पाकिस्तानले गुमाएको सद्‌भावको अवसर

एनपीएल पाकिस्तानले गुमाएको सद्भावको अवसर पाकिस्तानी खेलाडीको सहभागितामा आएको अवरोधले क्रिकेटमार्फत नेपाल र पाकिस्तानका जनताबीच सद्भाव बढाउने महत्त्वपूर्ण अवसर गुमेको छ। हिरा विश्वकर्मा नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करणमा पाकिस्तानी क्रिकेटरहरूको सहभागितालाई लिएर उत्पन्न विवादले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ- खेलकुदलाई दुई देशका जनताबीच सद्भाव बढाउने माध्यम बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन? नेपालमा पाकिस्तानी क्रिकेटरहरूलाई खेलिरहेको हेर्न नेपाली दर्शक उत्साहित थिए। फ्रेन्चाइज टोलीहरूले खेलाडी अनुबन्ध गरिसकेका थिए। तर पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड (पीसीबी) बाट आवश्यक अनापत्ति प्रमाणपत्र (एनओसी) प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा समस्या उत्पन्न भयो। विभिन्न सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टअनुसार, नेपाली लिगमा खेल्न अनुमति दिन प्रत्येक खेलाडीसँग २५ हजार अमेरिकी डलर मागिएको थियो। यो रकम र एनओसीसम्बन्धी विवादका कारण पाकिस्तानी खेलाडीहरूको सहभागिता प्रभावित भयो। नेपाली क्रिकेटसँग सम्बन्धित अधिकारी र फ्रेन्चाइज टोलीहरूले सञ्चारमाध्यमलाई दिएको जानकारीले अन्तिम समयमा उत्पन्न समस्याले प्रतियोगितालाई असर पारेको देखाउँछ। जनकपुर बोल्ट्सले अनुबन्ध गरेका इफ्तिखार अहमद र हुसेनैन शाह नेपाल आइपुगे पनि खेल्न पाएनन् र स्वदेश फर्कनुपर्ने अवस्था बन्यो। सात पाकिस्तानी खेलाडीलाई अनुबन्ध गरेका टोलीहरूमध्ये अन्ततः सीमित खेलाडीले मात्र सहभागिता जनाउन सके। यस घटनाले नेपाली फ्रेन्चाइज टोलीहरूलाई मात्र होइन, पाकिस्तानी खेलाडीलाई हेर्न चाहने दर्शकलाई पनि निराश बनायो। पीसीबीले यस विषयमा सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट जवाफ नदिएको अवस्थामा २५ हजार अमेरिकी डलर मागिएको विषयलाई बोर्डको औपचारिक रूपमा पुष्टि भएको निर्णय भन्न मिल्दैन। तथापि, नेपाली क्रिकेटसँग सम्बन्धित अधिकारी र फ्रेन्चाइज टोलीहरूले सञ्चारमाध्यमलाई दिएको जानकारीले अन्तिम समयमा उत्पन्न समस्याले प्रतियोगितालाई असर पारेको देखाउँछ। खेलकुद केवल व्यापार होइन फ्रेन्चाइज क्रिकेटमा खेलाडीको अनुबन्ध, बोर्डको अनुमति र आर्थिक हिसाबकिताब महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। राष्ट्रिय क्रिकेट बोर्डहरूले आफ्ना खेलाडीको व्यावसायिक हित र अन्तर्राष्ट्रिय खेलतालिकालाई ध्यान दिनुपर्छ। तर यस्ता निर्णयको समय र प्रक्रिया पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। प्रतियोगिता सुरु हुनै लाग्दा खेलाडीको सहभागिताबारे अनिश्चितता उत्पन्न हुँदा टोलीहरूको तयारी, दर्शकको अपेक्षा र आयोजकको विश्वसनीयतामा असर पर्छ। नेपाल र पाकिस्तानबीचको सम्बन्धलाई केवल सरकार र कूटनीतिक निकायको दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्नु हुँदैन। एनपीएलमा पाकिस्तानी खेलाडीको सहभागिता केवल खेलको गुणस्तर बढाउने विषय थिएन। यसले नेपाल र पाकिस्तानका जनताबीच सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसर