मानव बेचबिखन विधेयकलाई थप परिमार्जन गरी पीडित मैत्री बनाउन आवश्यक रहेको सांसदहरूले बताएका छन् । महिला तथा सामाजिक मामिला समितिमा भएको मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) (पहिलो संशोधन)विधेयक, २०८३ माथिको सैद्धान्तिक छलफलमा उनीहरूले विधेयकलाई अझ परिमार्जन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका हुन् । वैदेशिक रोजगारीको आवरणमा हुने मानव बेचबिखन, डिजिटल शोषण, बालश्रम र अन्तरदेशीय संगठित अपराध नियन्त्रणका लागि कानूनी व्यवस्था स्पष्ट र प्रभावकारी बनाउनुपर्ने बताएका छन् । नेकपा एमालेकी सांसद यसुदाकुमारी बरालले विधेयकमा अपाच्य शब्दहरू राखिएकोमा आपत्ति जनाउन् । उनले विधेयकमा प्रयोग गरिएको ‘वेश्यागमन’ शब्दमा पुनर्विचार गर्न सुझाव दिइन्। उक्त शब्दको प्रयोगले महिलाको सम्मान र संवेदनशीलतामा असर पार्ने उनको भनाई छ । उनले विधेयकमा उपयुक्त शब्दावली चयन गर्नुपर्नेमा जोड दिइन्। उनले वैदेशिक रोजगारीको प्रलोभनमा पारेर युवायुवतीलाई विदेश पुर्याउने, रकम असुल्ने र अलपत्र पार्ने घटनालाई पनि विधेयकले स्पष्ट रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्ने बताइन् । अवैध बाटोबाट विदेश जाने क्रममा ठगीमा परेका कतिपय युवा आर्थिक संकट र मानसिक तनावमा रहेको उल्लेख गर्दै उनले आत्महत्यासम्मको अवस्था आउन सक्ने समस्यालाई कानुनले सम्बोधन गर्नुपर्नेमा जोड दिइन्। विधेयकमा सरकारले प्रतिबन्ध लगाएका मुलुकमा अवैध बाटोबाट पुगेर यौन तथा घरेलु हिंसामा परेका महिलाको उद्धार, शव स्वदेश ल्याउने प्रक्रिया र उनीहरूबाट जन्मिएका बालबालिकाको कानुनी अवस्थाबारे पनि स्पष्ट व्यवस्था गर्न आवश्यक रहेको उनको भनाई छ । एमालेका सांसद कुलभक्त शाक्यले विधेयकका कतिपय प्रावधान सकारात्मक रहे पनि केही व्यवस्थामा पुनर्विचार गर्नुपर्ने बताए । विदेशमा बसेर नेपाली नागरिकविरुद्ध कसुर गर्ने नेपालीलाई पनि कानूनी दायरामा ल्याउने, अनलाइन यौन शोषण र जबरजस्ती श्रमलाई शोषणको परिभाषामा समेट्ने तथा फरार अभियुक्तको सम्पत्ति र राहदानी रोक्का गर्न सकिने व्यवस्था सकारात्मक रहेको उनको भनाई छ । तर, नेपालभित्र ओसारपसार गर्नेलाई हाल हुने १० वर्ष कैदलाई संशोधन प्रस्तावमा पाँचदेखि १० वर्ष बनाइएकोमा उनले आपत्ति जनाए । न्यूनतम सजाय घटाउनु विधेयकको उद्देश्य विपरीत हुने उनको भनाई छ । उनले बालबालिकामाथिको यौन शोषणलाई वेश्यागमनका रूपमा नभई बाल यौन शोषणका रूपमा परिभाषित गरी कडा सजायको व्यवस्था गर्नुपर्नेमा जोड दिए । पीडित बालबालिकाका लागि बालमैत्री आश्रय, शिक्षाको निरन्तरता र संगठित गिरोह तथा सार्वजनिक पदाधिकारी संलग्न अपराधमा थप सजायको व्यवस्था गर्न पनि उनले माग गरे । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीकी सांसद टीका संग्रौलाले वैदेशिक रोजगार ऐन, २०६४ र मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण ऐनबीचको क्षेत्राधिकारको दोहोरोपन अन्त्य गर्नुपर्ने बताइन् । वैदेशिक रोजगारीको नाममा महिलालाई एउटा कामको प्रलोभन देखाएर विदेश पुर्याउने, राहदानी खोस्ने र घरेलु काममा लगाई शारीरिक तथा मानसिक शोषण गर्ने घटनालाई सामान्य ठगीको मुद्दामा सीमित गर्न नहुने उनको भनाइ थियो । विदेशमा नेपाली नागरिकमाथि शोषण गर्ने विदेशी रोजगारदाता तथा मालिकलाई कानुनी दायरामा ल्याउने विषय पनि चुनौतीपूर्ण रहेको उनले बताइन् । नेपालले आफ्ना नागरिकलाई स्वदेश