नेपालमा सर्पदंशको जोखिम, ६ महिनामै ११३ जनाले ज्यान गुमाए

काठमाडौं । नेपालमा सर्पदंशका घटना र त्यसबाट हुने मृत्यु सार्वजनिक स्वास्थ्यको गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिएका छन् । गर्मी र वर्षायाममा सर्पदंशको जोखिम बढी हुने भए पनि पर्याप्त जनचेतना, समयमै उपचार र सहज स्वास्थ्य पहुँचको अभावले समस्या थप जटिल बनेको छ । इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा (ईडीसीडी) र राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणबाट उपलब्ध विवरणअनुसार चालु आर्थिक वर्षको वैशाखयता मात्रै एक हजार ६४९ जनालाई सर्पले टोकेको छ भने सोही अवधिमा ११३ जनाको मृत्यु भएको छ । ईडीसीडीको आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तथ्यांकअनुसार देशभर १० हजार १४४ वटा सर्पदंशका घटना दर्ता भएका थिए । आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा यस्तो संख्या आठ हजार १८१ थियो । दुई आर्थिक वर्षको तुलना गर्दा दर्ता भएका घटनामा एक हजार ९६३ ले वृद्धि भएको देखिन्छ । यो करिब २४ प्रतिशत वृद्धि हो । तराईका जिल्लामा गर्मी तथा वर्षायाममा सर्पदंशको जोखिम बढी हुने गरेको छ । खेतीपाती, घाँसदाउरा, घरवरपरको झाडी र खुला ठाउँमा काम गर्ने मानिस सर्पको सम्पर्कमा आउने सम्भावना बढी हुन्छ । रातको समयमा भुइँमा सुत्ने, जुत्ता नलगाई हिँड्ने र घरभित्र सर्प पस्न सक्ने प्वाल तथा खुला ठाउँको व्यवस्थापन नगर्ने अवस्थाले पनि जोखिम बढाउन सक्छ । ईडीसीडी जुनोटिक तथा महामारी व्यवस्थापन शाखाका प्रमुख डा. अमृत पोखरेलका अनुसार, सचेतनाको कमी नै मृत्युको मुख्य कारण हो । “पछिल्लो समय ग्लोबल वार्मिङको कारण सर्प र मानिसको द्वन्द्व बढेको छ । पहिला तराईका क्षेत्रहरूमा मात्र देखिने सर्पहरू आजभोलि तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमाली क्षेत्रमा समेत देखिन थालेका छन्,” डा. पोखरेलले भने । नेपालमा पाइने ७९ प्रजातिमध्ये २१ विषालु नेपालमा पाइने ७९ प्रजातिका सर्पमध्ये २१ प्रजाति विषालु रहेका छन् । तीमध्ये पिट भाइपर, करेत, गोमन, कोरल र रसेल्स भाइपर प्रमुख विषालु समूहमा पर्छन् । सर्पले टोकेपछि देखिने लक्षण सर्पको प्रजाति र शरीरमा प्रवेश गरेको विषको प्रभावअनुसार फरक हुन सक्छ । नेपालमा सर्पको विषविरुद्ध प्रयोग हुने एन्टिस्नेक भेनम सिरम उपलब्ध गराइँदै आएको छ । सरकारले वि.सं. २०५६ देखि उपचार केन्द्रमा यो औषधि निःशुल्क उपलब्ध गराउन थालेको थियो । नेपालमा हाल १०३ वटा सर्पदंश उपचार केन्द्र सञ्चालनमा छन् । यीमध्ये धेरैजसो नेपाली सेना, नेपाल रेडक्रस सोसाइटी र स्थानीय समुदायको सहकार्यमा सञ्चालित छन् । तर, उपचार केन्द्रको संख्या मात्रले सेवा प्रभावकारी छ भन्ने सुनिश्चित भने देखिन्दैन ।