पनि दिन सक्थ्यो। भारत र पाकिस्तानबीचको राजनीतिक तनावका कारण पाकिस्तानी खेलाडीहरूलाई इन्डियन प्रिमियर लिग (आईपीएल) मा खेल्न कठिनाइ रहेको अवस्थामा नेपालजस्तो देशको लिग उनीहरूका लागि अर्को अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च बन्न सक्थ्यो। नेपाल र पाकिस्तानबीचको सम्बन्धलाई केवल सरकार र कूटनीतिक निकायको दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्नु हुँदैन। जनस्तरको सम्बन्ध, सांस्कृतिक आदानप्रदान, पर्यटन, शिक्षा र खेलकुदले पनि दुई देशलाई नजिक ल्याउन सक्छन्। क्रिकेट यस्तो माध्यम हो, जसले भाषा र राष्ट्रिय सीमाभन्दा पर पुगेर मानिसलाई जोड्न सक्छ। पाकिस्तानसँग मेरो व्यक्तिगत अनुभव सन् १९९० को दशकको अन्त्यतिर मैले करिब एक महिना पाकिस्तानमा बिताउने अवसर पाएको थिएँ। इस्लामाबाद, रावलपिन्डी, लाहोर, कालिन्जर र बहावलनगरलगायतका ठाउँमा रहँदा पाकिस्तानी जनताको आतिथ्यले मलाई निकै प्रभावित गरेको थियो। १४ अगस्टमा पाकिस्तानको स्वतन्त्रता दिवसका अवसरमा कालिन्जरमा आयोजित कार्यक्रममा मलाई पनि बोल्न आग्रह गरिएको थियो। त्यसबेला मैले अनुभव गरेको आत्मीयता अझै सम्झन्छु। सामान्य मानिसदेखि सवारीचालकसम्मले नेपाली पाहुनाप्रति देखाएको सद्भाव उल्लेखनीय थियो। रेस्टुरेन्टमा खाना खाँदा स्थानीय मानिस वा चालकले बिल तिरिदिन खोज्ने अनुभव पनि मैले धेरैपटक गरेको थिएँ। पाकिस्तानी क्रिकेटरहरू नेपालमा खेल्न आउँदा नेपाली दर्शकले उनीहरूलाई स्वागत गर्ने अवसर गुमाउनु दुःखद लागेको छ। यी अनुभवका आधारमा सम्पूर्ण पाकिस्तानी समाज एउटै छ भन्न मिल्दैन। कुनै पनि देशमा मानिसको व्यवहार फरक-फरक हुन्छ। तर मैले भेटेका धेरै पाकिस्तानीको आतिथ्यले उनीहरूप्रति मेरो सकारात्मक धारणा बनाएको थियो। त्यही कारण पाकिस्तानी क्रिकेटरहरू नेपालमा खेल्न आउँदा नेपाली दर्शकले उनीहरूलाई स्वागत गर्ने अवसर गुमाउनु मलाई दुःखद लागेको छ। ‘टक्लु दाइ’ र नेपाली दर्शकको माया खेलकुदले मानिसलाई कसरी जोड्छ भन्ने उदाहरण नेपाल प्रिमियर लिगको कमेन्ट्रीमा पनि देख्न सकिन्छ। आयरल्यान्डका क्रिकेट कमेन्टेटर एन्ड्र्यु लियोनार्ड नेपाली दर्शकमाझ ‘टक्लु दाइ’ का रूपमा परिचित छन्। दोस्रो संस्करणमा उनको कमेन्ट्री र नेपाली क्रिकेटप्रतिको चासोले उनलाई धेरै दर्शकको माया दिलायो। उनको लोकप्रियता क्रिकेटको प्राविधिक विश्लेषणमा मात्र सीमित छैन; नेपाली समर्थकसँग बनेको आत्मीय सम्बन्ध पनि त्यसको एउटा कारण हो। लियोनार्ड आयरल्यान्डका नागरिक हुन्, तर नेपालका क्रिकेट समर्थकले उनलाई आफ्नै मानिसझैँ आत्मीयता दिएका छन्। यसले देखाउँछ-खेलकुदमा सम्बन्ध निर्माण गर्न एउटै राष्ट्रियता, भाषा वा राजनीतिक पृष्ठभूमि हुनु आवश्यक छैन। खेलप्रतिको साझा रुचि र पारस्परिक सम्मानले पनि बलियो सम्बन्ध बनाउन सक्छ। पाकिस्तानी खेलाडीहरूले नेपाली दर्शकको माया अनुभव गर्न पाउँथे भने नेपाली दर्शकले उनीहरूको खेल नजिकबाट हेर्न पाउँथे। यही कुरा पाकिस्तानी क्रिकेटरको सन्दर्भमा पनि लागू हुन्छ। नेपाली दर्शकले उनीहरूलाई केवल विदेशी खेलाडीका रूपमा होइन, आफूले मन पराउने खेलका प्रतिभाका रूपमा हेर्न सक्थे। पाकिस्तानी खेलाडीहरूले नेपाली