एक महिनामा राष्ट्र बैंकबाट १ खर्ब बाहिरियो, १६ अर्ब साना दरका नोट

काठमाडौं । यही असोज महिनामा मात्र राष्ट्र बैंकबाट थप करिब १ खर्ब रुपैयाँ बाहिरिएको छ । जसमा करिब १६ अर्ब रुपैयाँ ५ देखि १ सय दरका नयाँ नोट र बाँकी ८४ अर्ब रुपैयाँ ५ सय र एक हजार दरका (नयाँ तथा सुकिला) नोट बाहिरिएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । यसरी दसैं र तिहारका लागि नयाँ नोटसँगै अरू रकम पनि बाहिरिएकाले अहिले चलनचल्तीमा रहेको रकमको परिमाण पनि बढेको छ । असोजमा मात्र चलनचल्तीमा रहेको रकम १ खर्ब रुपैयाँले बढेको हो । यससँगै चलनचल्तीमा रहेको रकम बढेर ८ खर्ब ९८ अर्ब २५ करोड रुपैयाँ पुगेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । गत वर्षको असोजमा ७ खर्ब ८६ अर्ब रहेको थियो । यस वर्ष दसैंमा मात्र १६ अर्ब रुपैयाँ बराबरको नयाँ नोट राष्ट्र बैंकबाट बाहिरिएको छ । १ असोजदेखि ३० सम्म उल्लिखित रकम बराबर नयाँ नोट सटही भएको राष्ट्र बैंक मुद्रा व्यवस्थापन विभाग प्रमुख अनुज दाहालले बताए । उक्त अवधिमा बाहिरिएको करिब १६ अर्बमध्ये १२ अर्ब बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि र ४ अर्ब रुपैयाँ सर्वसाधारणका लागि नयाँ नोट सटही सुविधा दिइएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई दिइएको नयाँ नोट पनि सर्वसाधारणलाई सटही गरिदिन रहेको राष्ट्र बैंकले प्रस्ट्याएको छ । अघिल्ला दुई वर्ष सुकिला (प्रयोगमा रहेका) नोट मात्र वितरण गरेको राष्ट्र बैंकले यस वर्ष नयाँ नोट नै सटही सुविधा दिएको हो । राष्ट्र बैंकले नयाँ नोट साट्नका लागि विगतमा जस्तो सूचना जारी गर्ने चलन यसपालि हटाएको छ । इच्छुक सर्वसाधारणले राष्ट्र बैंकका केन्द्रीय तथा क्षेत्रीय कार्यालय र अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखाबाट सजिलै नयाँ नोट सटही सुविधा पाउने व्यवस्था मिलाइएको थियो । यस वर्ष राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक बिदाबाहेक सबै दिन सर्वसाधारणले नोट साट्न पाएका थिए । काठमाडौं उपत्यकामा थापाथलीस्थित राष्ट्र बैंकको केन्द्रीय कार्यालय र सबै क्षेत्रीय कार्यालयबाट नयाँ नोट वितरण गरिएको थियो । सबै बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई पनि सर्वसाधारणलाई नयाँ नोट सटही सुविधा दिन राष्ट्र बैंकले निर्देशन दिएको थियो । विगतमा ५ रुपैयाँदेखि १ सय रुपैयाँका एक/एक सेट (बन्डल) गरी प्रतिव्यक्ति १८ हजार ५ सय रुपैयाँ बराबरका नोट सटही सुविधा दिँदै आएको राष्ट्र बैंकले यस वर्ष एक बन्डलभन्दा बढी पनि सटही गर्ने सुविधा दिएको थियो । यस वर्ष नयाँ नोट स्टकको समस्या नभएकाले पनि सर्वसाधारणलाई एक/दुई सेटसम्म सटही दिइएको बताइएको छ । राष्ट्र बैंकले वर्षभर (नियमित रूपमा) नयाँ अथवा सुकिला नोट सटी सुविधा दिँदै आएको छ । दसैं, तिहार र छठमा नयाँ नोटको माग बढी हुने भएकाले विगतका वर्षमा दसैं नजिकिँदै गर्दा निश्चिम मिति नै तोकेर उत्सवका रूपमा नयाँ नोट वितरण गरिँदै आएको थियो । यस वर्ष भने कुनै तामझाम र