Sunday, November 15, 2026||
MultiKhabarMultiKhabar

छठ पर्व : सूर्य आराधनामा निहित सभ्यता

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram
छठ पर्व : सूर्य आराधनामा निहित सभ्यता
Photo / Coverage: हिमालय टाइम्स

<p>छठ पर्व समानता र प्रकृतिप्रतिको जीवनदर्शनको प्रतीक हो प्रकृति र मानव जीवनबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्ने पर्व हो छठ । उदाउँदो सूर्यको तेजस्वितामात्र होइन, अस्ताउँदो सूर्यको अस्तित्वलाई समेत उत्तिकै श्रद्धा र सम्मानका साथ स्वीकार गर्ने यस पर्वले मानव जीवनका अनेकौं दार्शनिक पक्षलाई उजागर गर्छ । आस्था, अनुशासन, समर्पण र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञताको अनुपम उदाहरणका रूपमा रहेको छठ आज धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन, यो सामाजिक सद्भाव, सांस्कृतिक पहिचान, समानता र राष्ट्रिय एकताको सशक्त माध्यमसमेत बनेको छ । मिथिलाञ्चल र तराईको सांस्कृतिक परिवेशमा गहिरो जरा गाडेको छठ पर्वको आकर्षण अहिले काठमाडौं उपत्यका, पहाडी जिल्ला हुँदै विश्वका विभिन्न मुलुकसम्म फैलिएको छ ।</p> <blockquote style='--bg-image: url(https://ehimalayatimes.com/wp-content/uploads/2022/04/Hita-pen-logo.png)'><p>सामान्यतः मानिसहरू उदाउँदो सूर्यलाई शक्ति, सफलता र नयाँ सम्भावनाको प्रतीकका रूपमा हेर्छन् तर छठले अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान दिन सिकाउँछ । यसको सन्देश केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन । जीवनमा सफलता, शक्ति र प्रतिष्ठा प्राप्त गरेका व्यक्तिलाई मात्र सम्मान गर्ने प्रवृत्तिभन्दा माथि उठ्न पनि यस पर्वले सिकाएको छ ।</p></blockquote> <p>भाषा, जाति, समुदाय र भौगोलिक सीमाभन्दा माथि उठेर मनाइने यस पर्वले नेपाली समाजमा आपसी सद्भाव, सहअस्तित्व र सांस्कृतिक एकताको भावनालाई थप मजबुत बनाउँदै लगेको छ । सूर्यलाई सम्पूर्ण चराचर जगतको ऊर्जा र जीवनको आधार मान्दै गरिने उपासनाले मानिसलाई प्रकृतिको महत्त्व बुझ्न प्रेरित गर्छ । आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिको तीव्र विकासका बीच पनि छठले परम्परा र आधुनिक चेतना, अध्यात्म र विज्ञान तथा व्यक्तिगत आस्था र सामूहिक जिम्मेवारीबीचको सम्बन्धलाई जीवन्त राखेको छ । चार दिनको साधना ः शुद्धता, संयम र समर्पण छठ पर्व चार दिनसम्म विशेष विधि र अनुशासनका साथ मनाइन्छ । यसको प्रत्येक दिनको आफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्व छ । पर्वको पहिलो दिन नहाय-खायबाट अनुष्ठान प्रारम्भ हुन्छ ।</p> <p>यसदिन व्रतालुले नदी, पोखरी वा अन्य पवित्र जलाशयमा स्नान गरी घर तथा भान्साको सरसफाइ गर्छन् । शुद्ध र सात्विक भोजन ग्रहण गरेर व्रतको सुरुवात गरिन्छ । दोस्रो दिन खरना मनाइन्छ । यसदिन व्रतालुले दिनभरि उपवास बसेर साँझ विधिपूर्वक पूजा गर्छन् । दूध, चामल र सख्खरबाट तयार गरिएको खीर तथा रोटी प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । त्यसपछि कठिन निर्जला व्रतको संकल्प गरिन्छ । तेस्रो दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई सन्ध्या अर्घ्य अर्पण गरिन्छ । बाँसका दाउरा र सुपमा ठेकुवा, कसार, केरा, नरिवल, उखु, अदुवा, पान तथा विभिन्न मौसमी फलफूल, मिठाई सजाएर जलाशयमा उपस्थित भई सूर्यदेवलाई अर्घ्य दिइन्छ । चौथो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई उषा अर्घ्य अर्पण गरेपछि व्रत सम्पन्न हुन्छ ।