नेपाल प्राकृतिक विपद्को दृष्टिकोणले अत्यन्तै उच्च जोखिममा रहेको देश हो । भौगोलिक बनावट, भिरालो जमिन, र पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षेनी ठूला प्रकारका प्राकृतिक प्रकोपहरूको चपेटामा परिरहन्छ । यतिबेला मुलुक विनाशकारी बाढीका कारण अत्यन्तै कठिन परिस्थितिमा गुज्रिरहेको छ । गत भदौ १० गते नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रअन्तर्गत रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्व तिब्बती भू-भागमा हिमचट्टान खोलामा खस्दा नेपालमा आएको विनाशकारी बाढीले ठूलो मानवीय क्षति पुर्यायो । बाढीले सडक बगाएको, पहिरोले बस्ती पुरेको, पुल भत्किएको र सञ्चार सम्पर्क टुटेको अवस्थामा सबै संरचना एकाएक कमजोर हुन पुगे । जब नेपाल प्राकृतिक विपद्को चपेटामा पर्छ तब नेपाली सेनाको भूमिकाको चर्चा र प्रशंसा हुने गर्दछ । केही दिनअघि सुरु भएको विनाशकारी बाढीले भौतिक संरचनामात्रै बगाएन, धेरै परिवारको जीवन नै तहसनहस बनाएको छ । यस्तो अवस्थामा राज्यको सबैभन्दा सक्रिय र देखिने शक्ति बनेको छ‑ नेपाली सेना । त्यसो त नेपाल प्रहरी र शशस्त्र प्रहरीको भूमिकापनि प्रशंसनीय छ । यसपटकको बाढीमा नेपाली सेनाले गरेका उत्कृष्ट र प्रशंसनीय कार्यले सामाजिक सञ्जालमा खुलेरै प्रशंसा पाएको छ । नेपालमा विपद् व्यवस्थापनको जिम्मेवारी केवल सेनाको होइन । गृह प्रशासनदेखि स्थानीय तहसम्म यसको आफ्नै संरचना छ । नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय सरकार, स्वास्थ्यकर्मी, रेडक्रस, स्वयंसेवक र नागरिक समाज सबैको भूमिका हुन्छ । जब विपद् सामान्य प्रशासनको क्षमताभन्दा बाहिर जान्छ, नेपाली सेनाको विशेष क्षमता आवश्यक पर्छ । सेनाको क्षमता स्थानीय समुदाय र स्थानीय सरकारको क्षमतासँग जोडिनुपर्छ । विपद् व्यवस्थापनमा नेपाली सेनालाई अझ प्रभावकारी बनाउने प्रश्न केवल सेनाको क्षमता बढाउने विषयमात्र होइन । यो समग्र राज्यको विपद् प्रतिकार्य प्रणालीलाई पुनर्संरचना गर्ने विषय पनि हो । प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरीको दरिलो साथ, स्थानीय तहको प्रभावकारी समन्वय, सञ्चारजगतबाट सत्य तथ्य सूचना, सचेत र सहयोगी समुदाय बन्ने र सेनालाई सहयोग गर्ने हो भने भविष्यमा ठूला विपद्का घटनामा थप सफलता पाउन सकिन्छ । नेपाली सेनासँग सीमित मात्रामा भए पनि प्रशिक्षित जनशक्ति छ । त्यससँगै हेलिकप्टर, इन्जिनियरिङ जनशक्ति, चिकित्सा टोली, खोज तथा उद्धारका लागि विशेष तालिम र कठिन भूगोलमा परिचालन हुनसक्ने संगठनात्मक क्षमता छ । अहिलेको विपद्मा यसको प्रत्यक्ष उदाहरण देखिएको छ । सडक सञ्जालबाट उद्धारकार्य सम्भव नहुने भएपछि हेलिकप्टर प्रयोग भएको छ । सीमित उपकरणका बाबजुद जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा नेपाली सेनाले खोज एवं उद्दार कार्यलाई तीव्रता दियो भने पहिरोले अवरुद्ध सडक खोल्ने काम र बेलिब्रिज निर्माणमा उल्लेखननीय योगदान पुर्यायो । जलविद्युत् आयोजनाका संरचनाभित्र फसेका