‘प्रेममा हार्दैमा जीवन समाप्त हुँदैन’

दाङमा पत्रकारिता गरेकी स्मारिका अहिले जापानमा सूचना प्रविधि इन्जिनियरिङ अध्ययन गर्दै छिन्। उनको पहिलो उपन्यास ब्लुम हालै दाङमा सार्वजनिक भएको छ। बिएन पुस्तक संसारबाट प्रकाशित उपन्यासले प्रेम, सम्बन्ध, करिअर र आफ्नो बाटो खोजिरहेको युवा पुस्ताको जीवनलाई विषय बनाएको छ। उपन्यास लेखन, प्रेम र करिअरबीचको द्वन्द्व, विदेशिएका नेपाली युवाको जीवन तथा नयाँ पुस्ताको पठन संस्कृतिबारे स्मारिकासँग टुमराज कोइरालाले गरेका सात सवाल : एक पोडकास्टमा संवाद गर्दै स्मारिका। तस्बिर सौजन्य: स्मारिका। १. ब्लुममा तपाईंले युवाको सपना, प्रेम र असफलताको कथा भन्नुभएको छ। आजको नेपाली युवाको सबैभन्दा ठूलो समस्या सपना पूरा नहुनु हो कि सपना पूरा गर्न देश छाड्नुपर्ने अवस्था? मेरो विचारमा समस्या सपना पूरा नहुनु मात्र होइन, सपना पूरा गर्न आवश्यक अवसर र वातावरणको अभाव पनि हो। आजका युवामा सपना र क्षमता दुवै छन्। तर आर्थिक अवस्था, रोजगारी र अवसरले साथ नदिँदा उनीहरू विदेशिन बाध्य हुन्छन्। म आफैँ पनि अध्ययनका लागि जापान आएकी हुँ। विदेश आउनु गलत होइन। तर आफ्नै देशमा पनि आफ्नो क्षमताअनुसार सपना पूरा गर्न सक्ने वातावरण हुनुपर्छ। युवाले देश छाड्नुलाई बाध्यताका रूपमा होइन, अवसरमध्ये एउटा विकल्पका रूपमा रोज्न सकून् भन्ने मेरो चाहना हो। २. तपाईं आफैँ अध्ययनका लागि जापान जानुभयो। विदेश पुगेपछि नेपाललाई हेर्ने दृष्टिकोण कति बदलियो? नेपालमा छँदा नदेखिएका के कुरा त्यहाँ पुगेपछि देख्नुभयो? विदेश आएपछि नेपाललाई हेर्ने दृष्टिकोण मात्र होइन, आफूलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि बदलिएको महसुस गरेँ। नेपालमा हुँदा परिवार, समाज र परिचित वातावरणको साथ हुन्छ। तर विदेशमा आफ्ना जिम्मेवारी आफैँ सम्हाल्नुपर्छ। अध्ययन, काम, आर्थिक व्यवस्थापन र मानसिक उतारचढावबीच आफूलाई अगाडि बढाउनु सजिलो हुँदैन। जापानले मलाई अनुशासन, समयको महत्त्व र आत्मनिर्भर हुन सिकाएको छ। स्वस्थ प्रेमले व्यक्तिको सपना र पहिचानलाई कमजोर होइन, अझ बलियो बनाउनुपर्छ। साथै, आफ्नो देशको माया र परिवारको उपस्थितिको मूल्य पनि टाढा पुगेपछि अझ गहिरोसँग बुझिँदो रहेछ। विदेशले मलाई अवसर मात्र होइन, जीवन बुझ्ने नयाँ दृष्टिकोण पनि दिएको छ। ३. अहिलेका युवालाई प्रेम र करिअरमध्ये एउटा रोज्नुपर्ने दबाब साँच्चै छ कि यो साहित्य र चलचित्रले बनाइदिएको द्वन्द्व हो? मलाई लाग्छ, यो साहित्य र चलचित्रले मात्र बनाएको द्वन्द्व होइन। हाम्रो समाजमा पनि यस्तो दबाब छ। तर प्रेम र करिअर एकअर्काका प्रतिस्पर्धी हुनुपर्छ भन्ने म मान्दिनँ। स्वस्थ प्रेमले व्यक्तिको सपना र पहिचानलाई कमजोर होइन, अझ बलियो बनाउनुपर्छ। समस्या प्रेममा हुनुमा होइन, प्रेमका लागि आफ्नो अस्तित्व, आत्मसम्मान र भविष्य नै बिर्सिनुमा छ। कहिलेकाहीँ अरूले बनाइदिएका सीमाभन्दा आफ्नै मनमा बसेको डर ठूलो बाधा बन्छ। मेरो उपन्यास ब्लुमको एउटा मूल भाव पनि यही हो– प्रेममा हार्दैमा जीवन समाप्त हुँदैन। मानिसले आफूलाई फेरि चिन्न र आफ्नै लागि फक्रिन सिक्नुपर्छ। ४. उपन्यासको नाम ब्लुम अर्थात् फुल्नु वा फक्रिनु राख्नुभयो। मानिसलाई फक्रिन सबैभन्दा धेरै के कुराले रोक्छ– परिवार, समाज, आर्थिक अवस्था कि आफ्नै डर? यी सबै कुराले मानिसलाई रोक्न सक्छन्। तर कहिलेकाहीँ अरूले बनाइदिएका सीमाभन्दा आफ्नै मनमा बसेको डर ठूलो बाधा बन्छ। समाजले के भन्ला, असफल भएँ भने के होला, फेरि सुरुवात गर्न सकुँला कि नसकुँला भन्ने डरले मानिस आफ्नै क्षमतामाथि शंका गर्न थाल्छ। आर्थिक अवस्था र पारिवारिक जिम्मेवारी पनि वास्तविक चुनौती हुन्। त्यसैले सबै समस्यालाई