केही क्षणको रमाइलो, ठूलो जोखिम

तिहार उज्यालोको पर्व हो। घरका झ्यालढोका, आँगन र छतमा झिलिमिली बत्ती बालिन्छन्। सयपत्री र मखमली फूलले घर सजाइन्छ। देउसी–भैलोको आवाजले बस्ती गुञ्जायमान हुन्छ। दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच आत्मीयता र प्रेम साटासाट हुन्छ। वर्षभरि कामको व्यस्ततामा रहेका परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। यही सांस्कृतिक र पारिवारिक आत्मीयताले तिहारलाई नेपाली समाजको विशिष्ट पर्व बनाएको छ। तर यही उज्यालो र उल्लासको बीचमा पटाका र आतसबाजीको विस्फोट पनि बढ्दै गएको छ। रातको शान्त वातावरण चिर्दै पड्किने पटाकाले पर्वको रौनकभन्दा बढी त्रास सिर्जना गर्न थालेका छन्। कसैका लागि केही क्षणको मनोरञ्जन बनेको विस्फोट अर्को व्यक्तिका लागि निद्रा भङ्ग गर्ने आवाज, दमका बिरामीका लागि श्वासप्रश्वासको समस्या, बालबालिकाका लागि दुर्घटनाको जोखिम र पशुपन्छीका लागि त्रासको कारण बनिरहेको छ। असावधानीपूर्वक पड्काइएको पटाकाले हात, अनुहार र आँखामा गम्भीर चोट पुर्‍याउन सक्छ । कतिपय अवस्थामा विस्फोटक पदार्थका छर्रा शरीरमा लाग्दा ज्यानसमेत जान सक्छ। तिहार सुरु भएसँगै काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न सहर तथा बस्तीमा पटाका पड्काउने क्रम बढेको छ। विशेषगरी साँझ र रातको समयमा हुने विस्फोटले बस्तीको शान्ति खल्बल्याएको छ। साना बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म चर्को आवाजबाट प्रभावित भइरहेका छन्। कतिपयले पटाका पड्काउने गतिविधि रोक्न आग्रह गरिरहेका छन् भने कतिपयले चाडपर्वको रमाइलो भन्दै त्यसलाई सामान्य रूपमा लिइरहेका छन्। तर पटाकाको असर केही सेकेन्डको आवाजमा मात्र सीमित छैन। विस्फोटपछि निस्कने धुवाँ, धुलो र रासायनिक कणले हावाको गुणस्तर बिगार्छन्। अत्यधिक ध्वनिले कानको संवेदनशील संरचनामा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। असावधानीपूर्वक पड्काइएको पटाकाले हात, अनुहार र आँखामा गम्भीर चोट पुर्‍याउन सक्छ । कतिपय अवस्थामा विस्फोटक पदार्थका छर्रा शरीरमा लाग्दा ज्यानसमेत जान सक्छ। फाइल: तस्बिर यसको दुःखद उदाहरण पर्साको पकाहामैनपुर गाउँपालिका-२ मा भएको घटना हो। पटाका पड्काउने क्रममा छर्रा लागेर आठ वर्षीय बालक कुन्दन सहनीको मृत्यु भएको छ। आफ्नै घरअगाडि पटाका पड्काउने क्रममा छातीको बीच भागमा छर्रा लागेर गम्भीर घाइते भएका उनलाई उपचारका लागि वीरगञ्जस्थित तराई अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। तर चिकित्सकले उनलाई मृत घोषणा गरे। मनोरञ्जनका लागि पड्काइएको पटाकाले बालकको जीवन नै समाप्त गरिदियो। पटाका सुरक्षित खेलौना होइन। यसको विस्फोटमा प्रयोग हुने बारुद, रासायनिक पदार्थ र अन्य ज्वलनशील सामग्रीले मानिसको शरीरमा गम्भीर क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। यो एउटा घटना मात्र होइन, पर्व मनाउने नाममा अपनाइने असावधानी र जोखिमपूर्ण व्यवहारको गम्भीर चेतावनी हो। पटाका सुरक्षित खेलौना होइन। यसको विस्फोटमा प्रयोग हुने बारुद, रासायनिक पदार्थ र अन्य ज्वलनशील सामग्रीले मानिसको शरीरमा गम्भीर क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। सानो आकारको पटाका पनि गलत तरिकाले पड्काउँदा घातक बन्न सक्छ। हावामा घुलिँदै विषाक्त कण पटाका पड्काउँदा केही क्षणका लागि आकाश उज्यालो देखिए पनि त्यसपछि वातावरणमा फैलिने धुवाँ र सूक्ष्म कणको असर लामो समयसम्म रहन सक्छ। पटाकामा प्रयोग गरिने बारुद, गन्धक, कोइला तथा विभिन्न रासायनिक यौगिक विस्फोटपछि धुवाँ र धुलोका रूपमा हावामा फैलिन्छन्। रङ्गीन प्रकाश उत्पादन गर्न प्रयोग गरिने विभिन्न धातुका यौगिकसमेत वायुमण्डलमा पुग्छन्। तीमध्ये कतिपय कण अत्यन्त साना हुने भएकाले श्वासप्रश्वासका माध्यमबाट फोक्सोसम्म पुग्न सक्छन्। वातावरणीय प्रदूषणको दृष्टिले पटाकाको प्रमुख समस्या सूक्ष्म कण अर्थात् पीएम २.५ हो। व्यास २.