ज्यामरुककोटको पुरानो खुडामा कुँदिएका आठ नाम, के होला यसको रहस्य?

म्याग्दी । म्याग्दीको बेनी नगरपालिका–२ मा ऐतिहासिक ज्यामरुककोट अवस्थित छ । यहीँ खड्गभवानीको कोत पनि छ । यस कोतको इतिहास तत्कालीन पर्वत राज्यसँग जोडिएको छ । यहाँ राजा भर्तिबम मल्लसँग सम्बन्धित अनेकौँ कथा सुनिन्छन् । कोतमा पुराना हतियारहरू पनि छन् । तीमध्ये एउटा खुडाले विशेष ध्यान आकर्षित गर्छ । यो खुडा वि.सं. २००३ मा चढाइएको खुँडामा अंकित मितिले स्पष्ट हुन्छ । यसको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको यसमा कुँदिएका आठ व्यक्तिका नाम र नम्बर हुन् । खुडामा लेखिएका नामले धेरै प्रश्न उठाउँछन् । यी व्यक्ति को थिए ? उनीहरूबीच कस्तो सम्बन्ध थियो ? उनीहरू सैनिक सेवामा थिए कि थिएनन् ? उनीहरूको सम्बन्ध ज्यामरुककोटसँग कसरी जोडियो ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्न अझै बाँकी छ । खुडामा कुँदिएका आठ नाम खुडामा यस प्रकारका नाम र नम्बर उल्लेख छन् । १. नम्बर १८१९ — सु रु सी नायक छेत्री एम ली २. नम्बर १९०८ — ज ख बा. थापा छेत्री ३. नम्बर २७२५ — ना न बा. घिमिरे छेत्री ४. नम्बर ९५०७४ — ले ना ब बा. षची छेत्री ५. नम्बर २७४० — ब बा. मल्ल ६. नम्बर ६५७०२ — इ बा. कार्की छेत्री ७. नम्बर १००१९५ — भि बा. मल्ल र ८. नम्बर ९५८०१ — बे बा कबिर । यी नाम र नम्बर खुडाको इतिहास बुझ्ने मुख्य आधार हुन् । तर केही अक्षर स्पष्ट देखिँदैनन् । स्थानीय बुझाइअनुसार यी व्यक्तिहरू गोरखा राइफल्स वा भारतीय सेनासँग सम्बन्धित हुन सक्छन् । तर यसको आधिकारिक पुष्टि भइसकेको छैन । उनीहरू कुन पल्टनमा थिए भन्ने पनि खुलेको छैन । स्थानीय बुद्धिजिवी भीमबहादुर सापकोटाका अनुसार यदि उनीहरूको सैनिक अभिलेख भेटिएमा धेरै कुरा स्पष्ट हुन सक्छ । उनीहरूको पूरा नाम, पुर्ख्यौली थलो र सैनिक सेवासम्बन्धी जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ । खुडा ज्यामरुककोटमा कसरी आइपुग्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि भेटिन सक्छ । इतिहास बोकेको ज्यामरुककोट ज्यामरुककोटको इतिहास निकै पुरानो मानिन्छ । स्थानीय इतिहासमा राजा भर्तिबम मल्लको नाम विशेष रूपमा आउँछ । स्थानीय भनाइअनुसार उनी ज्यामरुककोटका अन्तिम राजा थिए । भर्तिबम मल्ल र मलेवम मल्लबीचको सम्बन्धसँग जोडिएका विभिन्न कथा यहाँ प्रचलित छन् । उनीहरूको सत्ता संघर्ष र भर्तिबमको अन्त्यबारे पनि किंवदन्तीहरू सुनिन्छन् । यी कथाको सत्यता बुझ्न थप ऐतिहासिक अध्ययन आवश्यक छ । कुनै समय ज्यामरुककोटमा दरबार र सुरक्षासम्बन्धी संरचनाहरू थिए भनिन्छ । हतियार राख्ने ठाउँ पनि थियो । अहिले ती संरचनाका धेरै अवशेष हराइसकेका छन् । केही पुराना हतियार र अन्य सामग्रीले भने विगतको सम्झना दिलाइरहेका खड्गभवानी कोत तथा गुठी व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष पूर्णबहादुर सुवेदीले बताउनुभयो । उहाँका अनुसार कोतमा रहेको यो खुडा महत्वपूर्ण छ । यसले इतिहासका केही पाटा उजागर गर्न सक्छ । यसलाई सुरक्षित राख्नु आवश्यक छ । संरक्षणसँगै अनुसन्धान पनि आवश्यक ज्यामरुककोटलाई पर्यटकीय गन्तव्य बनाउने प्रयास भइरहेको छ । यहाँको प्राकृतिक सुन्दरता र ऐतिहासिक महत्व दुवै छन् । तर इतिहास चिनाउने सम्पदा हराउँदै गएमा यसको मौलिक पहिचान कमजोर हुनसक्ने स्थानीय बुद्धिजीविहरुले बताएका छन् । खुडामा कुँदिएका आठै जनाको पहिचान खोज्नुपर्छ । पुराना अभिलेख र सैनिक दस्तावेजहरूको अध्ययन गर्नुपर्छ । स्थानीय ज्येष्ठ नागरिक तथा सम्बन्धित परिवारसँग पनि जानकारी लिन सकिने अध्यक्ष सुवेदीले बताउनुभयो । स्थानीय बुद्धिजीवि टीकाबहादुर कार्कीका अनुसार खुडाको स्पष्ट तस्बिर खिचेर त्यसमा कुँदिएका अक्षरहरूको अभिलेख राख्नुपछ {। यसको उमेर, बनावट र इतिहासबारे जानकार व्यक्तिबाट अध्ययन गराउनुपर्छ । स्थानीय सरकार र कोत व्यवस्थापन समितिले यस काममा पहल गर्न सक्छन् । त्यसैगरी खड्गभवानी कोतका पुजारी हरिप्रसाद शर्माले भन्नुभयो “यो खुडा केवल एउटा पुरानो हतियार होइन । यसमा आठ व्यक्तिका नाम र नम्बर कुँदिएका छन् । ती नामभित्र कुनै परिवारको इतिहास लुकेको हुन सक्छ । सैनिक सेवाको कथा लुकेको हुन सक्छ । ज्यामरुककोटसँग जोडिएको कुनै पुरानो सम्बन्ध पनि हुन सक्छ ।” उहाँका अनुसार आज यसको सबै रहस्य खुलेको छैन । तर खोजी सुरु गर्न सकिन्छ । प्रमाण जुटाउन सकिन्छ । इतिहास सुरक्षित राख्न सकिन्छ । ज्यामरुककोटको खड्गभवानी कोतमा रहेको यो खुडाले ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षणको महत्वसँगै त्यसमा लुकेको इतिहास खोज्नुपर्ने आवश्यकतालाई पनि उजागर गरेको छ। पुराना वस्तु सुरक्षित राख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, तिनको उत्पत्ति, पहिचान र ऐतिहासिक सन्दर्भ पत्ता लगाएर भावी पुस्ताका लागि अभिलेख राख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।