दर्शकको माया अनुभव गर्न पाउँथे भने नेपाली दर्शकले उनीहरूको खेल नजिकबाट हेर्न पाउँथे। यस्तो आदानप्रदानले दुवै देशका जनताबीच सद्भाव बढाउन सक्थ्यो। पीसीबीले फराकिलो दृष्टिकोण लिन सक्थ्यो पीसीबीको निर्णयको औचित्य र त्यसका आन्तरिक कारणबारे थप स्पष्टता आवश्यक छ। खेलाडीको व्यावसायिक अधिकार, बोर्डका नियम र राष्ट्रिय टोलीप्रतिको जिम्मेवारीलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। तर अन्तर्राष्ट्रिय फ्रेन्चाइज लिगमा सहभागिताको अनुमतिलाई केवल शुल्क वा प्रशासनिक प्रक्रियाका रूपमा मात्र हेर्दा खेलकुदको व्यापक सामाजिक र कूटनीतिक सम्भावना ओझेलमा पर्न सक्छ। नेपालले आफ्नो खेलकुद मञ्चलाई विभिन्न देशका खेलाडी र समर्थकबीच भेटघाट गराउने थलो बनाउन सक्छ। नेपालले पाकिस्तानी खेलाडीलाई अवसर दिनु र पाकिस्तानी क्रिकेट बोर्डले त्यसलाई सहज बनाउनु दुवै देशका क्रिकेटका लागि लाभदायक हुन सक्थ्यो। यस्तो सहभागिताले पाकिस्तानी खेलाडीलाई नयाँ दर्शक र प्रतिस्पर्धाको अनुभव दिन्थ्यो भने नेपाली लिगको अन्तर्राष्ट्रिय आकर्षण पनि बढाउन सक्थ्यो। यसले नेपाल र पाकिस्तानबीच जनस्तरको सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसरसमेत सिर्जना गर्न सक्थ्यो। भारत र पाकिस्तानबीचको राजनीतिक तनावको जिम्मेवारी नेपालले लिन सक्दैन। तर नेपालले आफ्नो खेलकुद मञ्चलाई विभिन्न देशका खेलाडी र समर्थकबीच भेटघाट गराउने थलो बनाउन सक्छ। त्यसका लागि सम्बन्धित क्रिकेट बोर्डहरूले पनि समयमै स्पष्ट निर्णय, पारदर्शी प्रक्रिया र आयोजकप्रतिको जिम्मेवारी देखाउनुपर्छ। गुमेको अवसरबाट सिक्ने कि? एनपीएलको यो घटनालाई पाकिस्तानविरुद्धको भावनाका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। पाकिस्तानी जनता र खेलाडीलाई पीसीबीको प्रशासनिक निर्णयसँग एउटै रूपमा हेर्न मिल्दैन। मैले पाकिस्तानमा पाएको आतिथ्य र नेपाली दर्शकले पाकिस्तानी क्रिकेटरप्रति देखाएको उत्साहले दुई देशका जनताबीच आत्मीयताको सम्भावना अझै रहेको देखाउँछ। खेलकुदले सबै राजनीतिक विवाद समाधान गर्न सक्दैन। तर यसले मानिसलाई एकअर्कालाई नजिकबाट चिन्ने, पूर्वाग्रह कम गर्ने र साझा रुचिका आधारमा सम्बन्ध निर्माण गर्ने अवसर दिन सक्छ। त्यसैले खेलाडीको सहभागितासम्बन्धी निर्णय गर्दा तत्कालीन आर्थिक वा प्रशासनिक पक्षसँगै दीर्घकालीन सम्बन्ध र सद्भावको मूल्य पनि विचार गर्नुपर्छ। क्रिकेटको मैदानमा खेलाडीले प्रतिस्पर्धा गर्छन्, तर मैदानबाहिर उनीहरूले देशका जनतालाई जोड्ने पुलको काम गर्न सक्छन्। नेपाल प्रिमियर लिगमा पाकिस्तानी खेलाडीहरूको सहभागितामा आएको अवरोध पाकिस्तानका लागि पनि एउटा गुमेको अवसर हो। यसले नेपाली क्रिकेटलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा जोड्ने सम्भावना सीमित गर्‍यो र नेपाली दर्शकले पाकिस्तानी खेलाडीलाई स्वागत गर्ने अवसर पनि घटायो। क्रिकेटको मैदानमा खेलाडीले प्रतिस्पर्धा गर्छन्, तर मैदानबाहिर उनीहरूले देशका जनतालाई जोड्ने पुलको काम गर्न सक्छन्। त्यो पुल निर्माण गर्न खेलाडीको प्रतिभा मात्र पर्याप्त हुँदैन; सम्बन्धित संस्थाहरूको दूरदृष्टि, पारदर्शिता र सद्भावप्रतिको प्रतिबद्धता पनि आवश्यक हुन्छ।