अस्पतालमा फोहोरको उपचार

अस्पतालबाट निस्कने फोहोर अरू फोहोरजस्तो हुँदैन। रगत लागेको कपास, प्रयोग गरिएका सुई, प्रयोगशालाका नमुना, औषधिका अवशेष र मानव तन्तु सामान्य फोहोरमा मिसिएपछि त्यसलाई उठाउने कर्मचारीदेखि कवाडी छान्ने मानिस र फोहोर फाल्ने ठाउँ आसपासका समुदायसम्म जोखिम फैलिन्छ। त्यस्तो फोहोर खुला रूपमा जलाउँदा अर्को समस्या थपिन्छ। संक्रमण घटाउन खोज्दा विषाक्त धुवाँ र हानिकारक रसायन हावामा मिसिन सक्छन्। खानेकुराका अवशेष र प्रशोधन गर्न मिल्ने केही जैविक फोहोर सडाएर ग्यास उत्पादन गर्ने ‘बायोडाइजेस्टर’ पनि यसै प्रणालीको एउटा हिस्सा हो। नेपालका केही ठुला अस्पतालले यो समस्याको व्यावहारिक समाधान परीक्षण गरिसकेका छन्। जोखिमयुक्त र सामान्य फोहोर बिरामीको शय्यानजिकै छुट्याउने, प्रयोग गरिएका सुई काट्ने उपकरण राख्ने, संक्रामक फोहोरलाई संक्रमणमुक्त बनाउने र त्यसपछि रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री बिक्री गर्ने प्रणाली विकास गरिएको छ। खानेकुराका अवशेष र प्रशोधन गर्न मिल्ने केही जैविक फोहोर सडाएर ग्यास उत्पादन गर्ने ‘बायोडाइजेस्टर’ पनि यसै प्रणालीको एउटा हिस्सा हो। त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालमा यही अभ्यासको परिणाम देखिएको छ। १७ पुस २०७५ देखि १५ पुस २०७६ सम्मको वार्षिक फोहोर व्यवस्थापन अभिलेखमा अस्पतालको प्रणालीमा समेटिएको फोहोरमध्ये ४० प्रतिशत रिसाइकल भएको, २८ प्रतिशत बायोडाइजेस्टरमा प्रशोधन गरिएको र बाँकी ३२ प्रतिशत नगरपालिकामार्फत विसर्जन गरिएको उल्लेख छ। ठुला अस्पतालमा फोहोरको परिमाण र व्यवस्थापन खर्च घटाउने अभ्यास विकसित भइरहँदा साना स्वास्थ्य संस्थामा उपकरण, ठाउँ, तालिम र ढुवानीको समस्या देखिएको छ। तर यही अभ्यास काठमाडौँका प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थामा समान रूपमा पुगेको छैन। १९ साउन २०८३ मा प्रकाशित २४ स्वास्थ्य संस्थाको अध्ययनमा २० वटाले संक्रामक फोहोर कुनै उपचार नगरी फाल्ने गरेको पाइयो। तीमध्ये धेरैले फोहोर उत्पन्न हुने ठाउँमा जोखिमयुक्त र सामान्य फोहोर छुट्याए पनि त्यसको सुरक्षित उपचार र व्यवस्थापन गर्ने व्यवस्था मिलाएका थिएनन्। ठुला अस्पतालमा फोहोरको परिमाण र व्यवस्थापन खर्च घटाउने अभ्यास विकसित भइरहँदा साना स्वास्थ्य संस्थामा उपकरण, ठाउँ, तालिम र ढुवानीको समस्या देखिएको छ। अस्पतालभित्र फोहोर उठाउने, प्रशोधन गर्ने र छान्ने श्रमिकको सुरक्षासम्बन्धी कमजोरी पनि बाँकी छ। फोहोरमै छुट्याइयो जोखिम स्वास्थ्य संस्थाको फोहोर व्यवस्थापनमा सामान्य र जोखिमयुक्त फोहोर मिसिनु प्रमुख समस्या हो। अस्पतालबाट निस्कने सबै वस्तु संक्रामक हुँदैनन्। कागज, प्याकेट, खानेकुराको अवशेष, सफा प्लास्टिक र सिसाको ठुलो अंश सामान्य फोहोरजस्तै व्यवस्थापन वा रिसाइकल गर्न सकिन्छ। तर रगत लागेको कपास वा प्रयोग गरिएको सुईसँग मिसिएपछि सुरक्षित फोहोरसमेत जोखिमयुक्त बन्न सक्छ। अस्पतालले विभिन्न प्रकारका फोहोरका लागि छुट्टाछुट्टै भाँडा राख्यो, सुई काट्ने उपकरण प्रयोग गर्‍यो र कर्मचारीलाई संकलन तथा ओसारपसारको अलग प्रक्रिया सिकायो। शिक्षण अस्पतालमा २१ देखि ३० कात्तिक २०७१ सम्म फोहोर व्यवस्थापनको प्रारम्भिक अध्ययन गरिएको थियो। त्यस क्रममा अस्पतालका विभिन्न विभागबाट निस्कने फोहोरको परिमाण, त्यसलाई छुट्याउने तरिका, संकलन र ओसारपसारको अवस्था तथा कर्मचारीको सुरक्षा जाँचिएको थियो। त्यही अध्ययनका आधारमा सुधारको योजना बन्यो। उपकरण जडान र आवश्यक संरचना तयार भएपछि २०७४ पुस–माघदेखि पहिलो चरणमा केही वार्डमा नयाँ प्रणाली लागु गर्न थालियो। अस्पतालले विभिन्न प्रकारका फोहोरका लागि छुट्टाछुट्टै भाँडा राख्यो, सुई काट्ने उपकरण प्रयोग गर्‍यो र कर्मचारीलाई संकलन तथा ओसारपसारको अलग प्रक्रिया सिकायो। संक्रामक फोहोरलाई उच्च चापको तातो बाफबाट संक्रमणमुक्त बनाउने ‘अटोक्लेभ’मा प्रशोधन गरेपछि मात्र रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री छुट्याउन थालियो। जैविक र प्रशोधन गर्न मिल्ने निश्चित प्रकारका मानव तन्तुजन्य फोहोरका लागि बायोडाइजेस्टर स्थापना गरियो। प्रारम्भिक अध्ययनमा अस्पतालका ८७ प्रतिशत शय्या प्रयोगमा हुँदा दैनिक ९६८ किलो फोहोर उत्पादन हुने गरेको पाइयो। सबै शय्या भरिए दैनिक फोहोर एक हजार ११८ किलो पुग्ने अनुमान गरिएको थियो। संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमको सहयोगमा तयार गरिएको अध्ययनले फोहोर छुट्याउने, अटोक्लेभ र बायोडाइजेस्टरको प्रयोगले अस्पतालको सरसफाइ सुधार्नुका साथै फोहोर जलाउँदा हुने प्रदूषण को जोखिम घटाएको जनाएको छ। रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री बिक्री गरेर सञ्चालन खर्चको केही अंश उठाउने व्यवस्था पनि यसमा जोडिएको थियो। प्रारम्भिक अध्ययनमा अस्पतालका ८७ प्रतिशत शय्या प्रयोगमा हुँदा दैनिक ९६८ किलो फोहोर उत्पादन हुने गरेको पाइयो। सबै शय्या भरिए दैनिक फोहोर एक हजार ११८ किलो पुग्ने अनुमान गरिएको थियो। त्यसमध्ये करिब ४५ प्रतिशत रिसाइकल गर्न मिल्ने र २१ प्रतिशत जैविक तथा बायोडाइजेस्टरमा प्रशोधन गर्न मिल्ने प्रकारको थियो। रिसाइकलबाट हुने आम्दानी र नगरपालिकालाई पठाइने फोहोर घट्दा हुने बचतले खर्चको केही भाग पूर्ति गर्छ। यसबाट सबै फोहोरलाई महँगो वा जटिल उपचार आवश्यक नपर्ने देखियो। सामान्य र जोखिमयुक्त फोहोर अलग राखेपछि रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री छुट्याउन सहज भयो। प्रणाली विस्तारसँगै अस्पतालबाट रिसाइकलका लागि पठाइने फोहोरको परिमाण पनि बढ्यो। १५ मंसिरदेखि १५ पुस २०७६ सम्मको मासिक बिक्री अभिलेखमा शिक्षण अस्पतालले कुल ६.६ टन फोहोर रिसाइकल व्यवसायीलाई बिक्री गरेको उल्लेख छ। यो दैनिक औसत २१३ किलो हो। वर्षभरि रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री बिक्रीबाट अस्पतालले पाँच लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी गरेको थियो। यो आम्दानीले सम्पूर्ण प्रणालीको खर्च धान्दैन। अटोक्लेभको खरिद र मर्मत, विद्युत्, पानी, भवन, ढुवानी तथा कर्मचारीको खर्च निरन्तर रहन्छ। तर रिसाइकलबाट हुने आम्दानी र नगरपालिकालाई पठाइने फोहोर घट्दा हुने बचतले खर्चको केही भाग पूर्ति गर्छ। खर्च घटेको अर्को प्रमाण वीर अस्पतालमा गरिएको लागत–लाभ अध्ययनले फोहोर