मानिसलाई समेत उद्धार गर्न सेनाको टोली परिचालन भयो र विपद्को सबैभन्दा जटिल पक्षमध्ये एउटा जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा फसेका केही कामदारको जीवितै उद्धार गर्नसमेत सफल रह्यो । नेपाली सेना नेपाली सेनाको सैनिक जनसम्पर्क तथा सूचना निर्देशनालय अनुसार हजारौं नेपालीसहित चिनियाँ, जर्मनी, अमेरिका, कोरियालगायत विदेशी नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन भूमिका खेल्यो । उद्दारमा नेपाली सेनाका सात र अन्य निजी कम्पनीका आठ गरी जम्मा १५ वटा हेलिकप्टर परिचालन गरेको थियो भने करिब नौ हजार फौजले समन्वयात्मक रूपमा कार्य गरेको थियो । खुला नदीमा बगेको मानिस खोज्नु र माटो तथा भग्नावशेषले भरिएको सुरुङभित्र प्रवेश गरेर मानिस खोज्नु एउटै प्रकृतिको काम होइन । यहाँ इन्जिनियरिङ, प्राविधिक उपकरण, सुरक्षा र उद्धार कौशल एकैपटक आवश्यक हुन्छ । यही ठाउँमा सेनाको परम्परागत सैन्य भूमिकाभन्दा फरक इन्जिनियरिङ र प्राविधिक क्षमता उपयोगी हुन्छ । सेनाले कठिन संरचनाभित्र उद्धारका लागि ड्रिलिङ लगायतका उपकरणहरूको प्रयोग भएको छ । तर पर्याप्त उपकरणको अभावमा कतिपय स्थानमा उद्दार गर्न सेनालाई समेत हम्मे हम्मे पर्यो । यसले भविष्यको विपद् व्यवस्थापनका लागि नेपालले अब उद्धारलाई केवल डोरी, डुंगा र हेलिकप्टरको सीमामा राख्न सक्दैन । आधुनिक उद्धारका लागि ड्रोनसहितका अत्याधुनिक क्यामेरा, भू-स्थानिक सूचना, भारी उपकरण, सुरुङ उद्धार प्रविधि, वास्तविक समयको सूचना प्रणाली र दक्ष जनशक्तिको अपरिहार्य बनेको छ । नेपाली सेनाको भूमिका अगाडि देखिए पनि यो उद्धार अभियान सेना एक्लैले चलाएको भने होइन । सशस्त्र प्रहरीको भूमिका विशेषगरी बाढी र नदीजन्य विपद्मा महत्त्वपूर्ण देखिन्छ । जोखिमयुक्त नदी किनारका बस्तीमा साइरन र माइकिङमार्फत मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा जान सूचित गर्ने कामसमेत भइरहेको छ । नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा थप जोखिम देखिएमा सूचना प्रवाह गर्ने, सम्भावित प्रभावित बस्तीलाई सचेत गराउने र आवश्यक परे सुरक्षित स्थानमा सार्ने काम त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यस्तै नेपाल प्रहरीको स्थानीय उपस्थिति देशभर भएकाले विपद्को प्रारम्भिक सूचनादेखि नागरिकको सुरक्षा, बेपत्ताको विवरण, शव पहिचान, भिड व्यवस्थापन, सडक नियन्त्रण र स्थानीय प्रशासनसँगको समन्वयसम्म उसको भूमिका फैलिएको हुन्छ । आलोचनालाई चिर्ने अवसरसेनाले नेपालको संविधान २०७२ र नेपालका विगतदेखि वर्तमानसम्मका विभिन्न कानुनको परिधिभित्र रहेर अक्षरस पालना गर्दै सरकारले दिएको जिम्मेवारी निडर र साहस साथ पालना गर्दै आएको छ । विगतमा भएका भूकम्प, महामारी, बाढीपहिरो, डुबान, हवाई र सडक दुर्घटना देखि हिमपहिरो र आगलागीका विगतदेखि वर्तमानसम्म विपद्मा सेनाले गरेका कार्यले जनताको विश्वास जितेकोमा कुनै दुई मत छैन् । विभिन्न आलोचनाका बाबजुद आलोचनालाई चिर्दै देशमा कुनै