इच्छाशक्तिले मात्र जित्न सकिन्छ भन्नु उचित हुँदैन। तर कठिन परिस्थितिमा पनि आफूलाई पूर्ण रूपमा नहराउनु महत्त्वपूर्ण छ। ब्लुम मेरो लागि केवल प्रेमको कथा होइन। यो आफूलाई फेरि खोज्ने, आफ्नो मूल्य बुझ्ने र आफ्नै समयमा फक्रिने यात्राको प्रतीक हो। रेडियो नेपालबाट प्रसारण हुने कार्यक्रम साहित्य संसारमा अन्तर्वार्ता दिने क्रममा रेडियो नेपालको कार्यालयमा स्मारिका। तस्बिर सौजन्य: स्मारिका। ५. जापानमा नेपाली विद्यार्थीको जीवनलाई नेपालमा प्रायः सफलता र कमाइसँग जोडेर हेरिन्छ। त्यहाँ पुग्ने युवाको वास्तविक जीवन र नेपालमा उनीहरूबारे बनाइएको कल्पनाबीच कति अन्तर छ? यो अन्तर निकै ठूलो हुन सक्छ। नेपालमा धेरैले विदेशमा रहेका युवाको कमाइ, जीवनशैली र उपलब्धि मात्र देख्छन्। तर त्यसपछाडिको संघर्ष देख्दैनन्। पढाइसँगै काम गर्नुपर्छ। भाडा, खाना, बीमा, कर र अन्य खर्च व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ शारीरिक थकान र मानसिक दबाबबीच पनि आफ्नो लक्ष्य सम्झेर अघि बढ्नुपर्ने हुन्छ। लेखकले आफ्नै जीवनबाट भावना, अनुभव र परिवेशका केही अंश लिन सक्छ। तर उपन्यास व्यक्तिगत जीवनको हुबहु प्रतिलिपि होइन। सामाजिक सञ्जालमा देखिने जीवन र वास्तविक जीवन सधैँ एउटै हुँदैनन्। म चाहन्छु, विदेशमा रहेका युवालाई उनीहरूले कति पैसा कमाउँछन् भन्ने आधारमा मात्र होइन, उनीहरूले सामना गरिरहेको संघर्ष, सिकाइ र आत्मनिर्भरताका आधारमा पनि बुझियोस्। ६. पहिलो उपन्यासमा आफ्नै पुस्ताको कथा लेख्दा तपाईंले भोगेको जीवन र कल्पनाको संसारलाई कसरी छुट्याउनुभयो? कुनै पात्रले तपाईं आफैँलाई पनि असहज बनायो? लेखकले आफ्नै जीवनबाट भावना, अनुभव र परिवेशका केही अंश लिन सक्छ। तर उपन्यास व्यक्तिगत जीवनको हुबहु प्रतिलिपि होइन। ब्लुम लेख्दा मैले आफूले देखेका, महसुस गरेका र समाजमा नजिकबाट नियालेका विभिन्न भावनालाई कथाको स्वरूप दिने प्रयास गरेँ। कहिलेकाहीँ पात्रका भावना र निर्णयले लेखकलाई पनि आफ्नै सोचमाथि प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछन्। पात्रहरूलाई केवल आफ्नो दृष्टिकोणबाट होइन, उनीहरूका निर्णय, कमजोरी र परिस्थितिका आधारमा बुझ्ने प्रयास गर्नु लेखनको चुनौती हो। कहिलेकाहीँ पात्रका भावना र निर्णयले लेखकलाई पनि आफ्नै सोचमाथि प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछन्। यो मेरो पहिलो उपन्यास भएकाले लेखनका क्रममा धेरै कुरा सिकेँ। पाठकका प्रतिक्रिया र सुझावलाई आत्मसात् गर्दै आगामी लेखनलाई अझ परिष्कृत बनाउने चाहना छ। ७. आजका युवाले छोटा भिडियो र सामाजिक सञ्जालमा धेरै समय बिताउँछन् भन्ने गरिन्छ। तपाईंलाई के लाग्छ, उनीहरू किताब पढ्न छाडिरहेका छन् कि नेपाली साहित्यले नै उनीहरूको जीवनका प्रश्न समात्न सकेको छैन? मलाई लाग्छ, दुवै पक्षमा सोच्नुपर्ने ठाउँ छ। सामाजिक सञ्जालले युवाको समय र ध्यानमा प्रभाव पारेको छ। तर त्यसकै माध्यमबाट किताब र लेखकसम्म पुग्ने अवसर पनि बढेको छ। त्यसैले युवाले किताब पढ्नै छाडे भन्नु उचित हुँदैन। साहित्यको काम उपदेश दिनु मात्र होइन, पाठकलाई आफ्नै जीवन र समाजबारे सोच्न प्रेरित गर्नु पनि हो। साहित्यले पनि समयसँगै आफूलाई जोड्नुपर्छ। आजका युवाका प्रश्न प्रेम र सम्बन्धमा मात्र सीमित छैनन्। उनीहरू करिअर, आर्थिक स्वतन्त्रता, मानसिक दबाब, पारिवारिक अपेक्षा, पहिचान र भविष्यको अनिश्चिततासँग पनि जुधिरहेका छन्। साहित्यले यी विषयलाई युवाले महसुस गर्ने भाषामा इमानदारीपूर्वक प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। अन्ततः साहित्यको काम उपदेश दिनु मात्र होइन, पाठकलाई आफ्नै जीवन र समाजबारे सोच्न प्रेरित गर्नु पनि हो।