जाडो सुरु भएसँगै बालबालिकालाई चिसोबाट जोगाउने चिन्ता अभिभावकमा बढ्छ। न्यानो कपडा लगाइदिने, बाक्लो सिरक ओढाउनेदेखि आगो तापेर शरीर सेक्नेसम्मका उपाय अपनाइन्छन्। गाउँघरमा दाउरा र कोइला बालेर आगो ताप्ने चलन पुरानै हो भने सहरमा विद्युतीय हिटरको प्रयोग बढ्दो छ। तर बालबालिकालाई न्यानो राख्ने नाममा अपनाइने कतिपय उपाय स्वास्थ्यका लागि घातक हुन सक्छन्। न्यानो बनाउने प्रयासमा अभिभावकले अनजानमै बालबालिकालाई स्वास्थ्य जोखिममा पारिरहेका हुन सक्छन्। विशेषगरी बन्द कोठाभित्र आगो बालेर बालबालिकालाई सेक्ने अभ्यास निकै जोखिमपूर्ण छ। आगोबाट निस्कने धुवाँ र विषालु ग्यासले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर पुर्याउनुका साथै गम्भीर अवस्थामा ज्यानसमेत लिन सक्छ । न्यानो बनाउने प्रयासमा अभिभावकले अनजानमै बालबालिकालाई स्वास्थ्य जोखिममा पारिरहेका हुन सक्छन्। बालरोग विशेषज्ञ डा. सङ्गीता शाक्यका अनुसार बालबालिकालाई न्यानो राख्न दाउरा वा कोइला बालेर आगो ताप्नुभन्दा सुरक्षित रूपमा विद्युतीय हिटर प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। आगो बाल्दा निस्कने धुवाँ र ग्यासले बालबालिकाको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्ने भएकाले अभिभावक सचेत हुनुपर्ने उनको सुझाव छ। धुवाँसँगै निस्कन्छ ज्यानै लिन सक्ने ग्यास आगोबाट निस्कने धुवाँमा विभिन्न हानिकारक पदार्थ हुन्छन् विशेषगरी दाउरा वा कोइला पूर्ण रूपमा नबल्दा कार्बनमोनोअक्साइड नामक विषालु ग्यास उत्पादन हुन सक्छ। यो ग्यास रङ र गन्धविहीन हुने भएकाले मानिसले यसको उपस्थिति सहजै थाहा पाउन सक्दैनन्। कार्बनमोनोअक्साइड शरीरमा प्रवेश गरेपछि रगतको अक्सिजन बोक्ने क्षमतामा असर पार्छ। ग्यासको मात्रा बढी भएमा शरीरका महत्त्वपूर्ण अङ्गमा पर्याप्त अक्सिजन पुग्न सक्दैन। यस्तो अवस्थामा टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने, बान्ता आउने, कमजोरी महसुस हुने र अलमल हुनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। अवस्था गम्भीर भएमा बेहोस हुने र मृत्युसमेत हुन सक्छ। पहिलेदेखि दम, एलर्जी वा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका बालबालिकामा धुवाँले थप जटिलता निम्त्याउन सक्छ। लामो समयसम्म घरभित्रको धुवाँमा रहँदा फोक्सोको स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर पर्न सक्छ। बालबालिकाको शरीर र श्वासप्रश्वास प्रणाली विकासकै क्रममा हुने भएकाले उनीहरू धुवाँ तथा प्रदूषित हावाको असरप्रति बढी संवेदनशील हुन्छन्। आगो ताप्ने क्रममा उनीहरूलाई खोकी लाग्ने, आँखा पोल्ने, नाक तथा घाँटीमा जलन हुने र सास फेर्न असहज हुने समस्या देखिन सक्छ। पहिलेदेखि दम, एलर्जी वा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका बालबालिकामा धुवाँले थप जटिलता निम्त्याउन सक्छ। लामो समयसम्म घरभित्रको