मुस्ताङ हुँदै ३५ करोड बढीका भेडाच्याङ्ग्रा निकासी

हिमालका उच्च लेक, बुकी र पाटनमा हुर्किएका भेडाच्याङ्ग्रा दशैँ नजिकिएसँगै बेँसी झरेका छन् । मुस्ताङका खर्कदेखि कर्णालीका हिमाली बस्तीसम्म पालिएका भेडाच्याङ्ग्रा जोमसोमको बाटो हुँदै पोखरा, काठमाडौंलगायतका सहरमा पुग्दा यस वर्ष दशैँ लक्षित पशुधनको कारोबार ३५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ । हिमाली पशुपालन, स्थानीय व्यापार र दशैँको परम्परासँग जोडिएको यो कारोबारले मुस्ताङ मार्गलाई फेरि एकपटक चलायमान बनाएको छ । कृषि तथा पशु विकास कार्यालय मुस्ताङका अनुसार यस वर्ष दशैँका लागि मुस्ताङको जोमसोम मार्ग हुँदै कुल १३ हजार २७९ वटा भेडाच्याङ्ग्रा निकासी भएका छन् । तीमध्ये ११ हजार १६४ वटा च्याङ्ग्रा र दुई हजार ११५ वटा भेडा छन् । कार्यालय प्रमुख डा. लालमणि अर्यालका अनुसार मुस्ताङ जिल्लाबाट मात्रै भेडाच्याङ्ग्रा र च्यालु (माउ) गरी २२ करोड रुपैयाँभन्दा बढी मूल्य बराबरको निकासी भएको छ । त्यसैगरी कर्णाली प्रदेशका डोल्पा, मुगु र जुम्लाबाट मुस्ताङ मार्ग हुँदै करिब १३ करोड रुपैयाँ मूल्य बराबरका भेडाच्याङ्ग्रा तथा च्यालु निकासी भएका छन् । मुस्ताङका खर्कदेखि सहरका बजारसम्म मुस्ताङमा भेडाच्याङ्ग्रा पालन केवल पशुपालन व्यवसाय मात्र होइन, हिमाली भूगोल, परम्परागत जीवनशैली र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको पुरानो जीविकोपार्जनको आधार पनि हो । उच्च लेक, बुकी र पाटनमा गोठ राखेर पालिने भेडाच्याङ्ग्रा दशैँको समयमा ठूलो व्यापारिक कारोबारको हिस्सा बन्छन् । महिनौँसम्म उच्च चरन क्षेत्रमा चराएर हुर्काइएका भेडाच्याङ्ग्रा दशैँ नजिकिएपछि व्यापारीमार्फत बेँसीका बजारमा पुग्छन् । यही मौसमी व्यापारले पशुपालक किसानलाई वर्षभरिको मेहनतको प्रतिफल प्राप्त गर्ने अवसर दिन्छ भने व्यापारी तथा ढुवानी व्यवसायमा संलग्नलाई समेत आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउँछ । मुस्ताङको विशेषता के छ भने यहाँबाट निकासी हुने भेडाच्याङ्ग्रा मुस्ताङ जिल्लाका मात्रै हुँदैनन् । डोल्पा, मुगु र जुम्लाका उच्च हिमाली क्षेत्रमा पालिएका भेडाच्याङ्ग्रासमेत जोमसोम मार्ग प्रयोग गरेर पोखरा, काठमाडौंलगायतका सहरमा पुग्छन् । यसले मुस्ताङलाई हिमाली पशुधनको महत्वपूर्ण व्यापारिक मार्गका रूपमा स्थापित गरेको छ । मुस्ताङबाट मात्रै २२ करोडभन्दा बढीको निकासी कार्यालयको विवरणअनुसार यस वर्ष दशैँअघि मुस्ताङ जिल्लाबाट सात हजार ९६४ च्याङ्ग्रा र एक हजार २०४ भेडा निकासी भएका छन् । मुस्ताङका किसानले पालेका खोरपाला भेडाच्याङ्ग्रा तथा तिब्बतबाट कोरला नाका हुँदै भित्र्याइएका चार सयभन्दा बढी भेडाच्याङ्ग्रासमेत स्थानीय व्यापारीले पोखरा र काठमाडौंलगायतका बजारमा पठाएका छन् । मुस्ताङका उच्च लेकमा पशुपालन गर्ने किसानका लागि दशैँ भेडाच्याङ्ग्रा बिक्री गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो । वर्षभरि चरन, हेरचाह र गोठ व्यवस्थापनमा लगाएको श्रमको आर्थिक प्रतिफल यही समयमा प्राप्त हुने भएकाले दशैँको बजारले स्थानीय पशुपालकको आम्दानीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यद्यपि निकासी मूल्य र किसानले प्रत्यक्ष रूपमा प्राप्त गर्ने रकम एउटै नहुन सक्छ। पशु खरिद, ढुवानी, हेरचाह र बजार व्यवस्थापनका खर्च कटाउँदा किसानको वास्तविक आम्दानी फरक पर्न सक्छ । कर्णालीका तीन जिल्लाको पशुधन पनि मुस्ताङ मार्गमै यस वर्ष मुस्ताङबाहेक डोल्पा, मुगु र जुम्लाबाट तीन हजार २०० च्याङ्ग्रा र ९११ भेडा मुस्ताङको जोमसोम हुँदै बेँसीतर्फ निकासी भएको कार्यालयले जनाएको छ । कार्यालय प्रमुख डा. अर्यालका अनुसार डोल्पाबाट दुई हजार ६८० च्याङ्ग्रा र ८७१ भेडा, जुम्लाबाट ३०० च्याङ्ग्रा तथा मुगुबाट ३२० च्याङ्ग्रा र ४० भेडा निकासी भएका हुन् । यी पशु दशैँका लागि पोखरा, काठमाडौंलगायतका बजारमा बिक्री गर्न लगिएका छन् । कर्णालीका दुर्गम हिमाली बस्तीमा पालिएका भेडाच्याङ्ग्रा मुस्ताङ हुँदै सहरसम्म पुग्नुले यस मार्गको व्यापारिक महत्व स्पष्ट पार्छ । हिमाली क्षेत्रको पशुपालनलाई ठूलो उपभोक्ता बजारसँग जोड्ने यो मौसमी कारोबारले विभिन्न जिल्लाका किसान र व्यापारीबीच आर्थिक सम्बन्ध विस्तार गरेको छ । च्याङ्ग्राको औसत मूल्य ३३ हजार, भेडाको २२ हजार कृषि तथा पशु विकास कार्यालयले निकासी भएका पशुको औसत मूल्यका आधारमा कारोबारको मूल्याङ्कन गरेको जनाएको छ । कार्यालयका अनुसार यस वर्ष एउटा च्याङ्ग्राको औसत मूल्य ३३ हजार रुपैयाँ, भेडाको २२ हजार रुपैयाँ र च्यालु अर्थात् माउको १० हजार रुपैयाँ कायम गरी निकासी मूल्य निर्धारण गरिएको हो । यो मूल्याङ्कन औसत दरमा आधारित भएकाले वास्तविक बजार मूल्य पशुको तौल, उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र खरिद–बिक्रीको परिस्थितिअनुसार फरक पर्न सक्छ । दशैँमा भेडाच्याङ्ग्राको माग बढ्ने भएकाले हिमाली पशुपालक र व्यापारीका लागि यो समय विशेष महत्वको हुन्छ । तर मौसमी मागलाई दीर्घकालीन व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न उत्पादन लागत, बजारको माग, पशु स्वास्थ्य, ढुवानी र उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने पक्षमा समेत ध्यान दिन आवश्यक छ । हिमाली चरन र स्वादसँग जोडिएको पहिचान मुस्ताङका उच्च लेक, बुकी र पाटनमा चराउने भेडाच्याङ्ग्राको मासु स्वादिलो र पोषिलो हुने जनविश्वास छ । हिमाली भूगोल, प्राकृतिक चरन र परम्परागत पशुपालन पद्धतिसँग जोडिएको यही पहिचानले दशैँमा हिमाली भेडाच्याङ्ग्राप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढाउने गरेको छ । उच्च हिमाली चरन क्षेत्रमा पाइने विभिन्न वनस्पति र स्थानीय चरन प्रणालीको चर्चा भेडाच्याङ्ग्रा पालनसँग जोडिन्छ । स्थानीय गोठालाका अनुभव, पुस्तौँदेखि चलिआएको चरन प्रणाली र हिमाली भूगोलसँगको सम्बन्ध यस पशुपालनको मौलिक पक्ष हो । यही परम्परागत ज्ञान र पशुपालनको पहिचानलाई व्यवस्थित बजार, पशु स्वास्थ्य सेवा र गुणस्तर सुनिश्चिततासँग जोड्न सके हिमाली पशुधनको व्यावसायिक महत्व अझ विस्तार हुन सक्छ । मौसमी व्यापारबाट दिगो पशुपालनतर्फ दशैँमा ३५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यका भेडाच्याङ्ग्रा मुस्ताङ मार्ग हुँदै निकासी हुनु हिमाली पशुपालनको आर्थिक सम्भावनाको संकेत हो । तर यसको दीर्घकालीन लाभका लागि किसानले उचित मूल्य पाउने अवस्था, चरन क्षेत्रको संरक्षण, पशु स्वास्थ्य तथा रोग नियन्त्रण, व्यवस्थित ढुवानी र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन आवश्यक छ । मुस्ताङका खर्कमा हुर्किएका र कर्णालीका हिमाली बस्तीबाट आएका भेडाच्याङ्ग्रा दशैँका लागि सहरका बजारमा पुग्नु मौसमी व्यापारको दृश्य मात्र होइन; यो हिमाली समुदायको श्रम, परम्परा र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई जोड्ने महत्वपूर्ण शृङ्खला पनि हो ।