पौडेल : मार्क्सवादी अर्थशास्त्र र कठोर यथार्थता-२

गत १३ गते शुक्रबारको अंकबाट क्रमशःकम्युनिष्ट असफलताको प्रश्न : मार्क्सवाद असफल भयो कि मार्क्सवादीहरू ?मार्क्सवाद र कम्युनिष्ट आन्दोलनको आलोचना गर्दा कम्तीमा तीनवटा अलग तह छुट्याउनुपर्छ । पहिलो, मार्क्सवाद एउटा सामाजिक, आर्थिक र दार्शनिक सिद्धान्त हो । यसको विश्लेषण उत्पादन सम्बन्ध, वर्गीय शक्ति, पुँजीसञ्चय, असमानता र सामाजिक परिवर्तनका प्रश्नसँग सम्बन्धित छ । व्याख्या, सीमितता र समकालीन उपयोगिता बारे बहस गर्न सकिन्छ । दोस्रो, कम्युनिष्ट पार्टीहरू राजनीतिक संगठन हुन् । तिनले सत्ता प्राप्त गर्ने, सरकार चलाउने, आर्थिक नीति बनाउने र सामाजिक सम्बन्धमा परिवर्तन ल्याउने प्रयास गर्छन् । पार्टीको संगठनात्मक व्यवहार र राजनीतिक निर्णयको मूल्यांकन तिनका वास्तविक परिणामका आधारमा गर्नुपर्छ । तेस्रो, कम्युनिष्ट विचारबाट प्रभावित व्यक्तिहरूले सञ्चालन गरेका व्यवसाय, सहकारी, सञ्चारसंस्था र अन्य उद्यम हुन् । तिनको सफलता वा असफलता विचारधारासँग सम्बन्धित हुनसक्छ तर त्यसलाई बुझ्न छुट्टै आर्थिक तथा संस्थागत विश्लेषण चाहिन्छ । यी तीन तहलाई एउटै बनाइदिँदा आलोचना नारामा सीमित हुन्छ । जनता टेलिभिजनको आर्थिक संकटले मार्क्सवादका सबै आर्थिक विश्लेषण गलत प्रमाणित गर्दैन । त्यस्तै, मार्क्सवादको शोषणसम्बन्धी आलोचना सही छ भन्दै मामार्क्सवादी नेताले सञ्चालन गरेका सबै संस्था स्वतः सफल हुन्छन् भन्ने होइन तर एउटा गहिरो आलोचनात्मक प्रश्न भने बाँकी रहन्छ ः कम्युनिष्ट आन्दोलनले सामूहिक स्वामित्व, आर्थिक लोकतन्त्र र श्रमिकको सम्मानलाई आफ्नो आदर्श मानेको छ भने त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने संस्थागत क्षमता किन पर्याप्त विकास गर्न सकेन ? कुनै व्यक्तिको जीवनलाई उसको अन्तिम आर्थिक अवस्थाबाट मात्र मूल्यांकन गर्नु इतिहासप्रतिको अन्याय हो तर उसको सार्वजनिक जीवनको सम्मान गर्ने नाममा आर्थिक निर्णय र संस्थागत जिम्मेवारीका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नु उचित होइन । विजय पौडेलको सार्वजनिक यात्रामा राजनीतिक सक्रियता, वैचारिक प्रतिबद्धता, शैक्षिक अध्ययन र नयाँ सञ्चारसंस्था निर्माण गर्ने प्रयास जोडिएका थिए । नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनका सन्दर्भमा यो प्रश्न अझ व्यापक छ । पार्टी विभाजन, नेतृत्वबीचको संघर्ष, सत्तासँगको सम्झौता, नीतिगत अस्पष्टता र राजनीतिक संगठन तथा आर्थिक संस्थाबीचको सम्बन्धको निर्मम लेखाजोखा आवश्यक छ । यी सबै समस्यालाई विजय पौडेलको घटनाबाट प्रमाणित गर्न सकिँदैन तर उनको उद्यमको संकटले यस्ता प्रश्नमा पुनर्विचार गर्ने अवसर दिन्छ । राजनीतिक पुँजी र आर्थिक पुँजी एउटै होइनन्विजय पौडेलको उद्यमबारे सार्वजनिक विवरणबाट निस्कने अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न