बेला कुनै प्रकारका विपद् आइलाग्दा सबभन्दा अग्रणी मोर्चामा खटिने नेपाली सेना नै हो । प्राकृतिक वा मानवीय विपत्तिहरू आइलाग्यो भने नेपाली सेना ब्यारेकभित्र चूप लागेर बसेको अवस्था छैन् । नेपाली सेनाले गरेको उद्धारले हजारौं जनताको ज्यान बचाउने साहसिक कार्य गरेको र सेना भगवान भएर उदाएको भन्दै उच्च प्रशंसा गर्ने नागरिकहरूको जमात ठूलो छ । गत भदौमा भएको जेन-जी आन्दोलनमा सेनाले कतिपय सरकारी भवनको सुरक्षा गर्न नसकेको भनेर आलोचना खेप्नुपरेको थियो । आजको सामाजिक सञ्जालको युगमा सेनालाई हल्का र हल्लाको भरमा टिकाटिप्पणी गर्ने गरिएतापनि नेपाल र नेपालीका लागि नेपाली सेना रक्षक बनेर उभिएको हाम्रो सामु छर्लंगै छ । देश र जनताको सुरक्षार्थ भौतिक संरचनाको क्षतिलाई वेवास्ता गर्दै सेनाले नेपाली जनतालाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर कार्य गर्दै आएको छ । जेन-जी आन्दोलनमा नागरिकको जीवनभन्दा ठूलो कुनै भौतिक संरचना नभएको ठहर गर्दै नागरिकको जीवन रक्षालाई प्राथमिकतामा राखेको भनेर बुझ्दा अन्यर्था नहोला । यस्ता आलोचनालाई चिर्दै सेनाले विनाशकारी बाढीमा देखाएको साहसलाई आमजनताले मुक्तकण्ठले खुलेर प्रशंसा गरेका छन् । जसका कारण नेपालमा सेनालाई किन पालिराख्ने ? भनेर स्थापित बनाइएका भाष्यहरूलाई समेत गतिलो जवाफ भएका छन् । विपद्को समयमा नेपाली सेनाको भूमिका आज पनि नेपाली राज्यको सबैभन्दा भरोसायोग्य क्षमतामध्ये एक हो । तर बदलिँदो विपद्को प्रकृति र बढ्दो जोखिमबीच सेनाको प्रभावकारिता केवल संकटपछि गरिने उद्धार र राहतमा सीमित राखेर पर्याप्त हुँदैन । अब नेपाली सेनालाई ‘विपद् आएपछि परिचालन हुने शक्ति’बाट ‘विपद् आउनुअघि नै तयारी गर्ने र राज्यको समग्र विपद् प्रतिकार्य क्षमतालाई बलियो बनाउने संस्थागत शक्ति’का रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ । यसका लागि आधुनिक प्रविधि, विशेषीकृत उद्धार क्षमता, हवाई तथा इन्जिनियरिङ स्रोतको विस्तारसँगै तीनवटै सुरक्षा निकाय, संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच स्पष्ट कार्यविभाजन र प्रभावकारी समन्वय प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । अन्त्यमा, सेनाको क्षमता स्थानीय समुदाय र स्थानीय सरकारको क्षमतासँग जोडिनुपर्छ । विपद् व्यवस्थापनमा नेपाली सेनालाई अझ प्रभावकारी बनाउने प्रश्न केवल सेनाको क्षमता बढाउने विषयमात्र होइन । यो समग्र राज्यको विपद् प्रतिकार्य प्रणालीलाई पुनर्संरचना गर्ने विषय पनि हो । प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरीको दरिलो साथ, स्थानीय तहको प्रभावकारी समन्वय, सञ्चारजगतबाट सत्य तथ्य सुचना, सचेत र सहयोगी समुदाय बन्ने र सेनालाई सहयोग गर्ने हो भने भविष्यमा ठूला विपद्का घटनामा थप सफलता पाउन सकिन्छ । (पत्रकार मरासिनी सेनाका विविध विषयका अनुसन्धानकर्ता हुनुहुन्छ ।)
‘संकटमा नेपाली सेनाले देखाएको साहस’
Read Complete Original Article
Published originally on हिमालय टाइम्स