</p> <p>यसरी चार दिनसम्म चल्ने छठले शारीरिक अनुशासन, मानसिक दृढता, पारिवारिक एकता र आध्यात्मिक समर्पणको अभ्यास गराउँछ । यस पर्वको अर्को विशिष्ट पक्ष भनेको पूजाका लागि पण्डित वा पुरोहितको अनिवार्य उपस्थिति नहुनु हो । व्रतालु स्वयंले सम्पूर्ण पूजा विधि सम्पन्न गर्छन् । यसले व्यक्तिको प्रत्यक्ष धार्मिक सहभागिता, आत्मविश्वास र समानताको भावनालाई अभिव्यक्त गर्छ । धार्मिक आस्थामा व्यक्ति स्वयंको साधना र संकल्पलाई महत्त्व दिने यो परम्परा छठको मौलिक विशेषता हो । अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य : जीवनको गहिरो दर्शन छठ पर्वको सबैभन्दा विशिष्ट र दार्शनिक पक्ष अस्ताउँदो तथा उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धाका साथ अर्घ्य अर्पण गर्नु हो ।</p> <p>सामान्यतः मानिसले उदाउँदो सूर्यलाई शक्ति, सफलता र नयाँ सम्भावनाको प्रतीकका रूपमा हेर्छन् तर छठले अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान दिन सिकाउँछ । यसको सन्देश केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन । जीवनमा सफलता, शक्ति र प्रतिष्ठा प्राप्त गरेका व्यक्तिलाई मात्र सम्मान गर्ने प्रवृत्तिभन्दा माथि उठेर कठिनाइमा रहेका, कमजोर अवस्थामा पुगेका र जीवनको उत्तरार्धमा रहेका व्यक्तिप्रति पनि समान आदरभाव राख्नुपर्ने मानवीय शिक्षा यसमा निहित छ । अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनु भनेको जीवनका हरेक अवस्था र परिवर्तनलाई स्वीकार गर्नु हो । समय सधैं एकनास हुँदैन । आज उदाएको सूर्य भोलि अस्ताउँछ र फेरि नयाँ बिहान लिएर उदाउँछ । यसले जीवनमा निराश नभई धैर्य, आशा र सकारात्मक सोचका साथ अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ ।</p> <p>सूर्यको प्रकाशले धनी-गरिब, उच्च-नीच वा कुनै जाति र समुदायबीच भेदभाव गर्दैन । त्यसैगरी मानव समाजमा पनि सबैले समान अधिकार, अवसर र सम्मान पाउनुपर्छ भन्ने सामाजिक समानताको सन्देश छठले प्रवाह गर्छ । अध्यात्म र विज्ञानको संगम : सूर्यको महत्त्व सनातन धर्ममा सूर्यलाई प्रत्यक्ष देवता, जीवनदाता र सम्पूर्ण सृष्टिको ऊर्जास्रोतका रूपमा सम्मान गरिन्छ । सूर्यको उपासनासँग सम्बन्धित वैदिक परम्पराले पनि यसको आध्यात्मिक महत्त्वलाई स्पष्ट पार्छ । ऋग्वेदमा सूर्य, सविता र सौर्य ऊर्जासम्बन्धी अनेकौं मन्त्रहरू पाइन्छन् । गायत्री मन्त्रमा सवितृ देवताको दिव्य तेजको ध्यान गर्दै बुद्धि र चेतना सद्मार्गमा प्रेरित होस् भन्ने प्रार्थना गरिएको छ ।</p> <p>आध्यात्मिक दृष्टिले सूर्य उपासनाले मानिसमा अनुशासन, धैर्य, आत्मसंयम, कृतज्ञता र सकारात्मक सोच विकास गर्न सहयोग गर्छ । बिहानको स्वच्छ वातावरणमा सामूहिक रूपमा गरिने पूजा, भजन र प्रार्थनाले मानसिक शान्ति तथा सामुदायिक आत्मीयताको अनुभूति गराउँछ ।</p> <p>वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा सूर्य पृथ्वीको ऊर्जा प्रणालीको प्रमुख आधार हो । सूर्यको प्रकाशबाट वनस्पतिमा प्रकाश संश्लेषण प्रक्रिया सञ्चालन हुन्छ, जसले खाद्य उत्पादन र समग्र पारिस्थितिक प्रणालीलाई निरन्तरता दिन्छ । उपयुक्त सूर्यप्रकाशले मानव शरीरमा भिटामिन डी निर्माणमा भूमिका खेल्छ भने प्राकृतिक प्रकाशले शरीरको जैविक घडी नियमित राख्न मद्दत गर्छ । छठमा अपनाइने सरसफाइ, शुद्ध भोजन, उपवास र अनुशासनले पनि स्वास्थ्य तथा स्वच्छ जीवनशैलीप्रतिको सचेतना अभिवृद्धि गर्छ । यद्यपि धार्मिक आस्थाका नाममा स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु उचित हुँदैन ।</p> <p>निर्जला व्रत सबैका लागि सुरक्षित नहुन सक्छ । गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा, दीर्घरोगी तथा नियमित औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था हेरी चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार व्रतको अभ्यास गर्नु आवश्यक हुन्छ । परम्पराको निरन्तरता र आधुनिक समाजमा छठको बदलिँदो स्वरूप छठको इतिहास र परम्परा मिथिलाञ्चल तथा तराई–मधेसको कृषि, प्रकृति र सामुदायिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।