छुट्याउने, सुरक्षित रूपमा प्रशोधन गर्ने र रिसाइकल गर्ने वैकल्पिक प्रणालीबाट मासिक विसर्जन खर्च ३३ प्रतिशत जति घटेको देखाएको थियो। अस्पतालले रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्रीबाट प्रतिशय्या प्रतिदिन तीन रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो। अध्ययनअनुसार कम्तीमा ६८ प्रतिशत शय्या भरिएको अवस्थामा कुल शय्याको ४० प्रतिशतमा प्रणाली लागु गरेपछि लागत र लाभ बराबर हुने अवस्था आउन सक्थ्यो। फरक आकार र कार्यसम्पादन भएका अस्पतालमा ४० देखि १५२ शय्या समेट्दा लागत धान्न सकिने अध्ययनको निष्कर्ष थियो। जोखिमयुक्त फोहोरको परिमाण घटेपछि ओसारपसार र फोहोर फाल्न लाग्ने खर्च कम हुने तथा सुरक्षित सामग्री बिक्रीबाट केही आम्दानी हुन सक्ने हिसाब अध्ययनले प्रस्तुत गरेको छ। यो अध्ययन तत्कालीन मूल्य र वीर अस्पतालको अवस्थाका आधारमा गरिएको हो। अहिले उपकरण, श्रम र ऊर्जा लागत फरक छन्। तर जोखिमयुक्त फोहोरको परिमाण घटेपछि ओसारपसार र फोहोर फाल्न लाग्ने खर्च कम हुने तथा सुरक्षित सामग्री बिक्रीबाट केही आम्दानी हुन सक्ने हिसाब अध्ययनले प्रस्तुत गरेको छ। धुलिखेल अस्पताल। तस्बिरः रासस शिक्षण अस्पतालमा पनि सबै योजना अपेक्षाअनुसार चलेका थिएनन्। १७ पुस २०७५ देखि १५ पुस २०७६ सम्मको अवधिमा २८ प्रतिशत फोहोर बायोडाइजेस्टरमा गएको थियो। प्रारम्भिक अध्ययनले दैनिक करिब १९९ किलो जैविक र प्रशोधन गर्न मिल्ने तन्तुजन्य फोहोर बायोडाइजेस्टरमा पठाउन सकिने देखाएको भए पनि दैनिक ७२.३ किलो मात्र त्यहाँ पुगेको थियो। केही वार्ड नयाँ प्रणालीमा समेटिएका थिएनन्। अस्पतालको भान्सा सञ्चालन गर्ने ठेकेदारले खानेकुराको अवशेष पशु आहारका लागि बेच्ने गरेका थिए। त्यस्तो फोहोर बायोडाइजेस्टरमा पठाउँदा ठेकेदारको आम्दानी घट्ने भएकाले अपेक्षित परिमाणमा त्यहाँ फोहोर पुग्न सकेन। उपकरण जडान गर्दा त्यसमा आवश्यक फोहोर कहाँबाट आउँछ र सम्बन्धित पक्षको जिम्मेवारी के हुन्छ भन्ने पनि मिलाउनुपर्ने देखियो। अस्पतालको फोहोर व्यवस्थापनमा वार्ड, भान्सा, प्रयोगशाला, खरिद शाखा र बाह्य ठेकेदार सबैको भूमिका हुन्छ। शिक्षण अस्पतालमा भान्साको फोहोरसम्बन्धी ठेक्काले बायोडाइजेस्टरको उपयोग सीमित गरेको थियो। उपकरण जडान गर्दा त्यसमा आवश्यक फोहोर कहाँबाट आउँछ र सम्बन्धित पक्षको जिम्मेवारी के हुन्छ भन्ने पनि मिलाउनुपर्ने देखियो। शिक्षण अस्पतालको प्रतिवेदनमा फोहोर व्यवस्थापन संयोजक धर्मलक्ष्मी श्रेष्ठले नयाँ प्रणाली सुरु हुनुअघि सर्वेक्षणमा सहभागी ६० प्रतिशत कर्मचारीले सुईले घोचेको अनुभव बताएका र प्रणाली लागु भएपछि त्यस्ता घटना नभएको उल्लेख गरेकी छन्। नयाँ व्यवस्थामा संक्रामक फोहोरलाई अटोक्लेभमा संक्रमणमुक्त बनाएपछि मात्र रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री छुट्याउने अभ्यास सुरु गरिएको थियो। प्राथमिक संस्थामा कमजोर प्रणाली स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले २०७७ सालमा जारी गरेको राष्ट्रिय सञ्चालन कार्यविधिले फोहोर घटाउने, उत्पन्न हुने ठाउँमै छुट्याउने, संकलन गर्ने, भण्डारण गर्ने, ओसार्ने, उपचार गर्ने र अन्तिम