५ माइक्रोमिटर वा त्यसभन्दा साना यी कण सामान्य धुलोभन्दा निकै साना हुन्छन्। नाक र घाँटीमा मात्र नरोकिई फोक्सोको गहिराइसम्म पुग्न सक्छन्। केही कण रक्तसञ्चार प्रणालीसम्म पुग्ने जोखिमसमेत हुन्छ। त्यसैले पटाका पड्किएको केही समयपछि धुवाँ हराएजस्तो देखिए पनि त्यसबाट उत्पन्न सूक्ष्म प्रदूषकको असर तत्काल समाप्त हुँदैन। हावाको गति कम भएको र प्रदूषक फैलिन नसकेको अवस्थामा यसको असर झन् बढी हुन सक्छ। पटाकाबाट निस्कने धुवाँमा सल्फर डाइअक्साइड, नाइट्रोजन अक्साइड, कार्बन मोनोअक्साइड तथा विभिन्न धातुजन्य कण मिसिन सक्छन्। यस्ता पदार्थको मात्रा पटाकाको बनावट, प्रयोग गरिएका रासायनिक पदार्थ, विस्फोटको सङ्ख्या र स्थानीय मौसममा निर्भर हुन्छ। हावाको गति कम भएको र प्रदूषक फैलिन नसकेको अवस्थामा यसको असर झन् बढी हुन सक्छ। सन् २०१६ मा प्रकाशित पटाकाबाट उत्पन्न हुने कणसम्बन्धी वैज्ञानिक समीक्षाले आतसबाजी र पटाकाको समयमा वायुमण्डलमा सूक्ष्म कणको मात्रा उल्लेख्य रूपमा बढ्न सक्ने देखाएको छ। त्यस्तै, सन् २०२४ मा न्युयोर्कमा गरिएको आतसबाजीसम्बन्धी अध्ययनले सामान्य अवस्थामा प्रतिघनमिटर १० देखि १५ माइक्रोग्राम रहेको पीएम २.५ केही स्थानमा विस्फोटपछि तीन हजार माइक्रोग्रामभन्दा माथिसम्म पुगेको पाइएको थियो। अध्ययनले आतसबाजीका कारण हावामा पोटासियम, सल्फर, बेरियम, तामा, जस्ता र अन्य धातुजन्य तत्त्वको मात्रा पनि बढेको देखाएको छ। यो अध्ययनको तथ्यांक नेपालमा जस्ताको तस्तै लागू हुँदैन, तर पटाकाबाट उत्पन्न हुने प्रदूषणको प्रकृति र सम्भावित गम्भीरता बुझ्न उपयोगी छ। फाइल: तस्बिर नेपालमा वायु प्रदूषणको समस्या पटाकाका कारण मात्रै उत्पन्न भएको होइन। सवारीसाधनको धुवाँ, सडकको धुलो, निर्माण गतिविधि, इँटाभट्टा, उद्योग, वन डढेलो र सीमापारबाट आउने प्रदूषकले पनि काठमाडौं उपत्यकाको वायु गुणस्तर प्रभावित पारिरहेका छन्। तर पहिलेदेखि नै प्रदूषणको दबाबमा रहेको सहरमा चाडपर्वका नाममा थप प्रदूषण सिर्जना गर्नु उचित होइन। तिहारमा प्लास्टिकका फूलको प्रयोगले पनि वातावरणीय समस्या थपिरहेको छ। प्राकृतिक फूलको सट्टा प्रयोग गरिने प्लास्टिकजन्य सामग्रीले दीर्घकालीन रूपमा फोहोर व्यवस्थापनमा चुनौती सिर्जना गर्छ। वातावरण विभागका महानिर्देशक ज्ञानराज सुवेदीले चाडपर्वका नाममा पटाका र अन्य प्रदूषणजन्य सामग्री प्रयोग गर्दा वायु तथा ध्वनि प्रदूषण बढ्ने बताएका छन्। उनका अनुसार तिहारमा प्लास्टिकका फूलको प्रयोगले पनि वातावरणीय समस्या थपिरहेको छ। प्राकृतिक फूलको सट्टा प्रयोग गरिने प्लास्टिकजन्य सामग्रीले दीर्घकालीन रूपमा फोहोर व्यवस्थापनमा चुनौती सिर्जना गर्छ। वातावरणविद् राजन थापाका अनुसार तिहारको समयमा पटाकाबाट निस्कने धुवाँ, धुलो र रासायनिक पदार्थले वायु प्रदूषण बढाउन भूमिका खेलिरहेका छन्। वर्षापछि केही समय सफा भएको काठमाडौंको वायुमण्डल पुनः प्रदूषित हुँदै गएको अवस्थामा पटाकाको प्रयोगलाई पनि गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने उनको भनाइ छ। उनका अनुसार पटाकाको असर मानिसमा मात्र सीमित हुँदैन। पशुपन्छी तथा अन्य जीवजन्तु पनि यसको ध्वनि र धुवाँबाट प्रभावित हुन्छन्। काठमाडौं उपत्यकामा वायु प्रदूषण मापन गर्न वायु गुणस्तर सूचकांक अर्थात् एक्यूआई प्रयोग गरिन्छ। वातावरण विभागको वर्गीकरणअनुसार शून्यदेखि ५० सम्मको एक्यूआई राम्रो, ५१ देखि १०० सम्म मध्यम, १०१ देखि १५० सम्म संवेदनशील समूहका लागि अस्वस्थ, १५१ देखि २०० सम्म सबैका लागि अस्वस्थ, २०१ देखि ३०० सम्म धेरै अस्वस्थ र ३०१ भन्दा माथि खतरनाक तहमा पर्छ। वायु प्रदूषणले तत्काल खोकी लाग्ने, आँखा पोल्ने, घाँटी खसखसाउने र श्वास फेर्न गाह्रो हुने समस्या निम्त्याउन सक्छ। लामो समयसम्म प्रदूषित हावामा बस्दा फोक्सो र मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्छ। तिहारको समयमा काठमाडौंको एक्यूआई १४३ पुगेको तथ्यांक सामग्रीमा उल्लेख छ। उक्त तहमा बालबालिका, वृद्धवृद्धा, दम तथा