राजनीतिक सम्बन्ध र आर्थिक स्रोतबीचको सम्बन्ध हो । राजनीतिमा लामो समय सक्रिय रहनु, नेताहरूसँग परिचित हुनु, कार्यकर्ताको विश्वास पाउनु र सार्वजनिक जीवनमा प्रतिष्ठा कमाउनु आफ्नै प्रकारको पुँजी हो । यसलाई राजनीतिक वा सामाजिक पुँजी भन्न सकिन्छ तर यस पुँजीलाई बैंक खातामा रहेको रकम, नियमित आम्दानी वा व्यवसायको नाफासँग बराबर मान्न मिल्दैन । राजनीतिक सम्बन्धले लगानीको प्रतिबद्धता दिलाउनसक्छ तर प्रतिबद्धता वास्तविक लगानीमा बदलिनुपर्छ । समर्थकहरूले संस्था मन पराउन सक्छन् तर त्यसको उत्पादन वा सेवा उपभोक्तालाई आवश्यक र आकर्षक हुनुपर्छ । उदटन समारोहमा प्रतिष्ठित व्यक्तिहरू उपस्थित हुनसक्छन् तर संस्थाले हरेक महिना तलब तिर्न पर्याप्त आम्दानी गर्नुपर्छ । यहीँ राजनीतिक नेतृत्वको एउटा सामान्य भ्रम देखिनसक्छ राजनीतिक समर्थनलाई आर्थिक स्थायित्वको विकल्प ठान्नु । वास्तवमा बजारमा कुनै सञ्चारसंस्था टिक्नका लागि यसको विश्वसनीयता, सामग्रीको गुणस्तर, दर्शकको पहुँच, विज्ञापनदाताको विश्वास र खर्च नियन्त्रण महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । राजनीतिक निकटताले यी सबैको स्थान लिन सक्दैन । यदि संस्था कुनै एउटा पार्टीसँग अत्यधिक जोडिएको देखियो भने त्यसले समर्थकबाट प्रारम्भिक लगानी जुटाउन मद्दत गर्नसक्छ तर फरक विचार भएका दर्शक र विज्ञापनदाताको विश्वास विस्तार गर्ने काम कठिन बनाउनसक्छ । यसबाट सिक्नुपर्ने पाठ राजनीतिक संस्था र व्यवसायलाई पूर्णतः अलग राख्नुपर्छ भन्ने होइन । पाठ के हो भने तिनको सम्बन्ध स्पष्ट हुनुपर्छ, व्यावसायिक निर्णय तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ र आर्थिक जोखिमलाई राजनीतिक आश्वासनको भरमा छाड्नु हुँदैन । राजनीतिक पुँजीले ढोका खोल्नसक्छ । त्यस ढोकाबाट संस्था अगाडि बढाउन भने आर्थिक अनुशासन, व्यावसायिक दक्षता र उत्तरदायित्व चाहिन्छ । ऋणको अर्थशास्त्र र मानिसको गरिमाऋण अर्थतन्त्रको सामान्य साधन हो । उद्यम विस्तार गर्न, उत्पादन बढाउन वा नयाँ संस्था स्थापना गर्न ऋण उपयोगी हुनसक्छ तर ऋणको जोखिम भविष्यको आम्दानीको अपेक्षामा आधारित हुन्छ जब अपेक्षित आम्दानी प्राप्त हुँदैन, ऋणको साँवा र ब्याज तिर्न कठिन हुन्छ । त्यसपछि नयाँ ऋण लिएर पुरानो ऋण तिर्ने दबाब उत्पन्न हुनसक्छ । संस्थाको नगद प्रवाह कमजोर हुँदैजाँदा कर्मचारीको तलब, आपूर्तिकर्ताको भुक्तानी र अन्य दायित्व प्रभावित हुनसक्छन् । यस्तो आर्थिक संकटले व्यवसायको सीमाभन्दा बाहिर सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिको जीवनसम्म प्रभाव पार्नसक्छ । घरपरिवार, सामाजिक प्रतिष्ठा, कानुनी विवाद र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता एकअर्कासँग गाँसिन सक्छन् तर ऋणलाई केवल व्यक्तिगत अनुशासनको अभाव भनेर व्याख्या गर्नु अपर्याप्त हुन्छ । ऋणको