</p> <p>परम्परागत गाउँघरमा नदी, पोखरी, तलाउ र इनार आसपास सामूहिक रूपमा यो पर्व मनाइन्थ्यो । स्थानीय कृषि उत्पादन, बाँसका दाउरा, सुप, माटाका भाँडा तथा प्राकृतिक सामग्रीको प्रयोग गरिन्थ्यो । परिवारका सदस्य मिलेर प्रसाद तयार गर्ने, घरआँगन सफा गर्ने, घाट निर्माण तथा सरसफाइ गर्ने र मैथिली, भोजपुरीलगायत भाषाका परम्परागत छठ गीत गाउने चलन थियो ।</p> <p>विशेषगरी महिलाहरूको सामूहिक सहभागिता र लोकगीतले यस पर्वलाई सांस्कृतिक रूपमा थप समृद्ध बनाएको छ । यस्ता परम्पराले पुस्तान्तरण हुँदै आएको भाषा, लोकसाहित्य, कला र सामाजिक सम्बन्धलाई जीवन्त राखेका छन् । समय परिवर्तनसँगै छठ मनाउने शैलीमा पनि व्यापक परिवर्तन आएको छ । शसहरीकरण, यातायात, सञ्चार र प्रविधिको विकासले यस पर्वलाई नयाँ परिवेशमा विस्तार गरेको छ । अहिले विभिन्न सहरमा व्यवस्थित छठ घाट निर्माण, विद्युत् सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम, भजन-कीर्तन तथा सामूहिक आयोजना सञ्चालन गरिन्छन् । सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल सञ्चारमाध्यमले छठका धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्षलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म परिचित गराउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् तर आधुनिकतासँगै केही चुनौती पनि थपिएका छन् ।</p> <p>प्लास्टिकजन्य सामग्रीको अत्यधिक प्रयोग, ध्वनि प्रदूषण, जलाशयमा फोहोर फाल्ने प्रवृत्ति र अनावश्यक तडकभडकले पर्वको मौलिकता तथा वातावरणीय पक्षमा असर पुर्‍याउनसक्छ । त्यसैले आधुनिक सुविधाको उपयोग गर्दा पनि पुरानो पुस्ताले जोगाउँदै आएको प्रकृतिमैत्री परम्परा र सांस्कृतिक मूल्यलाई संरक्षण गर्नु आवश्यक छ । मधेसको सांस्कृतिक पहिचानदेखि राष्ट्रिय उत्सवसम्म नेपालमा छठ पर्वको प्रमुख सांस्कृतिक केन्द्र मधेस प्रदेश हो । धनुषाको जनकपुरधामस्थित गंगासागर, धनुषसागर, रत्नसागरलगायत पवित्र जलाशयमा हजारौं व्रतालु तथा श्रद्धालु भेला भएर सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन् ।</p> <p>मैथिली लोकगीत, परम्परागत प्रसाद, मिथिला कला र सांस्कृतिक प्रस्तुतिले जनकपुरधामको छठलाई विशेष पहिचान दिएको छ । वीरगञ्जको घडिअर्वा पोखरी, विराटनगरका विभिन्न जलाशय, राजविराज, लहान, सिरहा, सप्तरी, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा र पर्सालगायत जिल्लामा पनि छठ पर्व विशेष उत्साह र श्रद्धाका साथ मनाइन्छ । झापा, मोरङ र सुनसरीमा मैथिली, भोजपुरी तथा अन्य समुदायको सहभागिताले यसको सांस्कृतिक दायरा अझ फराकिलो बनाएको छ । काठमाडौं उपत्यकामा पनि छठको आकर्षण प्रत्येक वर्ष बढ्दैगएको छ । पशुपति क्षेत्रको गौरीघाट, गुह्येश्वरी, कमलपोखरी, बागमती नदी किनार, थापाथली, टेकू, कुपण्डोल, बल्खु, नख्खु नदी तथा बालाजुको बाईसधारालगायत स्थानमा श्रद्धालुहरू भेला भएर सूर्यको उपासना गर्छन् ।</p> <blockquote style='--bg-image: url(https://ehimalayatimes.com/wp-content/uploads/2022/04/Hita-pen-logo.png)'><p>जल, जमिन र प्रकृतिको संरक्षण : पर्वसँग जोडिएको दायित्व छठ पर्व सूर्य र जलसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित भएकाले यसको वातावरणीय पक्ष अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । सूर्यको उपासना गर्ने तर नदी, पोखरी र जलाशयलाई प्रदूषित गर्ने व्यवहार आफैंमा विरोधाभासपूर्ण हुन्छ । प्रकृतिलाई देवत्व प्रदान गरेर पूजा गर्नुको वास्तविक अर्थ प्रकृतिको संरक्षण र सम्मान गर्नु पनि हो ।</p></blockquote> <p>ललितपुर र भक्तपुरका विभिन्न जलाशयमा पनि व्रतालु तथा श्रद्धालुको सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेको छ । त्यस्तै पोखरा, चितवन, धादिङ, नुवाकोटलगायत पहाडी जिल्लामा समेत छठ पर्वको सांस्कृतिक विस्तार भइरहेको छ । विदेशमा बसोवास गर्ने नेपाली समुदायले पनि विभिन्न मुलुकमा नदी, ताल तथा कृत्रिम जलाशयमा छठ मनाउँदै आएका छन् । यसले छठ कुनै एउटा भूगोल, भाषा वा समुदायको मात्र पर्व नभई नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक सम्पदा बन्दै गएको स्पष्ट पार्छ । मधेसको मौलिक पहिचान बोकेको यस पर्वले पहाड र हिमालका समुदायलाई समेत सांस्कृतिक आत्मीयताको सूत्रमा जोडिरहेको छ ।