मुटुरोगी र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। यद्यपि, एक्यूआईको तथ्यांक मापनको समय, स्थान र प्रयोग गरिएको सूचकांक प्रणालीअनुसार फरक पर्न सक्छ। त्यसैले कुनै एक क्षणको तथ्यांकलाई सम्पूर्ण उपत्यकाको स्थायी अवस्था मान्न मिल्दैन। वायु प्रदूषणले तत्काल खोकी लाग्ने, आँखा पोल्ने, घाँटी खसखसाउने र श्वास फेर्न गाह्रो हुने समस्या निम्त्याउन सक्छ। लामो समयसम्म प्रदूषित हावामा बस्दा फोक्सो र मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्छ। दमका बिरामीमा समस्या बल्झिन सक्छ भने बालबालिकाको विकासशील श्वासप्रश्वास प्रणालीमा समेत असर पर्न सक्छ। त्यसैले पटाका नपड्काउनु नै यसको प्रदूषणबाट बच्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। चर्को आवाजले श्रवणशक्ति गुम्ने जोखिम पटाकाको असर आँखाले देखिने धुवाँ र नाकले महसुस गर्ने गन्धमा मात्र सीमित छैन। यसको अर्को खतरनाक पक्ष अचानक उत्पन्न हुने चर्को आवाज हो। सामान्य मानिसले दैनिक जीवनमा सुन्ने आवाजभन्दा पटाकाको विस्फोट निकै तीव्र हुन्छ। केही क्षणको विस्फोटले कानको भित्री संरचनामा स्थायी क्षति पुर्‍याउन सक्छ। वीर अस्पतालका नाक, कान तथा घाँटी रोग विशेषज्ञ डा. विमलेशकुमार गुप्ताका अनुसार सामान्यतया ८५ डेसिबलसम्मको आवाजलाई सुरक्षित श्रवण सीमाका रूपमा लिइन्छ। तर पटाका विस्फोट हुँदा १४० देखि १५० डेसिबल वा त्योभन्दा बढी ध्वनि उत्पन्न हुन सक्छ। यस्तो तीव्र ध्वनिले कानको भित्री संरचनामा गम्भीर क्षति पुर्‍याउन सक्छ, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा ‘एकोस्टिक ट्रमा’ भनिन्छ। अत्यधिक आवाजका कारण ती कोषिका नष्ट भएमा शरीरले तिनलाई पुनः निर्माण गर्न सक्दैन। त्यसैले गम्भीर ध्वनि आघातबाट हुने श्रवण क्षति स्थायी हुन सक्छ। एकोस्टिक ट्रमा भनेको अत्यधिक चर्को आवाज वा विस्फोटका कारण कानको श्रवण प्रणालीमा पुग्ने चोट हो। यसले कानको पर्दादेखि भित्री कानमा रहेका श्रवणसम्बन्धी संवेदनशील संरचनासम्म क्षति पुर्‍याउन सक्छ। कानको भित्री भागमा रहेका हेयर सेल्स अर्थात् श्रवणसम्बन्धी सूक्ष्म कोषिकाले ध्वनिको कम्पनलाई स्नायु संकेतमा रूपान्तरण गर्छन्। अत्यधिक आवाजका कारण ती कोषिका नष्ट भएमा शरीरले तिनलाई पुनः निर्माण गर्न सक्दैन। त्यसैले गम्भीर ध्वनि आघातबाट हुने श्रवण क्षति स्थायी हुन सक्छ। फाइल: तस्बिर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले सार्वजनिक गरेको सुरक्षित श्रवणसम्बन्धी विवरणमा पटाकाको आवाज करिब १५० डेसिबलसम्म पुग्न सक्ने उल्लेख छ । त्यसको तुलनामा सामान्य कुराकानी करिब ६० डेसिबल र भारी सवारीसाधनको आवाज करिब ८५ डेसिबल हुन्छ। आवाजको तीव्रता बढ्दै जाँदा सुरक्षित रूपमा सुन्न सकिने समय तीव्र गतिमा घट्छ। १२० डेसिबलको आवाजमा केही सेकेन्डको सम्पर्कसमेत जोखिमपूर्ण हुन सक्छ भने १४० डेसिबलको आवाजलाई सुरक्षित श्रवण समयको दृष्टिले शून्य मानिएको छ। पटाकाको आवाजले कानमा तत्कालै विभिन्न लक्षण देखिन सक्छन्। कानभित्र सिट्टी बजेजस्तो हुनु, निरन्तर गुनगुनाहट सुनिनु, अरूले बोलेको आवाज प्रस्ट नसुनिनु, कान थुनिएको वा भारी भएको अनुभव हुनु र कान दुख्नु यसका प्रारम्भिक लक्षण हुन्। विस्फोट अत्यन्त नजिक भएमा कानको पर्दा फुटेर रगतसमेत आउन सक्छ। विशेषगरी कानमा आवाज आइरहने, सुनाइमा परिवर्तन आउने वा कान दुख्ने समस्या २४ देखि ४८ घण्टासम्म कायम रहेमा तत्काल नाक, कान तथा घाँटी रोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नुपर्छ। डा. गुप्ताका अनुसार यस्तो समस्या देखिएमा सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेषगरी कानमा आवाज आइरहने, सुनाइमा परिवर्तन आउने वा कान दुख्ने समस्या २४ देखि ४८ घण्टासम्म कायम रहेमा तत्काल नाक, कान तथा घाँटी रोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नुपर्छ। पटाकाबाट टाढा रहनु नै श्रवण क्षतिबाट बच्ने सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो। पटाकाले