संरचना, व्याजदर, संस्थागत सुशासन, लगानीको प्रकृति, बजारको अवस्था र संकट समाधानका उपलब्ध विकल्प महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । यसको अर्थ ऋण लिने व्यक्तिको जिम्मेवारी हुँदैन भन्ने होइन । लगानीकर्ताको पैसा, बैंकको ऋण र कर्मचारीको पारिश्रमिकप्रति जिम्मेवारी आवश्यक छ तर आर्थिक दायित्वको समाधान खोज्दा व्यक्तिको गरिमा, कानुनी अधिकार र पुनःस्थापित हुने सम्भावनालाई सुरक्षित राख्नुपर्छ । ऋण तिर्नुपर्ने दायित्व वास्तविक हो । त्यसैगरी, ऋणमा परेका मानिसलाई फेरि आर्थिक जीवन सुरु गर्ने अवसर दिनुपर्ने आवश्यकता पनि वास्तविक हो । कुनै उद्यम असफल भयो भने त्यसको आर्थिक हिसाब हुनुपर्छ । लगानीकर्ता र कर्मचारीको हक सुरक्षित हुनुपर्छ तर असफलतालाई व्यक्तिको सम्पूर्ण जीवनको अन्तिम परिचय बनाउनु हुँदैन । समाजका न्याय केवल सफल मानिसलाई पुरस्कृत गर्ने व्यवस्थामा हुँदैन । असफलताबाट बाहिर निस्कनसक्ने न्यायोचित बाटो उपलब्ध गराउनुमा पनि हुन्छ । पौडेलको व्यक्तिगत संघर्ष र संस्थागत उत्तरदायित्वकुनै व्यक्तिको जीवनलाई उसको अन्तिम आर्थिक अवस्थाबाट मात्र मूल्यांकन गर्नु इतिहासप्रतिको अन्याय हो तर उसको सार्वजनिक जीवनको सम्मान गर्ने नाममा आर्थिक निर्णय र संस्थागत जिम्मेवारीका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नु उचित होइन । विजय पौडेलको सार्वजनिक यात्रामा राजनीतिक सक्रियता, वैचारिक प्रतिबद्धता, शैक्षिक अध्ययन र नयाँ सञ्चारसंस्था निर्माण गर्ने प्रयास जोडिएका थिए । उनको उद्यमले ठूलो सम्भावनाको परिकल्पना गर्‍यो तर आर्थिक संकटबाट जोगिन सकेन । सार्वजनिक समाचारमा कर्मचारीको पारिश्रमिक, ऋण, लगानी र व्यवस्थापनसम्बन्धी गम्भीर समस्या उल्लेख भएका छन् । पहिलो अतिवाद हो, उनले ठूलो सपना देखेका थिए, उनको उद्यमका सबै निर्णय उचित थिए भन्ने मान्यता । दोस्रो अतिवाद हो, उद्यम असफल भयो, त्यसैले उनको सम्पूर्ण राजनीतिक र बौद्धिक जीवन असफल थियो भन्ने निष्कर्ष । दुवै दृष्टिकोण गलत छन् । उनले सामूहिक लगानीबाट सार्वजनिक सञ्चारसंस्था निर्माण गर्न खोज्नु एउटा उल्लेखनीय प्रयास थियो । यदि कुनै संस्था आर्थिक रूपमा टिक्न सकेन भने त्यसबाट सिक्नुपर्छ । यदि कर्मचारीले तलब पाएनन् भने उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्छ । यदि लगानीकर्ताले क्षति बेहोरे भने आर्थिक तथ्य र जिम्मेवारी स्पष्ट गर्नुपर्छ । यी सबैकुरा स्वीकार गर्दा पनि व्यक्तिको मानवीय गरिमा कायम रहनुपर्छ । विजय पौडेलको अन्तिम अवस्था बारे अनुमान र सनसनी फैलाउनुको सट्टा उनको जीवनले देखाएको संस्थागत समस्या, राजनीतिक सम्बन्धको सीमा र आर्थिक संकटबाट बाहिर निस्कने सामाजिक व्यवस्थाबारे छलफल गर्नु बढी अर्थपूर्ण हुन्छ । निष्कर्ष :विचारभन्दा ठूलो जीवन, जीवनभन्दा ठूलो कुनै पदवि छैनमार्क्सवादले मानिसको जीवनलाई भौतिक परिस्थितिबाट