</p> <p><strong>जल, जमिन र प्रकृतिको संरक्षण :</strong> पर्वसँग जोडिएको दायित्व छठ पर्व सूर्य र जलसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित भएकाले यसको वातावरणीय पक्ष अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । सूर्यको उपासना गर्ने तर नदी, पोखरी र जलाशयलाई प्रदूषित गर्ने व्यवहार आफैंमा विरोधाभासपूर्ण हुन्छ । प्रकृतिलाई देवत्व प्रदान गरेर पूजा गर्नुको वास्तविक अर्थ प्रकृतिको संरक्षण र सम्मान गर्नु पनि हो । यसैले छठका अवसरमा जलाशय तथा घाटको सरसफाइ, प्लास्टिकको प्रयोगमा कमी, जैविक तथा प्राकृतिक सामग्रीको प्रयोग, फोहोरको उचित व्यवस्थापन र जलस्रोत संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । पूजा सम्पन्न भएपछि पनि घाट सफा राख्ने जिम्मेवारी सबै श्रद्धालुको साझा दायित्व बन्नुपर्छ ।</p> <p>यस कार्यमा राज्यका तीनै तहको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । संघीय सरकारले सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणका लागि आवश्यक नीति, बजेट र कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ । प्रदेश सरकारले सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण तथा आवश्यक पूर्वाधार विकासमा सहयोग गर्नुपर्छ । स्थानीय सरकारले छठ घाटको व्यवस्थापन, सरसफाइ, खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षा, प्रकाश र भीड व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ । साथै स्थानीय समुदाय, सामाजिक संस्था, युवा समूह र नागरिक समाजले पनि जलाशय संरक्षण तथा वातावरणीय स्वच्छताका अभियानमा सक्रिय सहभागिता जनाउनुपर्छ । यसो गर्नसके छठ केवल धार्मिक पर्व नभई वातावरण संरक्षणको सामूहिक अभियानसमेत बन्नसक्छ ।</p> <p><strong>छठको वास्तविक सन्देश :</strong> सद्भाव, समानता र उज्यालो भविष्य छठ पर्वले मानव जीवनलाई प्रकृति, परिवार, समाज र आध्यात्मिक चेतनासँग जोड्ने काम गर्छ । यसले श्रमको सम्मान गर्न, आत्मसंयम अपनाउन, पारिवारिक सुख-समृद्धिको कामना गर्न, सामाजिक विभेद हटाउन र प्रकृतिप्रति कृतज्ञ बन्न सिकाउँछ । अस्ताउँदो सूर्यलाई सम्मान गर्नुले जीवनका कठिन अवस्था र कमजोर परिस्थितिमा रहेका व्यक्तिप्रति पनि सम्मानभाव राख्न प्रेरित गर्छ भने उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्नुले नयाँ आशा, सम्भावना र उज्ज्वल भविष्यको स्वागत गर्न सिकाउँछ । आजको बदलिँदो समाजमा छठको सान्दर्भिकता झन् बढेको छ ।</p> <p>जातीय तथा सामाजिक विभेद, वातावरणीय प्रदूषण, सांस्कृतिक विचलन र मानवीय संवेदनाको कमी देखिँदै गएको वर्तमान समयमा यस पर्वले समानता, सहिष्णुता, सहअस्तित्व र सामूहिक जिम्मेवारीको महत्त्व सम्झाउँछ । धर्मलाई केवल कर्मकाण्ड र परम्परागत अनुष्ठानमा सीमित नराखी त्यसमा निहित मानवीय, वैज्ञानिक, सामाजिक र पर्यावरणीय चेतनालाई व्यवहारमा उतार्न सक्नु नै पर्वको वास्तविक उपलब्धि हो ।</p> <p>परम्पराको संरक्षण गर्दै आधुनिक चेतनालाई आत्मसात् गर्न सके छठ भावी पुस्ताका लागि पनि प्रेरणादायी सांस्कृतिक धरोहर बन्नसक्छ । छठ केवल सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने पर्व होइन, यो प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता, मानवताप्रतिको सम्मान, सामाजिक समानताको प्रतिबद्धता र जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण व्यक्त गर्ने महान् सांस्कृतिक उत्सव हो । यही जीवनदर्शनलाई आत्मसात् गर्दै प्रकृति, संस्कृति र मानवताको संरक्षणमा अघि बढ्नु नै छठ पर्वको सार्थकता हो ।</p>

