नेपाल, भुटान र भारतका याकपालकको क्षेत्रीय सञ्जाल स्थापना हुँदै

काठमाडौं । नेपाल, भुटान र भारतका याक तथा चौँरीपालक कृषकलाई एकै मञ्चमा जोड्ने उद्देश्यले हिमालय याक कृषक सञ्जाल स्थापना हुने भएको छ। भुटानमा आयोजना हुने नवौँ रोयल हाइल्यान्ड महोत्सवका अवसरमा सञ्जाल औपचारिक रूपमा सुरु गरिनेछ। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड)का अनुसार याकपालक समुदायमा मात्र केन्द्रित यो पहिलो क्षेत्रीय मञ्च हुनेछ। जलवायु परिवर्तन, चरन क्षेत्रको क्षयीकरण र युवाको बसाइँसराइजस्ता चुनौती बढिरहेका बेला कृषक, सरकार र विकास साझेदारबीच सहकार्य विस्तार गर्न सञ्जाल स्थापना गर्न लागिएको हो। महोत्सवमा भुटानका राजा र प्रधानमन्त्रीको उपस्थिति रहने इसिमोडले जनाएको छ। महोत्सव असोज ६ र ७ गते आयोजना हुने उल्लेख भए पनि मिति र समाचारमा उल्लिखित समयक्रम प्रकाशनअघि रुजु गर्नुपर्ने देखिन्छ। सञ्जालले याकपालक कृषकबीच ज्ञान आदानप्रदान, सामूहिक पैरवी, क्षमता विकास र सीमापार सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनेछ। कृषकद्वारा स्थापित तथा उनीहरूकै नेतृत्वमा सञ्चालित विश्व रेनडियर कृषक सङ्घबाट प्रेरित सञ्जालको नेतृत्व हिमालय क्षेत्रका याकपालक कृषकले गर्नेछन्। यसको सचिवालय भुटानमा रहनेछ। महोत्सवमा नेपाल, भुटान र भारतका याक तथा चौँरीपालक महासङ्घ, सरकारी प्रतिनिधि, अनुसन्धानकर्ता, विकास साझेदार तथा अन्य सरोकारवालाको सहभागिता रहनेछ। इसिमोडका वरिष्ठ पशुपालन तथा चरन क्षेत्र विशेषज्ञ ताशी दोर्जीका अनुसार तीनै देशका याकपालक समुदायले याकको सङ्ख्या घट्दै जानु, चरन क्षेत्र खुम्चिनु र क्षयीकरण हुनु, जलवायु परिवर्तन, आनुवंशिक विविधतामा ह्रास, वन्यजन्तुबाट पशुधनमा क्षति तथा बजार र सेवामा सीमित पहुँचजस्ता समस्या भोगिरहेका छन्। उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रबाट युवाको बसाइँसराइले पनि परम्परागत याकपालन प्रभावित भएको छ। यी समस्या राष्ट्रिय सीमाभन्दा परसम्म फैलिएकाले समाधानका लागि क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक रहेको दोर्जीले बताए। उनका अनुसार सञ्जालले उत्थानशील जीविकोपार्जनका अवसर विस्तार गर्न, स्वस्थ चरन क्षेत्र संरक्षण गर्न र याकका आनुवंशिक स्रोत जोगाउन सहयोग पुर्‍याउनेछ। एक दशकको सहकार्यपछि क्षेत्रीय सञ्जाल क्षेत्रीय याक कृषक सञ्जालको अवधारणा सन् २०१६ मा अघि सारिएको थियो। त्यसबेला इसिमोडको कञ्चनजङ्घा भू–परिदृश्य संरक्षण तथा विकास पहलमार्फत नेपाल, भुटान र भारतका याकपालक कृषक, अनुसन्धानकर्ता तथा सरकारी प्रतिनिधि एकै ठाउँमा भेला भएका थिए। सन् २०१८ मा तीनै देशका प्रतिनिधि नर्वेमा आयोजित आर्कटिक फ्रन्टियर्स सम्मेलनमा सहभागी भई विश्व रेनडियर कृषक सङ्घसँग अन्तरक्रिया गरेका थिए। उक्त सङ्घको सीमापार सहकार्यको मोडेलबाट प्रेरित भएर हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा पनि यस्तै क्षेत्रीय मञ्च स्थापना गर्ने अवधारणा विकसित भएको हो। क्षेत्रीय सञ्जाल स्थापना गर्नुअघि तीनै देशले आफ्ना राष्ट्रिय महासङ्घ गठन गर्ने सहमति गरेका थिए। सोहीअनुसार भुटानमा सन् २०२२, नेपालमा सन् २०२३ र भारतमा सन् २०२५ मा राष्ट्रिय महासङ्घ औपचारिक रूपमा गठन भएका थिए। सन् २०२५ मा भियतनाममा आयोजित विकासशील देशका लागि दिगो पशु कृषिसम्बन्धी दसौँ सम्मेलनमा महासङ्घका नेतृत्वकर्ता र सरकारी प्रतिनिधिले हिमालय याक कृषक सञ्जाल स्थापना गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए। प्रस्तावित सञ्जालको औपचारिक सुरुआतलाई तीनै देशका याकपालक समुदायबीच लामो समयदेखि हुँदै आएको सहकार्यको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ। तीन देशमा याकपालनको अवस्था इसिमोडका अनुसार हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रको ६० प्रतिशतभन्दा बढी भूभाग चरन क्षेत्रले ओगटेको छ। करिब दुई करोड ५० लाखदेखि तीन करोड आदिवासी तथा स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जन चरन क्षेत्रमा निर्भर छ। राष्ट्रिय कृषि गणना २०२१/२२ अनुसार नेपालका नौ हजार ८९९ कृषकले करिब ५३ हजार १९५ याक, नाक र चौँरी पालेका छन्। कर्णाली प्रदेशमा चरन क्षेत्रले कुल भूभागको ३४ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। यहाँ ९२ प्रजातिका औषधीय वनस्पति पाइने र तीमध्ये ८२ प्रजातिको बजारमा कारोबार हुने गरेको विवरणमा उल्लेख छ। यी वनस्पतिको व्यापारबाट वार्षिक करिब तीन करोड ६० लाख रुपैयाँ आम्दानी हुने गरेको छ। भारतको सन् २०१९ को २०औँ पशुधन गणनाअनुसार त्यहाँ करिब ५८ हजार याक थिए। याक फेडेरेसन अफ इन्डियाका अनुसार सन् २०२६ मा फेडेरेसनमा आबद्ध ५२६ घरधुरीसँग करिब ३२ हजार याक छन्। भुटानको राष्ट्रिय तथ्याङ्क ब्युरोको सन् २०२४ को विवरणअनुसार त्यहाँका ७४६ घरधुरीले कुल २९ हजार ४३२ याक पालेका छन्। देशको कुल पशुजन्य उत्पादनमा याकपालनको योगदान चार प्रतिशत रहेको छ। इसिमोडका अनुसार भुटान, भारत र नेपालमा भू–उपयोगको स्वरूपमा आएको परिवर्तन, चरन क्षेत्रको क्षयीकरण, जलवायु परिवर्तनका असर र सामाजिक–आर्थिक बदलावका कारण पछिल्ला दशकमा याकको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय गिरावट आएको छ। यस्ता चुनौतीको सामना गर्न तीनै देशका कृषकबीच सहकार्य र अनुभव आदानप्रदान आवश्यक रहेको सञ्जाल स्थापनाको उद्देश्य छ।