अलग गरेर बुझ्न नहुने शिक्षा दिन्छ । मानिसको स्वतन्त्रता, सम्भावना र सामाजिक सम्बन्ध उसले बाँच्ने आर्थिक तथा संस्थागत संरचनासँग जोडिएका हुन्छन् तर यस शिक्षाको वास्तविक अर्थ के हो ? यदि मानिसको जीवन भौतिक परिस्थितिसँग जोडिएको छ भन्छौं भने आर्थिक संकटलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी भनेर पन्छाउन मिल्दैन । सामाजिक न्यायको कुरा गर्छौं भने आर्थिक रूपमा असफल भएका मानिसलाई पुनः स्थापित हुने अवसर किन उपलब्ध छैन भन्ने प्रश्न गर्नुपर्छ । श्रमको सम्मान गर्छौं भने संस्थाका कर्मचारीको पारिश्रमिक किन असुरक्षित भयो भनेर सोध्नुपर्छ । हामी सामूहिक स्वामित्वको पक्षमा छौं भने सामूहिक लगानीलाई कसरी पारदर्शी र सुरक्षित बनाउने भन्ने विषयमा गम्भीर हुनुपर्छ । कुनै नेता, पार्टी वा संस्थालाई प्रश्नभन्दा माथि राख्दैन तर आलोचनाको अर्थ मानवीय संवेदना त्याग्नु पनि होइन । पौडेलको जीवनलाई हेर्दा तीनवटा तहमा प्रश्न गर्नुपर्छ । पहिलो ः के सपना देखेर त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न कस्तो प्रयास गरे, दोस्रो ः त्यो प्रयास आर्थिक रूपमा टिक्न किन कठिन भयो र त्यसमा व्यक्तिगत निर्णय, व्यवस्थापकीय कमजोरी, संस्थागत संरचना तथा राजनीतिक सहयोगको सीमाको भूमिका के थियो ? तेस्रो, यस्तो संकटबाट भविष्यमा अरू मानिस र संस्थालाई जोगाउन हामीले कस्तो आर्थिक, कानुनी र सामाजिक व्यवस्था निर्माण गर्नुपर्छ ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु कुनै व्यक्तिलाई दोषी ठहर गर्नुभन्दा बढी उपयोगी छ । किनकि दोषारोपणले बहस बन्द गर्नसक्छ तर संरचनाको विश्लेषणले सुधारको बाटो खोल्छ । अन्ततः कुनै अर्थशास्त्रीको सफलता उसको उपाधिलेमात्र निर्धारण गर्दैन । कुनै राजनीतिक नेताको योगदान उसको पार्टीको इतिहासले मात्र निर्धारण गर्दैन । कुनै उद्यमको मूल्य त्यसले देखेको सपनाले निर्धारण गर्दैन । ज्ञानलाई व्यवहारमा बदल्ने क्षमता, संस्थालाई टिकाउने अनुशासन, श्रमिकप्रतिको जिम्मेवारी, आर्थिक पारदर्शिता र असफलताबाट सिक्ने साहसले मानिस र संस्थाको मूल्यांकन गर्न मद्दत गर्छ । पौडेलको जीवनले मार्क्सवाद त्याग्न वा अन्धभक्त भएर त्यसको बचाउ गर्न बाध्य बनाउँदैन । साँचो वैचारिक निष्ठा भनेको आफ्नो विचारको रक्षा गर्न तथ्य लुकाउनु होइन, विचार र व्यवहारबीचको विरोधाभास देखिए त्यसलाई स्वीकार गरेर सुधारको बाटो खोज्नु हो । कम्युनिष्ट आन्दोलनले भविष्यमा आफूलाई पुनर्जीवित गर्न चाहन्छ भने उसले केवल क्रान्तिको इतिहास सुनाएर पुग्दैन । समाप्त (अर्घाखा‘ची पाणिनि तपोभूमिका हाल अस्टिन टेक्सास अमेरिकामा बस्तै आउनुभएका पोखरेल अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज बोर्ड अफ ट्रष्टीका कोषाध्यक्ष तथा पाणिनि तपोभूमिका अन्तर्राष्ट्रिय अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)