आँखादेखि हातसम्म जोखिम पटाकाबाट हुने दुर्घटनामा कानको क्षति मात्र पर्दैन । हात, औँला, अनुहार, आँखा र छातीमा गम्भीर चोट लाग्न सक्छ। विस्फोट हुँदा निस्कने तातो पदार्थ, आगोका झिल्का र छर्राले शरीरका संवेदनशील अंगमा क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। पटाका हातमै समातेर पड्काउने, विस्फोट नभएको पटाका फेरि बाल्ने, फलामका पाइप वा बोतलभित्र राखेर पड्काउने र बालबालिकालाई आफैँ प्रयोग गर्न दिने व्यवहार अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन्छ। सानो आकारको पटाकालाई पनि सुरक्षित ठान्नु हुँदैन। त्यसको विस्फोटको गति, दबाब र छर्राको प्रहारले गम्भीर चोट पुर्‍याउन सक्छ। बालबालिकाले विस्फोटको प्रकृति र जोखिम बुझ्न सक्दैनन्। रमाइलोका लागि पटाका नजिक पुग्ने, विस्फोट नभएको सामग्री उठाउने र साथीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने क्रममा उनीहरू बढी दुर्घटनामा पर्न सक्छन्। नेपालमै गरिएको अस्पतालमा आधारित एउटा अध्ययनले तिहार र छठको समयमा आतसबाजीका कारण आँखामा चोट लाग्ने समस्या उल्लेख्य रहेको देखाएको छ। पूर्वी नेपालको लहानस्थित आँखा अस्पतालमा गरिएको उक्त अध्ययनमा आतसबाजीसम्बन्धी चोटका ६५ आँखाको विवरण समेटिएको थियो। घाइतेमध्ये ७७.२ प्रतिशत १६ वर्षमुनिका बालबालिका थिए भने ५६.१ प्रतिशत चोट पटाकाका कारण भएको थियो। अध्ययनमा आधाभन्दा बढी आँखामा शल्यक्रिया आवश्यक परेको उल्लेख छ। उपचारपछि अधिकांशको दृष्टिमा सुधार आए पनि केही आँखाको दृष्टि अत्यन्त कमजोर अवस्थामा रहेको थियो। यो तथ्यांकले तिहारमा पटाका प्रयोगको जोखिम बालबालिकामा कति बढी छ भन्ने देखाउँछ। बालबालिकाले विस्फोटको प्रकृति र जोखिम बुझ्न सक्दैनन्। रमाइलोका लागि पटाका नजिक पुग्ने, विस्फोट नभएको सामग्री उठाउने र साथीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने क्रममा उनीहरू बढी दुर्घटनामा पर्न सक्छन्। अमेरिकाको उपभोक्ता उत्पादन सुरक्षा आयोगले सार्वजनिक गरेको सन् २०२५ को विवरणअनुसार त्यहाँ आतसबाजीका कारण एक वर्षमा अनुमानित १३ हजार व्यक्ति घाइते भएका थिए र १५ जनाको मृत्यु भएको थियो। घाइतेमध्ये हात तथा औँलामा चोट लाग्नेको हिस्सा ३५ प्रतिशत र टाउको, अनुहार तथा कानमा चोट लाग्नेको हिस्सा २२ प्रतिशत थियो। जलेर हुने चोट सबैभन्दा बढी देखिएको थियो। यो अमेरिकी तथ्यांक भए पनि पटाकाको जोखिम विश्वव्यापी रूपमा समान प्रकृतिको हुने भएकाले नेपालका लागि पनि सावधानीको सन्देश दिन्छ। पर्साको घटनाले दिएको कठोर सन्देश पटाकाको जोखिमबारे स्वास्थ्यकर्मी, वातावरणविद् र सुरक्षा निकायले पटकपटक चेतावनी दिँदै आएका छन्। तर व्यवहारमा त्यसलाई गम्भीर रूपमा लिने प्रवृत्ति कमजोर छ। पर्साको पकाहामैनपुर गाउँपालिका-२ मा भएको घटनाले यही लापरबाहीको मूल्य कति भयावह हुन सक्छ भन्ने देखाएको छ। स्थानीय रामगुलाम सहनीका आठ वर्षीय छोरा कुन्दन सहनी आफ्नै घरअगाडि पटाका पड्काउने क्रममा गम्भीर घाइते भएका थिए। बिहान करिब ८ बजे भएको घटनामा पटाकाको छर्रा उनको छातीको बीच भागमा लागेको थियो। जिल्ला प्रहरी कार्यालय पर्साका प्रवक्ता प्रहरी नायब उपरीक्षक चक्रबहादुर मल्लका अनुसार बालकले फलामको पाइपभित्र पटाका राखेर पड्काएका थिए। विस्फोट हुँदा पाइपको दुवैतर्फबाट छर्रा निस्किएर बालकको छातीमा गम्भीर चोट लागेको थियो। बालबालिकालाई विस्फोटक सामग्री उपलब्ध गराउनु अभिभावकीय जिम्मेवारीबाट पन्छिनु हो। उनीहरूको जिज्ञासा र उत्साहलाई सुरक्षित गतिविधितर्फ मोड्नु आवश्यक छ। उपचारका लागि वीरगञ्जस्थित तराई अस्पताल पुर्‍याइएका बालकलाई चिकित्सकले बिहान ८ः४५ बजे मृत घोषणा गरेका थिए। घटनाबारे प्रहरीले थप अनुसन्धान गरिरहेको जनाएको छ। फलामको पाइपभित्र पटाका राखेर पड्काउँदा विस्फोटको दबाबले पाइपका टुक्रा छर्राका रूपमा उड्न सक्छन्। त्यसको प्रहारले शरीरका संवेदनशील अंगमा गम्भीर चोट पुर्‍याउँछ । बालकको मृत्यु भएको