फर्काउन सक्ने भए पनि शक्तिशाली मुलुकका पीडकलाई कारबाही गराउन अन्तरदेशीय कानुनी संयन्त्र र कूटनीतिक समन्वय आवश्यक रहेको उनको भनाई छ । नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीकी सांसद पार्वती विकले मानव बेचबिखन नियन्त्रण गर्दा विदेशमा हुने अपराधसँगै देशभित्र भइरहेका शोषणलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने बताइन् । उनका अनुसार पछिल्लो समय दलालहरूले पीडितको घरमै पुगेर अभिभावकसँग कुरा गर्ने, राहदानी बनाउनेदेखि हवाई टिकटसम्मको व्यवस्था गर्ने र रोजगारीका लागि विदेश जान लागेको विश्वास दिलाउने गरेका छन् । पीडितहरूले गन्तव्यमा पुगेपछि मात्रै आफूहरू बेचिएको थाहा पाउने गरेको उनले बताइन् । गाउँबाट बालबालिकालाई पढाइदिने बहानामा सहर ल्याएर होटेल, रेस्टुरेन्ट तथा घरमा काममा लगाउने र शोषण गर्ने घटनालाई पनि नियन्त्रण गर्नुपर्नेमा उहाँले जोड दिइन्। इँटाभट्टामा बालबालिका श्रममा लगाइने समस्या अझै कायम रहेको उल्लेख गर्दै उहाँले आन्तरिक बेचबिखनलाई पनि बेवास्ता गर्न नहुने बताइन् । रास्वपाकी सांसद प्रमीला कुलुजूले मानव बेचबिखन र मानव तस्करीलाई एउटै अवधारणाका रूपमा व्याख्या गर्न नहुने बताइन् । उनका अनुसार मानव बेचबिखनमा छल, प्रलोभन, दबाब वा शक्तिको दुरुपयोगमार्फत व्यक्तिको शोषण गर्ने उद्देश्यले हुने गरेको छ । मानव तस्करीमा कतिपय अवस्थामा व्यक्ति आफैँ विदेश जान चाहेको र अवैध बाटो वा नक्कली कागजात प्रयोग गरेको अवस्थामा पर्ने गरेको उनको भनाई छ । सबै अवैध आप्रवासनका घटनालाई मानव बेचबिखनको परिभाषाभित्र राख्दा वास्तविक पीडितको पहिचान, अनुसन्धान र अभियोजनमा जटिलता उत्पन्न हुन सक्ने उनले बताइन् । मानव तस्करीको छुट्टै कानूनी परिभाषा र संरचना बनाउनुपर्नेमा उनले जोड दिइन् । उनले भनिन्, ‘मानव बेचबिखन र मानव तस्करी एउटै प्रकृतिका प्रकृतिका अपराध होइनन् । अन्तर्राष्ट्रिय कानूनले पनि यी दुईलाई फरक अवधारणाका रूपमा परिभाषित गरेको छ । मानव बेचबिखन छल, प्रलोभन, दबाब, शक्ति दुरुपयोग वा अन्य माध्यमबाट व्यक्तिको शोषण गर्ने उद्देश्य अन्तर्निहित हुन्छ । तर मानव तस्करीको सन्दर्भमा धेरै अवस्थामा व्यक्ति स्वयं विदेश जान चाहेको हुनसक्छ र त्यस प्रक्रियामा अवैध मार्ग वा फर्जी कागजात प्रयोग गरिन सक्छ । नेपालबाट रोजगारी, शिक्षा वा अन्य अवसरका लागि विदेश जाने क्रममा कतिपय व्यक्तिहरूले फर्जी कागजात प्रयोग गर्ने वा गैरकानूनी माध्यम अपनाउने घटनाहरू देखिन्छन् । यस्ता अवस्थामा जाने व्यक्ति र लैजाने व्यक्ति बीच सहमति तथा भूमिकाको प्रश्न पनि जोडिएको हुन्छ, हुनसक्छ । यस्तो प्रकृतिका सबै घटनालाई मानव बेचबिखनको वर्गमा राख्नु र कानूनी रूपमा उचित हुँदैन । मानव बेचबिखन गम्भीर मानव अधिकार उल्लंघन तथा सङ्गठित अपराध हो । त्यसैले यसको परिभाषा अत्यन्त स्पष्ट र केन्द्रित हुनुपर्छ । यदि हामीले मानव तस्करी र मानव बेचबिखनलाई एउटै कानूनी ढाँचाभित्र अस्पष्ट रूपमा राख्यौँ भने वास्तविक पीडितको पहिचान, अनुसन्धान, अभियोजन तथा पुन:स्थापनाको प्रक्रियामा जटिलता उत्पन्न हुनसक्छ । अझ गम्भीर कुरा बेचबिखनका वास्तविक पीडितहरू न्यायबाट वञ्चित हुने र स्रोत तथा संस्थागत क्षमताहरू गलत दिशामा प्रयोग हुने जोखिम रहन्छ । त्यसैले मानव तस्करीलाई मानव बेचबिखनसँग पूर्ण रूपमा गाभेर हेर्ने वर्तमान प्रवृत्तिको पुन:विचार गरियोस् । मानव तस्करीको छुट्टै कानूनी परिभाषा, स्पष्ट संरचना र उपयुक्त कानुनी आधार निर्माण गरिनुपर्छ । यसले अनुसन्धान निकाय, अभियोजनकर्ता, अदालत तथा पीडित सबैलाई आफ्नो भूमिका र अधिकारबारे स्पष्टता प्रदान गर्नुपर्छ ।’ रास्वपाकी सांसद शोभा खनालले मानव बेचबिखनको स्वरूप पछिल्लो समय डिजिटल माध्यम र साइबर अपराधसँग जोडिँदै गएको बताइन् । आईटी, डिजिटल मार्केटिङ र ग्राहक सेवा प्रतिनिधिको रोजगारी दिने प्रलोभनमा नेपाली युवालाई विदेश पुर्याएर राहदानी खोस्ने, बन्धक बनाउने र अनलाइन ठगी, नक्कली प्रेम सम्बन्ध, क्रिप्टोकरेन्सी ठगी तथा अनलाइन जुवामा जबरजस्ती संलग्न गराउने घटना बढिरहेको उनको भनाई छ । उनले जबरजस्ती साइबर ठगीमा लगाइएका नेपाली नागरिकलाई गन्तव्य मुलुकले अपराधीका रूपमा व्यवहार गर्न सक्ने जोखिम रहेको बताइन् । उनीहरूलाई सजाय दिनुअघि मानव बेचबिखन र बाध्यात्मक शोषणको पीडितका रूपमा पहिचान गर्नुपर्ने उनको भनाई छ । उनले विधेयकलाई पुरानो कानुनको सामान्य संशोधनमा समित नगरी डिजिटल अपराध, अन्तरदेशीय संगठित गिरोह र शोषणका नयाँ स्वरूपलाई सम्बोधन गर्ने गरी निर्माण गर्नुपर्नेमा जोड दिइन्। उनले भनिन्, ‘अहिले मानव बेचबिखनको स्वरूप नै बदलिएको छ । हाम्रा युवालाई आईटी, डिजिटल मार्केटिङ र ग्राहक सेवा प्रतिनिधिको रोजगारी दिने प्रलोभनमा विदेश लैजाने गरिन्छ । तर त्यहाँ पुगेपछि राहदानी खोसिन्छ, बन्धक बनाइन्छ र अनलाइन ठगी, नक्कली प्रेम सम्बन्ध, क्रिप्टोकरेन्सी ठगी तथा अनलाइन जुवा जस्ता गतिविधिमा जबरजस्ती संलग्न गराइन्छ । काम गर्न अस्वीकार गर्दा यातना र धम्की दिइन्छ । यो केवल रोजगारीमा भएको ठगी मात्रै होइन, यो मानव बेचबिखनको बदलिँदो स्वरूप पनि हो । हामीले हाम्रा नागरिकलाई बेचबिखनमा परिसकेपछि मात्र उद्धार गर्ने नभई बेचबिखन हुनै नदिने गरी कानूनी र संस्थागत व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । जबरजस्ती साइबर ठगीमा लगाइएका नेपाली नागरिकलाई कतिपय अवस्थामा त्यहाँको कानुनले अपराधीको रूपमा हेर्न सक्छ । तर उनीहरू स्वयम् मानव बेचबिखन र शोषणका पीडित हुन सक्छन्, त्यसैले उनीहरूको बाध्यात्मक परिस्थितिको अनुसन्धान नगरी अपराधीको व्यवहार गर्नु हुँदैन । पीडितको पहिचान र संरक्षण सुनिश्चित हुनुपर्दछ । हामीले यस विधेयकलाई केवल पुरानो ऐनको संशोधनको रूपमा मात्र लिनु हुँदैन, यो बदलिँदो प्रविधि, अन्तरदेशीय सङ्गठित अपराध र मानव शोषणको नयाँ स्वरूपलाई सम्बोधन गर्ने अवसर पनि हो । राज्यको जिम्मेवारी नागरिक बेचबिखनमा परिसकेपछि उद्धार गर्नुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन, नागरिकलाई बेचबिखन हुनै नदिने, सुरक्षा र उद्धारपछि समाजमा पुनर्स्थापना लगायत न्यायको प्रत्याभूति गर्नु पनि हो ।’ छलफलमा सांसदहरूले विधेयकलाई दफावार छलफलका क्रममा थप परिमार्जन गरी पीडित मैत्री, बालमैत्री र प्रभावकारी बनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन् । प्रस्तावित विधेयकले मानव बेचबिखनको बदलिँदो स्वरूपलाई समेट्नुपर्ने, पीडितको उद्धार तथा पुन:स्थापनालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने र दोषीलाई कानूनी दायरामा ल्याउन अन्तरदेशीय समन्वय बलियो बनाउनुपर्ने उनीहरुको भनाई छ ।
मानव बेचबिखन विधेयकमा सांसदहरूको सुझाव- ‘विधेयक पीडित मैत्री हुनुपर्छ, अपाच्य शब्दहरू परिमार्जन गरौँ’

Read Complete Original Article
Published originally on पर्दाफास






