दशैँको बलि प्रथा : धार्मिक विश्वासदेखि सामाजिक सम्बन्धसम्म

हिन्दुहरुको महान पर्व दशैँको अष्टमी र नवमीका दिन देवीलाई खसीबोका, हाँस र परेवा चढाउने परम्परा/चलन पुरानै हो । मानिसहरुले आफ्‌नो मनोकामना पूरा भएपछि बलि दिने, त्यसको मासु प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने र आफन्त तथा छरछिमेकमा बाँड्ने यो परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ । एकातर्फ पशुबलिको विरोध हुँदै आए पनि अर्कातर्फ धार्मिक आस्था र विश्वाससँग जोडिएको यो अभ्यास अधिकांश ठाउँमा कायमै छ । यद्यपि, विरोधका कारण केही स्थानमा बलि दिने चलन घट्दै गएको संस्कृतिविद् रामदयाल राकेश बताउँछन् । तराई–मधेशमा दसैँ केवल पूजा–आराधनाको पर्व होइन, सामूहिक विश्वास र सामाजिक सम्बन्धको अवसर पनि हो । अष्टमीदेखि बलि दिने क्रम सुरु हुन्छ । नवमीमा पनि बलि र पूजाआजाले निरन्तरता पाउँछन् । कतिपयले घरमै पालेका खसीबोका काटेर परिवारसँग मासु खाने गर्छन् भने कतिपय स्थानमा सामूहिक रूपमा बलि दिएर मासु बाँड्ने चलन छ । बलि घरमा मात्र होइन, चोक र सार्वजनिक स्थलमा पनि दिइने गरिन्छ । ‘आफ्नो मनोकामना पूरा भएपछि देवीलाई खसीबोका चढाउने र त्यसको मासु प्रसादका रूपमा खाने चलन छ,’ राकेश भन्छन्, ‘यो सयौँ वर्षदेखि चल्दै आएको परम्परा हो ।’ उनका अनुसार बलि दिने प्रचलन देवीप्रतिको आस्था र मनोकामना पूरा हुने विश्वाससँग जोडिएको छ । मानिसले आफ्नो अभिलाषा पूरा भएपछि देवीलाई बलि चढाउने र प्रसाद ग्रहण गर्ने गर्छन् । यसलाई धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा लिनेहरूका लागि बलि केवल मासु खाने माध्यम होइन, आफ्नो विश्वास र भाकल पूरा गरेको प्रतीक पनि हो । तराई–मधेशमा बलि दिने स्थान र विधि पनि फरक–फरक छन् । कतिपयले घरमै बलि दिन्छन् भने कतिपयले चोक, दोबाटो वा सार्वजनिक स्थलमा सामूहिक रूपमा बलि दिने गर्छन् । मन्दिरलाई पवित्र धार्मिक स्थल मानिने भएकाले देवीको प्रतिमा स्थापना गरिएको मन्दिर परिसरभित्रै बलि नदिने चलन पनि छ । बलि दिएपछि मासु प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने र इच्छुक आफन्त तथा छरछिमेकलाई बाँड्ने गरिन्छ । जनकपुरलगायतका ठाउँमा दसैँका बेला देवीलाई खसीबोका चढाउने चलन देखिने राकेश बताउँछन् । तराई–मधेशमा ‘खसी’ शब्दले बोका वा बाख्रालाई समेत जनाउने स्थानीय प्रयोग रहेको उनको भनाइ छ । कतिपय धार्मिक स्थलमा बलि चढाउन आउनेको लाम लाग्ने गर्छ । बलिको विरोध, आस्थाको निरन्तरता पशुबलि दिने परम्परालाई लिएर समाजमा लामो समयदेखि मतभेद छ । जीवहत्या उचित नभएको ठान्नेहरूले यसको विरोध गर्छन् । विशेषतः शाकाहारी तथा पशु अधिकारका पक्षमा आवाज उठाउनेहरूका लागि धार्मिक आस्थाका नाममा जनावरको हत्या गर्नु स्वीकार्य विषय होइन । अर्कोतर्फ, देवीप्रतिको श्रद्धा र मनोकामना पूरा भएपछि बलि चढाउने विश्वासमा रहेका मानिसले यसलाई पुरानो धार्मिक परम्पराका रूपमा निरन्तरता दिइरहेका छन् । ‘बलि प्रथाको विरोध पहिलेदेखि नै हुँदै आएको छ, तर यसको अन्त्य भएको छैन,’ राकेश भन्छन्, ‘मानिसको आस्था र विश्वाससँग जोडिएको हुनाले यो परम्परा अझै चलिरहेको छ ।’ उनका अनुसार विरोधका कारण केही स्थानमा बलि दिने चलन घटेको छ । तर सबै ठाउँमा एकैपटक यो परम्परा अन्त्य हुन नसकेको उनको बुझाइ छ । धार्मिक आस्थासँग जोडिएका अभ्यासमा परिवर्तन ल्याउँदा समुदायको विश्वास र प्रतिक्रियालाई पनि ध्यान दिनुपर्ने उनी बताउँछन् । बलि प्रथाको निरन्तरताबारे राकेशको व्याख्या धार्मिक विश्वासमा केन्द्रित छ। मानिसले आफ्नो मनोकामना पूरा भएपछि देवीलाई बलि चढाउने र त्यसलाई प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने चलनलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । यद्यपि, धार्मिक आस्था र जीवहत्याको प्रश्नबीचको द्वन्द्वले यो परम्परालाई लिएर बहस जारी राखेको छ । पूजापाठदेखि सामूहिक भोजसम्म तराई–मधेशको दसैँमा बलि प्रथासँगै अन्य धार्मिक गतिविधिले पनि महत्त्व राख्छन् । राति मठमन्दिरमा पूजापाठ, देवी स्तुति, भजनकीर्तन तथा रामायण र गीताको पाठ गर्ने चलन छ । कतिपय समुदायमा सामूहिक रूपमा दुर्गाको प्रतिमा स्थापना गर्ने, चन्दा संकलन गर्ने र पूजाआजा आयोजना गर्ने गरिन्छ । बलि दिएपछि मासु बाँड्ने र आफन्त तथा छरछिमेकसँग मिलेर खाने चलनले पर्वलाई सामूहिक स्वरूप दिने राकेश बताउँछन् । उनका अनुसार दसैँमा धार्मिक अनुष्ठानसँगै मानिसबीचको भेटघाट, सहकार्य र सामाजिक सम्बन्धको नवीकरण पनि हुन्छ । बलि नदिने वा माछामासु नखाने मानिसले भने दशैँमा मिठामिठा परिकार बनाएर खाने गर्छन् । यसले एउटै पर्वभित्र पनि खानपान र धार्मिक अभ्यासका विविधता रहेको देखाउँछ । राकेशका अनुसार दशैँलाई केवल बलि दिने परम्पराका आधारमा बुझ्नु अपूरो हुन्छ । देवीको पूजा–आराधना, धार्मिक पाठ, भजनकीर्तन र सामूहिक सहभागिताले पनि यसको सांस्कृतिक महत्त्व निर्धारण गर्छन् । बलि प्रथाबारे फरक धारणा रहे पनि दशैँको सामूहिक स्वरूपले परिवार र समुदायलाई जोड्ने काम गरेको उनको भनाइ छ । समयसँगै मानिसले आफ्नो सुविधा र परिस्थितिअनुसार परम्परालाई सरल बनाउँदै लगेका छन् । बलि दिने चलन केही ठाउँमा घट्दै गए पनि पूर्ण रूपमा हटेको छैन । धार्मिक आस्थाले यसलाई निरन्तरता दिइरहेको छ भने जीवहत्यासम्बन्धी प्रश्नले यसको औचित्यबारे बहसलाई जीवित राखेको छ । यसरी तराई–मधेशको दशैँमा बलि प्रथा धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक सम्बन्धसँग गाँसिएको छ । तर परम्परा पुरानो हुँदैमा त्यसबारे उठ्ने नैतिक प्रश्न समाप्त हुँदैनन् । आस्थाको सम्मान र जीवप्रतिको संवेदनशीलताबीच सन्तुलन कसरी खोज्ने भन्ने प्रश्नले यो परम्पराबारेको बहसलाई अझै सान्दर्भिक बनाइरहेको छ ।