घटनामा पनि यही प्रकृतिको जोखिम देखिएको छ। कुन्दनको मृत्युले एउटा परिवारको खुसी खोसेको छ। तिहारमा बालबालिकालाई रमाइलो गराउन वा उनीहरूकै जिद्दी पूरा गर्न पटाका किनिदिने अभिभावकका लागि यो घटना गम्भीर चेतावनी हो। बालबालिकालाई विस्फोटक सामग्री उपलब्ध गराउनु अभिभावकीय जिम्मेवारीबाट पन्छिनु हो। उनीहरूको जिज्ञासा र उत्साहलाई सुरक्षित गतिविधितर्फ मोड्नु आवश्यक छ। कुकुर तिहारमा जनावरमाथि पटाकाको यातना तिहारको एउटा महत्त्वपूर्ण दिन कुकुर तिहार हो। यस दिन कुकुरलाई फूलमाला लगाइन्छ, टीका लगाइन्छ र मीठो खानेकुरा खुवाएर पूजा गरिन्छ। कुकुरलाई यमराजको दूत तथा मानिसको विश्वासिलो साथीका रूपमा सम्मान गर्ने नेपाली परम्पराले पशुप्रतिको आत्मीयता र सम्मानको सन्देश दिन्छ। तर यही पर्वको अर्को पाटो विरोधाभासपूर्ण छ। दिनभरि कुकुरलाई पूजा गर्ने समाजले राति पटाका पड्काएर तिनै जनावरलाई आतंकित बनाइरहेको हुन्छ। मानिसका लागि केही क्षणको मनोरञ्जन बनेको विस्फोट कुकुर, बिरालो तथा अन्य जनावरका लागि भय र तनावको कारण बन्छ। घरपालुवा जनावर लुक्ने, काँप्ने, लगातार भुक्ने, खान छाड्ने वा घरबाट भाग्ने व्यवहार देखाउन सक्छन्। सडकमा रहेका जनावर झन् असुरक्षित हुन्छन्। कुकुर र बिरालोको श्रवण क्षमता मानिसको तुलनामा फरक हुन्छ। उनीहरूले मानिसले नसुन्ने उच्च आवृत्तिका आवाजसमेत सुन्न सक्छन्। अचानक ठूलो आवाज आउँदा उनीहरूमा डर, तनाव र भाग्ने प्रतिक्रिया उत्पन्न हुन्छ। घरपालुवा जनावर लुक्ने, काँप्ने, लगातार भुक्ने, खान छाड्ने वा घरबाट भाग्ने व्यवहार देखाउन सक्छन्। सडकमा रहेका जनावर झन् असुरक्षित हुन्छन्। विस्फोटको आवाज अचानक र अप्रत्याशित हुने भएकाले जनावरले त्यसबाट आफूलाई जोगाउन पर्याप्त समय पाउँदैनन्। उनीहरूमा मुटुको धड्कन बढ्ने, असामान्य रूपमा सास फेर्ने, शरीर काँप्ने र भाग्ने प्रवृत्ति देखिन सक्छ। कतिपय जनावर घर वा सुरक्षित स्थानबाट भागेर सडकमा पुग्दा सवारी दुर्घटनाको जोखिमसमेत बढ्छ। फाइल: तस्बिर काठमाडौं महानगरपालिका-१६, टौडोलका पशुपालक शुभम श्रेष्ठले पटाका पड्किँदा आफ्नो कुकुर डराएर काँप्ने र लुक्ने गरेको अनुभव सुनाएका छन्। मानिसले रमाइलो गर्दा जनावरले पनि त्यसैगरी रमाइलो गर्छन् भन्ने हुँदैन। पटाका पड्किँदा मेरो कुकुर डरले काँप्छ र लुक्न खोज्छ, उनले भने। त्यस्तै, काठमाडौंको नागार्जुन नगरपालिका-१ का ७१ वर्षीय भोला नाथ क्षेत्रीले पनि रातभरि पटाका पड्किने आवाजका कारण निदाउन कठिन भएको अनुभव सुनाएका छन्। उनी क्यान्सरका बिरामीसमेत हुन्। चर्को आवाज र रातभरको विस्फोटले वृद्धवृद्धा तथा बिरामीको आराममा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ। एउटा दिन कुकुरको पूजा गर्ने र अर्को दिन त्यसलाई डरले भाग्न बाध्य बनाउने व्यवहारबीच कुनै मेल छैन। पशुप्रतिको सम्मान पूजा र माला लगाउने औपचारिकतामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। वातावरणविद् राजन थापाका अनुसार पटाकाको चर्को आवाजले पशुपन्छीको प्राकृतिक व्यवहारमा असर पार्छ। वातावरणमैत्री उत्सवको अर्थ मानिसलाई मात्र होइन, अन्य जीवजन्तुलाई समेत सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउनु हो। एउटा दिन कुकुरको पूजा गर्ने र अर्को दिन त्यसलाई डरले भाग्न बाध्य बनाउने व्यवहारबीच कुनै मेल छैन। पशुप्रतिको सम्मान पूजा र माला लगाउने औपचारिकतामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरूको सुरक्षा र सहज जीवनलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ। धुवाँसँगै बढ्ने स्वास्थ्य समस्या पटाकाको धुवाँले सबै मानिसलाई समान रूपमा असर गर्दैन। विशेषगरी दम, दीर्घकालीन श्वासप्रश्वास रोग र मुटुसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति, गर्भवती महिला, बालबालिका तथा वृद्धवृद्धा बढी जोखिममा हुन्छन्। पटाका पड्किँदा निस्कने सूक्ष्म कणले श्वासप्रश्वास नलीमा जलन पैदा गर्न सक्छ। दमका बिरामीमा खोकी लाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने र छाती कस्सिने समस्या बढ्न सक्छ। धुवाँमा रहेका रासायनिक पदार्थले आँखा र घाँटीमा जलन उत्पन्न गर्न सक्छन्। अत्यधिक प्रदूषण भएको वातावरणमा लामो समय बस्दा स्वास्थ्य जोखिम बढ्छ। अल्का अस्पतालका फोक्सो रोग विशेषज्ञ डा. अजित श्रेष्ठका अनुसार पटाकाबाट निस्कने धुवाँमा रहेका धातुजन्य कण र रासायनिक पदार्थले विशेषगरी दमका बिरामीलाई असर गर्न सक्छन्। यस्तो धुवाँको सम्पर्कले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका मानिसको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्न सक्छ। दमका बिरामीलाई सामान्यभन्दा बढी औषधि आवश्यक पर्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा अस्पताल जानुपर्ने स्थिति पनि आउन सक्छ। त्यसैले घरमा बिरामी वा वृद्धवृद्धा छन् भने पटाका प्रयोगबाट टाढा रहनु आवश्यक छ। पटाकाको धुवाँले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिमा तत्काल असर देखाउन सक्छ। दमका बिरामीलाई सामान्यभन्दा बढी औषधि आवश्यक पर्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा अस्पताल जानुपर्ने स्थिति पनि आउन सक्छ। त्यसैले घरमा बिरामी वा वृद्धवृद्धा छन् भने पटाका प्रयोगबाट टाढा रहनु आवश्यक छ। बालबालिकाको फोक्सो पूर्ण रूपमा विकसित भइसकेको हुँदैन। उनीहरूको शरीरको तौलअनुसार प्रदूषकको सम्पर्क बढी हुन सक्छ। त्यसैले पटाकाको धुवाँमा बालबालिका लामो समय रहनु उचित हुँदैन। अर्कोतर्फ, ध्वनि प्रदूषणले पनि मानिसको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। राति अचानक पड्किने आवाजले निद्रा बिगार्छ । निद्रा पूरा नहुँदा थकान, चिडचिडापन, तनाव र दैनिक काममा एकाग्रता घट्ने समस्या देखिन सक्छ। वृद्धवृद्धा, शिशु, बिरामी र मानसिक तनावबाट गुज्रिरहेका व्यक्तिमा यसको असर बढी हुन सक्छ। सार्वजनिक स्वास्थ्यको दृष्टिले ध्वनि प्रदूषण पनि गम्भीर विषय हो। प्रतिबन्ध छ, नियन्त्रण कमजोर नेपालमा पटाका तथा अन्य विस्फोटक पदार्थको आयात, भण्डारण, बिक्री वितरण र प्रयोगसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था छ। विस्फोटक पदार्थ ऐन, २०१८ तथा त्यसअन्तर्गतका नियमले विस्फोटक पदार्थको उत्पादन, आयात, ढुवानी, बिक्री र प्रयोगलाई नियमन गर्छन्। सार्वजनिक सुरक्षाका लागि सरकारले आवश्यकताअनुसार यस्ता पदार्थको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउन सक्छ। मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ अन्तर्गत पनि सार्वजनिक शान्ति, सुरक्षा र कानुनविपरीतका गतिविधिमाथि कारबाही गर्ने व्यवस्था छ। प्रहरीले तिहारको समयमा पटाका र विस्फोटक पदार्थको अवैध कारोबार रोक्न विशेष निगरानी बढाएको छ। प्रहरीले अवैध रूपमा पटाका बिक्री, भण्डारण वा प्रयोग भएको जानकारी भए प्रहरीको हटलाइन १०० मा खबर गर्न आग्रह गरेको छ। नेपाल प्रहरीले तिहार २०८३ का लागि विशेष सुरक्षा योजना लागू गरेको छ। यसअन्तर्गत सीमावर्ती क्षेत्र, भन्सार नाका, बजार र सार्वजनिक स्थानमा निगरानी बढाइएको छ। पटाका तथा अन्य विस्फोटक पदार्थको अवैध आयात, भण्डारण र बिक्री नियन्त्रण गर्न विशेष टोली परिचालन गरिएको छ। प्रहरी प्रवक्ता अविनारायण काफ्लेले तिहारमा पटाका प्रयोग नगर्न सार्वजनिक रूपमा आग्रह गरेका छन्। पटाका तथा आतसबाजीले आगलागी, शारीरिक चोट, अपाङ्गता, घर तथा सम्पत्तिमा क्षति र वातावरणीय प्रदूषण निम्त्याउन सक्ने उनको भनाइ छ। अभिभावकलाई बालबालिकालाई पटाका र ज्वलनशील सामग्री नदिन तथा त्यस्ता वस्तुबाट टाढा राख्न पनि उनले आग्रह गरेका छन्। प्रहरीले अवैध रूपमा पटाका बिक्री, भण्डारण वा प्रयोग भएको जानकारी भए प्रहरीको हटलाइन १०० मा खबर गर्न आग्रह गरेको छ। पर्सा प्रहरीले पनि तिहारअघि अवैध रूपमा भित्र्याइएका करिब सात लाख रुपैयाँ मूल्यका पटाका, आतसबाजी र अन्य विस्फोटक सामग्री नष्ट गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यसले सीमावर्ती क्षेत्रबाट