धुवाँमा रहँदा फोक्सोको स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर पर्न सक्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार घरभित्रको वायु प्रदूषणले विशेषगरी पाँच वर्षमुनिका बालबालिकामा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण र निमोनियाको जोखिम बढाउँछ। त्यसैले चिसोबाट जोगाउने नाममा धुवाँ आउने आगोको नजिक बालबालिकालाई राख्नु सुरक्षित उपाय होइन। बन्द कोठामा आगो बाल्नु झन् जोखिमपूर्ण जाडोमा चिसो हावा नछिरोस् भनेर झ्यालढोका बन्द गर्ने चलन छ। त्यसपछि कोठाभित्रै दाउरा वा कोइला बालेर ताप्ने गरिन्छ। तर पर्याप्त हावा आवतजावत नभएको कोठामा आगो बाल्दा धुवाँ र विषालु ग्यास बाहिर निस्कन पाउँदैनन्। ती ग्यास कोठाभित्रै जम्मा हुँदै जान्छन् र आगो तापिरहेका बालबालिका तथा वयस्क दुवै प्रभावित हुन सक्छन्। बालबालिकालाई न्यानो राख्न आगोको सट्टा विद्युतीय हिटर प्रयोग गर्नु तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित विकल्प हो। विद्युतीय हिटरले दाउरा वा कोइलाजस्तो इन्धन बाल्दैन । साना बालबालिका आफूलाई भएको असहजता स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सक्दैनन्। टाउको दुखेको, चक्कर लागेको वा सास फेर्न गाह्रो भएको कुरा उनीहरूले बताउन नसक्ने अवस्था पनि हुन्छ। कतिपय अवस्थामा उनीहरू असामान्य रूपमा सुस्त हुने, झुम्मिने वा सामान्यभन्दा कम प्रतिक्रिया दिने हुन सक्छन्। डा. शाक्यका अनुसार आगो ताप्ने क्रममा निस्कने धुवाँ तथा ग्यासको असरले बिरामी भएर अस्पताल पुग्नेहरू पनि हुन्छन्। त्यसैले आगो ताप्ने अभ्यासलाई सामान्य जाडो छल्ने उपायका रूपमा मात्र लिन नहुने उनको सुझाव छ। बन्द कोठामा दाउरा वा कोइला बालेर बालबालिकालाई सेक्ने अभ्यासबाट जोगिनुपर्ने उनी बताउँछिन्। हिटर प्रयोग गर्दा पनि सावधानी आवश्यक बालबालिकालाई न्यानो राख्न आगोको सट्टा विद्युतीय हिटर प्रयोग गर्नु तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित विकल्प हो। विद्युतीय हिटरले दाउरा वा कोइलाजस्तो इन्धन बाल्दैन । त्यसैले सामान्य विद्युतीय हिटरबाट दहनजन्य धुवाँ र कार्बनमोनोअक्साइड उत्पादन हुँदैन। तर हिटर प्रयोग गर्दैमा सबै जोखिम समाप्त हुँदैन। हिटरको गुणस्तर, अवस्था र प्रयोग गर्ने तरिकाले बालबालिकाको सुरक्षामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। बिग्रिएको तार, प्लग वा स्विच भएको हिटर प्रयोग गर्दा करेन्ट लाग्ने तथा आगलागी हुने जोखिम रहन्छ। हिटरको अत्यधिक नजिक बस्दा छाला पोलिन सक्छ भने बालबालिकाले खेल्ने क्रममा हिटर छोएमा वा त्यसमा ठोक्किएमा दुर्घटना हुन सक्छ। सकेसम्म सुरक्षा जाली भएको गुणस्तरीय हिटर प्रयोग गर्नुपर्छ। हिटर चलिरहेको अवस्थामा बालबालिकालाई एक्लै छाड्नु हुँदैन। त्यसैले हिटर बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा राख्नुपर्छ। पर्दा, सिरक, कपडा तथा अन्य ज्वलनशील सामग्रीको नजिक हिटर राख्नु हुँदैन। सकेसम्म सुरक्षा जाली भएको गुणस्तरीय हिटर प्रयोग गर्नुपर्छ। हिटर चलिरहेको अवस्थामा बालबालिकालाई एक्लै छाड्नु हुँदैन। प्रयोग सकिएपछि हिटर बन्द गर्ने र विद्युत् सुरक्षासम्बन्धी सावधानी अपनाउने गर्नुपर्छ। ग्यास वा अन्य इन्धनबाट चल्ने हिटर प्रयोग गर्दा भने थप सावधानी आवश्यक हुन्छ। यस्ता उपकरणबाट कार्बनमोनोअक्साइडलगायत हानिकारक ग्यास निस्कन सक्ने भएकाले पर्याप्त हावा आवतजावत नभएको कोठामा प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। कोठामा हावा आवतजावत हुनुपर्छ आगो वा हिटर जुनसुकै माध्यमबाट ताप लिँदा पनि कोठामा ताजा हावा प्रवेश गर्ने र भित्रको हावा बाहिरिने व्यवस्था हुनुपर्छ। डा. शाक्यका अनुसार कोठा न्यानो राख्नु आवश्यक भए पनि हावा आवतजावत पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु हुँदैन । झ्याल वा भेन्टिलेसनको उचित प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ। विद्युतीय हिटरले दहनजन्य ग्यास उत्पादन नगरे पनि कोठाको हावा पूर्ण रूपमा बन्द गरेर राख्नु राम्रो अभ्यास होइन। आवश्यकता अनुसार हिटर चलाउने, कोठाको तापक्रम सन्तुलित राख्ने र बालबालिकालाई अत्यधिक गर्मीबाट जोगाउने गर्नुपर्छ। कार्बनमोनोअक्साइड गन्धविहीन हुने भएकाले कुनै गन्ध नआएको अवस्थामा कोठा सुरक्षित छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि गलत हुन्छ। बाक्लो कपडा मात्रै समाधान होइन जाडोमा बालबालिकालाई न्यानो राख्न धेरै बाक्लो कपडा लगाइदिने वा निरन्तर आगो र हिटरको अगाडि राख्ने आवश्यकता हुँदैन। उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र वातावरणअनुसार न्यानो राख्ने उपाय अपनाउनुपर्छ। मौसमअनुसार आरामदायी कपडा लगाइदिने, शरीर ढाक्ने र आवश्यकताअनुसार कपडाको तह थप्ने गर्नुपर्छ। तर अत्यधिक बाक्लो कपडा लगाइदिने वा धेरै सिरक ओढाउने गर्नु पनि उचित होइन। विशेषगरी नवजात शिशु तथा एक वर्षमुनिका बालबालिकालाई चिसोबाट बचाउँदा अतिरिक्त ध्यान दिनुपर्छ। मौसमअनुसार आरामदायी कपडा लगाइदिने, शरीर ढाक्ने र आवश्यकताअनुसार कपडाको तह थप्ने गर्नुपर्छ। तर अत्यधिक बाक्लो कपडा लगाइदिने वा धेरै सिरक ओढाउने गर्नु पनि उचित होइन। बालबालिकाको घाँटी, छाती वा ढाड अत्यधिक तातो भएको छ वा पसिनाले भिजेको छ भने उनीहरूलाई बढी न्यानो पारिएको हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा कपडाको तह मिलाउनुपर्छ। शिशुलाई सुताउँदा अत्यधिक बाक्लो सिरक, नरम तकिया वा अनुहार छोपिने गरी कपडा राख्नु हुँदैन। यसले सुरक्षित निद्रामा जोखिम निम्त्याउन सक्छ। बालबालिकालाई न्यानो पानीले नुहाउने, चिसो हावाबाट जोगाउने र कोठा सफा तथा हावायुक्त राख्ने गर्नुपर्छ। जाडो लाग्छ भन्दैमा उनीहरूलाई घाममा ननिकाल्ने वा कोठाभित्रै थुनेर राख्ने