उत्सवबिनै नोट सटही गर्न चाहनेहरूका लागि सटही सुविधा दिइएको हो । यस वर्ष राष्ट्र बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई एटीएममा एक सयका नोट पनि राख्न निर्देशन दिएको छ । उक्त निर्देशनअघि बैंक तथा वित्तीय संस्थाले एटीएममा ५ सय र हजार दरका मात्र नोट राख्दै आएका थिए । एटीएमबाटै एक सय दरका नोट पाइने भएकाले पनि नयाँ नोट सटहीका लागि बैंकहरूमा भीड कम भएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । विगतमा दसैं, तिहार र छठका अवसरमा हरेक वर्ष औसतमा ६० देखि ७० अर्ब रुपैयाँ बराबर नयाँ नोट राष्ट्र बैंकको ढुकुटीबाट बाहिरिँदै आएको छ । यद्यपि गएका दुई आर्थिक वर्ष सुकिला नोट मात्र सटही सुविधा दिइएको थियो । दसैंतिहारमा बाहिरिने उक्त रकममध्ये १२ देखि १५ अर्ब रुपैयाँ सर्वसाधारणलाई जान्छ । बाँकी रकम बैंक तथा वित्तीय संस्थाले बैंकिङ प्रयोजनका लागि उपयोग गर्छन् । कोभिडको एक वर्ष भने राष्ट्र बैंकले नयाँ नोट वितरण गरेन । खासगरी सर्वसाधारणले सयभन्दा साना दरका नोट धेरै साट्छन् । बैंक तथा वित्तीय संस्थाले सयभन्दा माथि (५ सय र हजार) दरका नोट बढी उपयोग गर्दै आएको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । यो रकममा सिक्काको हिसाब हुँदैन । दसैं र तिहारको अवसरमा सामान्य सिक्कासँगै चाँदी र सुनले बनेका सिक्का (चाँदीका स्मारिका सिक्का र सुनका असर्फी) पनि धेरै बिक्री हुँदै आएको छ । दसैं र तिहारका लागि नयाँ नोटको माग बढ्दो छ । गत वर्ष गुणस्तरीय सुन अभाव भएको भन्दै राष्ट्र बैंकले असर्फी वितरण गरेको थिएन । दसैंतिहारका बेला राष्ट्र बैंकबाट बाहिरिने रकमले बजारमा मुद्रा आपूर्ति बढाउँछ । यसको अर्थ नागरिकको हातहातमा धेरै पैसा पुग्छ । हातहातमा पैसा भएपछि खर्च गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ । खर्च गर्ने क्षमता बढेपछि माग बढ्छ । माग बढेपछि बजारमा वस्तु तथा सेवाको मूल्य बढ्छ । यसले समग्र राष्ट्रको मूल्य वृद्धिदर बढाउँछ । मूल्य वृद्धिदर बढ्नु भनेको पैसाको क्रयशक्ति (भाउ) घट्नु हो । यसकारण पैसाको मूल्य तीव्र रूपमा घट्न नदिन अर्थशास्त्री सुझाउँछन् । नयाँ नोट वितरण राष्ट्र बैंकका लागि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको उनीहरूले बताएका छन् । पछिल्ला वर्षमा डिजिटल बैंकिङ बढेकाले पनि नगद कारोबार घटेको छ । मुलुकमा आएको प्राकृतिक विपत्तिसँगै यस वर्ष नयाँ नोटको माग घट्नुको एक कारण डिजिटल बैंकिङ पनि भएको जानकार बताउँछन् । राष्ट्र बैंकले नोट छपाइ, वितरण तथा व्यवस्थापनमा वार्षिक करिब ३ अर्ब रुपैयाँ खर्च गर्छ । नोटको माग बढेअनुसार यस्तो खर्च पनि बढ्छ । यसले राष्ट्रको व्ययभार बढाउँछ । यो क्षेत्रमा गरिने लगानी तुलनात्मक रूपमा अनुत्पादक मानिन्छ । नोटको आयु यति नै वर्ष हुन्छ भन्ने नतोकिए पनि जतनले उपयोग गरे धेरै वर्षसम्म टिकाउन सकिन्छ । यो वर्ष वितरण गरेको नयाँ नोट राष्ट्र बैंकमा फर्किंदा पुरानो भएर आउँछ । नागरिकका माग पूरा गर्न राष्ट्र बैंकले ठूलो धनराशि खर्च गर्नुपर्छ ।