पटाका भित्रिने क्रम अझै पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा नआएको देखाउँछ। सीमावर्ती बजारबाट भित्रिएका पटाका सहरका पसलदेखि स्थानीय बस्ती र बालबालिकाको पहुँचसम्म पुग्ने गरेका छन्। कतिपयले सामान्य मनोरञ्जनका सामग्री ठानेर किनबेच गर्छन्। तर प्रश्न नियन्त्रणको घोषणामा मात्र सीमित छैन। प्रतिबन्धित सामग्री बजारमा कसरी पुग्छन्? खुला सिमानाबाट भित्रिएका पटाका कसले बिक्री गर्छ? बजारमा खुलेआम बिक्री भइरहेका सामग्रीमाथि नियमित अनुगमन किन प्रभावकारी हुन सक्दैन? चाडपर्वका बेला मात्रै निगरानी बढाउने कि वर्षभरि नै विस्फोटक पदार्थको अवैध कारोबार नियन्त्रण गर्ने? यी प्रश्नको जवाफ आवश्यक छ। सीमावर्ती बजारबाट भित्रिएका पटाका सहरका पसलदेखि स्थानीय बस्ती र बालबालिकाको पहुँचसम्म पुग्ने गरेका छन्। कतिपयले सामान्य मनोरञ्जनका सामग्री ठानेर किनबेच गर्छन्। तर विस्फोटक पदार्थको कारोबारलाई सामान्य व्यापारका रूपमा लिन मिल्दैन। यसमा स्थानीय प्रशासन, प्रहरी, भन्सार, वाणिज्य विभाग र उपभोक्ता संरक्षणसँग सम्बन्धित निकायबीच समन्वय आवश्यक छ। सीमामा नियन्त्रण कमजोर हुँदा बजारमा अवैध सामग्री पुग्छन्। बजारमा अनुगमन कमजोर हुँदा बालबालिकाको हातसम्म पुग्छन्। अभिभावकको निगरानी कमजोर हुँदा दुर्घटना निम्तिन्छ। कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि पटाका पड्काउने व्यक्तिलाई कारबाही गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। यसको आयात, भण्डारण, ढुवानी र बिक्री गर्ने सञ्जालमाथि पनि अनुसन्धान हुनुपर्छ। वातावरणमैत्री तिहारको विकल्प तिहारको मौलिक सौन्दर्य पटाकामा निर्भर छैन। फूल, बत्ती, देउसी-भैलो, परम्परागत गीत, पारिवारिक भेटघाट र भाइटीकाको आत्मीयता नै यसको मुख्य आकर्षण हुन्। यी परम्पराले वातावरणलाई प्रदूषित नगरी पनि उत्सवको खुसी दिन सक्छन्। पटाकाबाट निस्कने विषाक्त ग्यासले हावा प्रदूषित बनाउने र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी जोखिम निम्त्याउने भएकाले वातावरणीय तथा स्वास्थ्यको दृष्टिले पटाकाको प्रयोग उचित नहुने वातावरणविद् भूषण तुलाधरको धारणा छ। वातावरणविद् भूषण तुलाधरले पटाकाबाट निस्कने सल्फर डाइअक्साइड, नाइट्रोजन अक्साइड, कार्बन मोनोअक्साइड र अन्य प्रदूषकले मानव स्वास्थ्यमा जोखिम सिर्जना गर्ने बताएका छन्। पटाकाबाट निस्कने विषाक्त ग्यासले हावा प्रदूषित बनाउने र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी जोखिम निम्त्याउने भएकाले वातावरणीय तथा स्वास्थ्यको दृष्टिले पटाकाको प्रयोग उचित नहुने उनको धारणा छ। उनले बालबालिकाले मनोरञ्जनका लागि पटाका पड्काउँदा उनीहरूको स्वास्थ्यमा असर पर्ने तथा चर्को आवाजले जनावरलाई समेत असहज बनाउने बताएका छन्। जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी विज्ञ मञ्जित ढकालले पनि वातावरणीय र मानवीय असरलाई ध्यानमा राखेर सम्बन्धित निकायले पटाका प्रयोगलाई कडाइका साथ नियन्त्रण गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। पर्वका नाममा वातावरण र स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्ने गतिविधि रोक्नु आवश्यक रहेको उनको धारणा छ। तिहारलाई वातावरणमैत्री बनाउन प्राकृतिक फूलको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। सयपत्री, मखमली र अन्य मौसमी फूलले घर सजाउँदा प्लास्टिकजन्य फोहोर कम हुन्छ। विद्युतीय बत्ती प्रयोग गर्दा सुरक्षित तार, गुणस्तरीय उपकरण र विद्युत् सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्छ। माटोका दियो प्रयोग गर्दा पनि आगलागी नहुने गरी सुरक्षित स्थानमा राख्नुपर्छ। टाकाको सट्टा सांस्कृतिक कार्यक्रम, परम्परागत गीतसंगीत, दीप प्रज्वलन, फूल सजावट र सामूहिक भेटघाटलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। यसले चाडपर्वको मौलिकता जोगाउनुका साथै प्रदूषण र दुर्घटनाको जोखिम घटाउँछ। देउसी-भैलो कार्यक्रमलाई निर्धारित