राष्ट्र बैंकको अध्ययन : उद्योगको उत्पादन क्षमता ४३ प्रतिशतमा सीमित हुँदा घट्यो रोजगारी

काठमाडौं । उद्योगहरूमा उत्पादन क्षमता आधाभन्दा कम मात्रै उपयोगमा रहेको पाइएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंककले वर्ष २०८२/८३ को तथ्यांकलाई आधारित भएर कोसी प्रदेशमा गरेको अध्ययनले उद्योगको क्षमता उपयोग हुन नसकेको देखाएको हो। बजार मागमा कमी र आयातित वस्तुसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्दा अधिकांश उद्योगको उत्पादन घटेको नेपाल राष्ट्र बैंकको अध्ययन प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। प्रतिवेदनअनुसार नमुना छनोटमा समेटिएका २५ उद्योग समूहअन्तर्गतका ४२ उद्योगको भारित औसत क्षमता उपयोग ४३.१ प्रतिशत रहेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा यस्तो क्षमता उपयोग ४१.८ प्रतिशत थियो। यसअनुसार उद्योगहरूको क्षमता उपयोगमा १.३ प्रतिशत बिन्दुले सुधार भएको देखिए पनि उद्योगहरू कुल उत्पादन क्षमताको आधाभन्दा कम मात्रै उपयोग गरिरहेका छन्। कोसी प्रदेशको मोरङ, सुनसरी र झापा जिल्ला औद्योगिक क्षेत्रको रुपमा परिचित छन्। उद्योगको क्षमता उपयोगमा भएको झिनो सुधारले उत्पादन र रोजगारीमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सकेको देखिँदैन। अध्ययनमा समेटिएका उद्योगमा कार्यरत श्रमिकको संख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा २.१ प्रतिशतले घटेर १६ हजार ९६२ मा झरेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा भने औद्योगिक श्रमिकको संख्या २.२ प्रतिशतले बढेको थियो। राष्ट्र बैंकको अध्ययनमा नमूना छनोटमा परेका उद्योगमध्ये भटमासको तेल उत्पादन गर्ने उद्योगको क्षमता उपयोग ११८ प्रतिशत पुगेको छ। अर्कोतर्फ, वनस्पति घिउ उत्पादन गर्ने उद्योगको क्षमता उपयोग ६.५ प्रतिशतमा सीमित भएको छ। अध्ययनका अनुसार, भटमासको तेल, तोरीको तेल, टायर तथा ट्युब, इँटा, धागो, चाउचाउ, बिस्कुट, चिनी, प्लास्टिकका सामान, गार्मेन्ट, चप्पल, प्रशोधित चिया र जुटका सामान उत्पादन गर्ने उद्योगको क्षमता उपयोग तुलनात्मक रूपमा उच्च रहेको छ। यसको विपरीत वनस्पति घिउ, घरेलु धातुका सामान, सिमेन्ट, जीआई तार, साबुन, चामल, प्रशोधित दूध, फलामका छड, पत्ती तथा सामान, पशुदाना, कागज, कच्चा छाला र सिन्थेटिक कपडा उत्पादन गर्ने उद्योगको क्षमता उपयोग न्यून रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। अध्ययनमा समेटिएका २५ उद्योग समूहमध्ये १३ वटाको औसत क्षमता उपयोग ५० प्रतिशत वा सोभन्दा बढी छ भने १२ वटा उद्योग समूहको क्षमता उपयोग ५० प्रतिशतभन्दा कम छ। यसले प्रदेशको औद्योगिक क्षेत्रभित्रै पनि उत्पादन क्षमता उपयोगमा ठूलो अन्तर रहेको देखाउँछ। बजार मागमा आएको कमी र आयातित वस्तुसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्नु अधिकांश उद्योगको उत्पादन घट्नुका प्रमुख कारण रहेको राष्ट्र बैंकको अध्ययनले औँल्याएको छ। उद्योगहरूले आफ्नो उत्पादन बिक्री गर्न बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने भए पनि कच्चा पदार्थको आयातमा निर्भरता, ढुवानी खर्च र अन्य व्यावसायिक कठिनाइले प्रतिस्पर्धी क्षमता कमजोर बनाएको देखिन्छ। औद्योगिक उत्पादनसँगै रोजगारीमा पनि दबाब देखिएको छ। जिल्लागत रूपमा सुनसरीका उद्योगमा कार्यरत श्रमिकको संख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा १.४ प्रतिशतले बढेको छ। तर मोरङमा ७ प्रतिशत, झापामा ३.१ प्रतिशत, इलाममा ५.७ प्रतिशत र उदयपुरमा १४.६ प्रतिशतले श्रमिक संख्या घटेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। औद्योगिक क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकमध्ये ६९ प्रतिशत पुरुष र ३१ प्रतिशत महिला छन्। उद्योगहरूमा श्रमिकको संख्या घट्नुले औद्योगिक गतिविधि विस्तार र रोजगारी सिर्जनामा चुनौती रहेको संकेत गर्छ।