ ढकालले यमपञ्चकका धार्मिक तथा आध्यात्मिक पक्षलाई दैनिक जीवनसँग जोडेर बुझ्नुपर्ने बताए । उनका अनुसार कागबाट चेतनशीलता, कुकुरबाट बफादारिता र लक्ष्मीपूजाबाट सरसफाइ तथा उज्यालोको महत्त्व सिक्न सकिन्छ । ‘लक्ष्मीपूजाको दिन मात्रै घर उज्यालो, झिलिमिली र सफासुग्घर बनाएर हुँदैन। हरेक दिन, हरेक क्षण लक्ष्मीपूजाजस्तै बनाऊ न, तब पो मन आनन्दित भयो त,’ उनले भने । यमपञ्चकले मानिसलाई धार्मिक आस्थासँगै दैनिक जीवनमा सकारात्मक व्यवहार अपनाउन पनि प्रेरित गर्ने ढकालको भनाइ छ । सप्तरङ्गी टीका केवल रङ लगाउने धार्मिक विधि मात्र नभई प्रकृतिको सम्मान, मनको शुद्धता, शान्ति, पराक्रम र पारिवारिक सम्बन्धको निरन्तरताको कामना गर्ने सांस्कृतिक परम्परा भएको ढकालको व्याख्या छ ।