समयभित्र सञ्चालन गर्ने, ध्वनि विस्तारक उपकरणको आवाज नियन्त्रण गर्ने र सार्वजनिक स्थानमा फोहोर नगर्ने अभ्यासले पनि पर्वलाई सभ्य बनाउन मद्दत गर्छ। पटाकाको सट्टा सांस्कृतिक कार्यक्रम, परम्परागत गीतसंगीत, दीप प्रज्वलन, फूल सजावट र सामूहिक भेटघाटलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। यसले चाडपर्वको मौलिकता जोगाउनुका साथै प्रदूषण र दुर्घटनाको जोखिम घटाउँछ। अभिभावकले बालबालिकालाई पटाकाको जोखिमबारे बुझाउनुपर्छ। उनीहरूलाई पटाका किनिदिने, हातमा दिएर पड्काउन लगाउने वा आफैँसँगै विस्फोट गराउने व्यवहार रोक्नुपर्छ। दुर्घटना भइहालेमा घाइतेको शरीरमा टाँसिएको वस्तु जबर्जस्ती निकाल्ने, आँखामा चोट लागेमा मिच्ने वा जलेको भागमा जथाभावी पदार्थ लगाउने काम गर्नु हुँदैन। तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुर्‍याउनुपर्छ। आँखामा पटाकाको छर्रा लागेमा आँखा नमिच्ने, अड्किएको वस्तु निकाल्ने प्रयास नगर्ने र सफा कप वा सुरक्षा आवरणले हल्का छोपेर तत्काल अस्पताल लैजानुपर्छ। कानमा अचानक सुनाइ घटेमा वा सिट्टी बजिरहेमा पनि चिकित्सकीय परीक्षण गराउनुपर्छ। प्रदूषणको अवस्था अस्वस्थ तहमा पुगेका बेला बालबालिका, वृद्धवृद्धा र श्वासप्रश्वासका बिरामीले अनावश्यक रूपमा बाहिर नबस्ने र धुवाँ भएको स्थानबाट टाढा रहने गर्नुपर्छ। उत्सवको खुसी कि अरूको सास्ती? तिहारको अर्थ उज्यालो हो, अन्धाधुन्ध विस्फोट होइन। यसको अर्थ आत्मीयता हो, अरूको निद्रा र शान्ति खोस्नु होइन। यसको अर्थ प्रकृति, पशुपन्छी र परिवारसँगको सम्बन्धलाई सम्मान गर्नु हो, वातावरणमा विषाक्त धुवाँ फैलाउनु होइन। वातावरणीय प्रदूषणको असर तत्काल देखिएन भन्दैमा त्यसलाई सामान्य मान्न मिल्दैन। हावामा मिसिएका सूक्ष्म कणले फोक्सोमा प्रवेश गरेर स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छन्। पर्सामा आठ वर्षीय बालकको मृत्युले पटाकाको जोखिमलाई एउटा परिवारको पीडामा रूपान्तरण गरिदिएको छ । त्यो दुर्घटना अरू कसैको घरमा नदोहोरियोस् भन्ने जिम्मेवारी परिवार, समाज र राज्य सबैको हो। पटाकाको विस्फोटले कसैको कानको श्रवण क्षमता खोस्न सक्छ, कसैको आँखाको ज्योति गुमाउन सक्छ र कसैको जीवन नै समाप्त गर्न सक्छ। वातावरणीय प्रदूषणको असर तत्काल देखिएन भन्दैमा त्यसलाई सामान्य मान्न मिल्दैन। हावामा मिसिएका सूक्ष्म कणले फोक्सोमा प्रवेश गरेर स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छन्। ध्वनि प्रदूषणले मानिसको निद्रा, मानसिक अवस्था र श्रवण क्षमतामा प्रभाव पार्न सक्छ। पशुपन्छीको व्यवहार र सुरक्षामा पनि असर पुग्न सक्छ। राज्यले पटाका प्रतिबन्धको घोषणा गरेर मात्र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। सीमामा नियन्त्रण, बजारमा अनुगमन, अवैध कारोबारमाथि कारबाही र नागरिक सचेतना आवश्यक छ। स्थानीय तहले ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रण र सार्वजनिक स्थानको व्यवस्थापनमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। प्रहरीले चाडपर्वको समयमा मात्र होइन, वर्षभरि नै अवैध विस्फोटक पदार्थको कारोबार नियन्त्रण गर्नुपर्छ। तिहारको उज्यालो घरभित्र बालिने दियोबाट फैलियोस्, फूलको सुगन्धबाट फैलियोस् र देउसी-भैलोको सांस्कृतिक धुनबाट फैलियोस्। पटाकाको धुवाँ, विस्फोट र आतंकबाट होइन। नागरिकले पनि आफ्नो मनोरञ्जनको अधिकारसँगै अरूको स्वास्थ्य र शान्तिको अधिकारलाई सम्मान गर्नुपर्छ। एउटा व्यक्तिले रमाइलो गर्दा अर्को व्यक्तिले पीडा भोग्नुपर्ने अवस्था सभ्य समाजको अभ्यास हुन सक्दैन। तिहारको उज्यालो घरभित्र बालिने दियोबाट फैलियोस्, फूलको सुगन्धबाट फैलियोस् र देउसी-भैलोको सांस्कृतिक धुनबाट फैलियोस्। पटाकाको धुवाँ, विस्फोट र आतंकबाट होइन। केही सेकेन्डको रमाइलोका लागि कसैको जीवनभरको खुसी खोसिनु हुँदैन। तिहार मनाउने नाममा बालबालिकाको ज्यान, मानिसको श्रवणशक्ति र समाजको स्वास्थ्यलाई जोखिममा राख्ने छुट कसैलाई छैन।