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram

Read Complete Original Article

Published originally on हिमालय टाइम्स

Visit Publisher Site →

Related News

🇳🇵 Nepal
धान काट्न व्यस्त छन् इलामका किसान
Latest NewsJust now

धान काट्न व्यस्त छन् इलामका किसान

इलाम । इलामका तल्लो क्षेत्रमा धान काट्ने सिजन सुरु भएको छ । तिहार सकिएसँगै यहाँका किसान धान काट्न व्यस्त छन् । यस वर्ष समयमा वर्षा भएकाले धान उत्पादन राम्रो हुनुका... ...

रातोपाटी
बजारमा माग बढेपछि ‘थारु आलुखेती’ विस्तार गर्दै किसान
Latest NewsJust now

बजारमा माग बढेपछि ‘थारु आलुखेती’ विस्तार गर्दै किसान

बर्दिया । स्वादिलो, लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सकिने र बजारमा राम्रो मूल्य पाउने भएपछि बर्दियाका किसान रैथाने आलुखेतीतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन् । स्थानीय तहले बीउमा अनुदान दिन थालेपछि यसको... ...

रातोपाटी
सिर्जनात्मकताको अपेक्षा
Latest NewsJust now

सिर्जनात्मकताको अपेक्षा

यो वर्षका मुख्य चाडहरूले हामी सामुबाट बिदा लिइसकेका छन् । आजबाट सूर्यको उपासना गर्ने महान् पर्व छठको पनि समापन भएको छ । विशेषगरी तराई क्षेत्रमा भव्यताका साथ मनाइने यो पर्व विगत केही दशकदेखि अन्य समुदायका मानिसहरूका बीचमा लोकप्रिय बन्दै गइरहेको छ । तराईमा बसोवास गर्ने पहाडी मूलका मानिसहरूले पनि छठलाई श्रद्धा र भक्तिका साथ मनाउँदै आएका छन् । पछिल्लो समयमा ...

हिमालय टाइम्स
‘संकटमा नेपाली सेनाले देखाएको साहस’
Latest NewsJust now

‘संकटमा नेपाली सेनाले देखाएको साहस’

नेपाल प्राकृतिक विपद्को दृष्टिकोणले अत्यन्तै उच्च जोखिममा रहेको देश हो । भौगोलिक बनावट, भिरालो जमिन, र पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षेनी ठूला प्रकारका प्राकृतिक प्रकोपहरूको चपेटामा परिरहन्छ । यतिबेला मुलुक विनाशकारी बाढीका कारण अत्यन्तै कठिन परिस्थितिमा गुज्रिरहेको छ । गत भदौ १० गते नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रअन्तर्गत रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्व तिब्बती भू-भागमा हिमचट्टान खोलामा खस्दा नेपालमा आएको ...

हिमालय टाइम्स
Multikhabar App

All Information In One Place

Real-time headlines from trusted sources. Get the app now — stay updated, inspired, and ahead with breaking news!

Get it on Google Play