गर्नु हुँदैन। उपयुक्त समयमा बिहानको घाममा राख्न सकिन्छ । तर चर्को घाममा लामो समय राख्नु हुँदैन। आगो र हिटर दुवैबाट पोलिने जोखिम आगो ताप्दा धुवाँ र विषालु ग्यासको असर मात्र होइन, बालबालिका पोलिने जोखिम पनि हुन्छ । साना बालबालिका खेल्ने क्रममा आगोको नजिक पुग्न सक्छन्। आगो छुँदा हातखुट्टा तथा शरीरका अन्य भाग पोलिन सक्छन्। आगो ताप्न प्रयोग गरिने भाँडा, कोइला, दाउरा र तातो खरानीसमेत बालबालिकाका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छन्। विद्युतीय हिटरमा पनि पोलिने, तारमा अल्झिने वा हिटर ढल्दा आगलागी हुने जोखिम रहन्छ । त्यसैले बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा सुरक्षित स्थानमा हिटर राख्नु आवश्यक छ। विषालु ग्यासको असर देखिए तत्काल अस्पताल आगो तापिरहेको वा इन्धनबाट चल्ने हिटर प्रयोग भइरहेको कोठामा बालबालिकालाई अचानक टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने, बान्ता आउने, असामान्य रूपमा सुस्त हुने वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या देखिए सामान्य चिसो लागेको भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेषगरी बन्द कोठामा आगो वा इन्धनबाट चल्ने हिटर प्रयोग भइरहेको अवस्थामा यस्ता लक्षण देखिए कार्बनमोनोअक्साइड विषाक्तताको सम्भावनासमेत विचार गर्नुपर्छ। जाडोमा बालबालिकालाई न्यानो राख्नु अभिभावकको जिम्मेवारी हो। तर न्यानो बनाउने नाममा उनीहरूलाई धुवाँ, विषालु ग्यास र अत्यधिक तापको जोखिममा राख्नु हुँदैन। यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा पहिले आफू र बालबालिकालाई सुरक्षित रूपमा खुला हावा भएको स्थानमा लैजानुपर्छ। कोठाभित्रै बसेर समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्नु हुँदैन। तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुगेर चिकित्सकीय जाँच गराउनुपर्छ। सास फेर्न गाह्रो भएको, बेहोस भएको वा प्रतिक्रिया नदिएको अवस्थामा आकस्मिक उपचार आवश्यक हुन्छ। जाडोमा बालबालिकालाई न्यानो राख्नु अभिभावकको जिम्मेवारी हो। तर न्यानो बनाउने नाममा उनीहरूलाई धुवाँ, विषालु ग्यास र अत्यधिक तापको जोखिममा राख्नु हुँदैन। बन्द कोठामा दाउरा तथा कोइला बालेर बालबालिकालाई सेक्ने अभ्यासबाट जोगिनुपर्छ। सुरक्षित हिटर प्रयोग गर्ने, कोठामा हावा आवतजावतको व्यवस्था मिलाउने र मौसमअनुसार कपडा लगाइदिने उपाय अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ। बालबालिकालाई जाडोबाट जोगाउनु भनेको आगोको छेउमा राखेर सेक्नु मात्र होइन, उनीहरूलाई स्वच्छ हावा, सुरक्षित वातावरण र आवश्यकताअनुसार न्यानोपन दिनु पनि हो। केही समयको न्यानोपनका लागि उनीहरूको स्वास्थ्य र जीवनलाई जोखिममा पार्नु हुँदैन।
आगो होइन, सुरक्षित न्यानोपन रोजौँ

Read Complete Original Article
Published originally on नेपालन्युज