व्यवस्थापन गर्ने प्रक्रिया तोकेको छ। कर्मचारी सुरक्षा र अनुगमनलाई पनि यसमा समेटिएको छ। स्वास्थ्य संस्थाको योजनामै बजेट, जिम्मेवार व्यक्ति र फोहोर व्यवस्थापन समिति राख्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। तोकिएका तीन रङका भाँडा र स्पष्ट लेबल प्रयोग गर्ने संस्था ११ वटा मात्र थिए। नौ संस्थामा सुई राखिने सुरक्षा बाकस असुरक्षित रूपमा जम्मा भइरहेको थियो। तर काठमाडौँ जिल्लाका प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थामा गरिएको अध्ययनमा यी व्यवस्था पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन भएको भेटिएन। १९ साउन २०८३ मा प्रकाशित वैज्ञानिक अध्ययनले चार स्थानीय तहका २४ सार्वजनिक प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाको अवस्था हेरेको थियो। अनुसन्धानकर्ताले १५ असोज २०७९ देखि १५ चैत २०७९ सम्म अध्ययन गरेका थिए। अध्ययनमा समेटिएका २४ मध्ये २३ संस्थाले फोहोर उत्पन्न हुने ठाउँमै सामान्य र जोखिमयुक्त फोहोर छुट्याउने गरेको पाइयो। सुई र धारिला वस्तु अलग गर्ने अभ्यास सबै संस्थामा थियो। तर तोकिएका तीन रङका भाँडा र स्पष्ट लेबल प्रयोग गर्ने संस्था ११ वटा मात्र थिए। नौ संस्थामा सुई राखिने सुरक्षा बाकस असुरक्षित रूपमा जम्मा भइरहेको थियो। त्यस्तै, संक्रामक फोहोर संक्रमणमुक्त बनाउने अटोक्लेभ तीन संस्थामा मात्र उपलब्ध थियो। २० संस्थाले संक्रामक फोहोर कुनै उपचार नगरी फालेका थिए भने १७ संस्थाले त्यस्तो फोहोर नगरपालिकाको सामान्य फोहोर संकलन प्रणालीमा पठाएका थिए। ठाउँको अभावका कारण उपचार उपकरण जडान गर्न नसकेको र सुरक्षित रूपमा फोहोर फाल्ने व्यवस्था नभएकाले सुईका बाकस लामो समय भण्डारण गर्नुपरेको रिपोर्ट पनि संकलन गरिएको थियो। स्वास्थ्य संस्थाको न्यूनतम सेवा मापदण्डअनुसार गरिएको मूल्यांकनमा १७ संस्थाले ५० प्रतिशतभन्दा कम अंक पाए। अनुसन्धानकर्ताले ठाउँको अभाव, तालिम र सुपरिवेक्षण कमजोर हुनु, उपचार उपकरण नहुनु तथा नगरपालिकासँग अलग संकलन प्रणाली नहुनुलाई प्रमुख अवरोध मानेका छन्। अध्ययनका क्रममा स्वास्थ्यकर्मी तथा व्यवस्थापनसँग गरिएका अन्तर्वार्तामा पनि यही समस्या उल्लेख भएको थियो। केही संस्थामा संक्रामक फोहोर अलग राखिए पनि अन्तिम संकलनका बेला नगरपालिकाको सामान्य फोहोरसँगै मिसिने गरेको उनीहरूले बताएका थिए। ठाउँको अभावका कारण उपचार उपकरण जडान गर्न नसकेको र सुरक्षित रूपमा फोहोर फाल्ने व्यवस्था नभएकाले सुईका बाकस लामो समय भण्डारण गर्नुपरेको रिपोर्ट पनि संकलन गरिएको थियो। काठमाडौँकै संस्थामा सुरुमा फोहोर छुट्याउने अभ्यास र त्यसको सुरक्षित उपचारबीचको अन्तर देखिएको छ। अनुसन्धानकर्ताले अध्ययनका लागि यी २४ संस्था छानेका थिए। त्यसैले नतिजालाई देशभरका सबै प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाको अवस्था मान्न मिल्दैन। तर काठमाडौँकै संस्थामा सुरुमा फोहोर छुट्याउने अभ्यास र त्यसको सुरक्षित उपचारबीचको अन्तर देखिएको छ। साझा उपचारको सम्भावना प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाले ठुला अस्पतालमा अपनाइएको प्रणाली जस्ताको तस्तै प्रयोग गर्न कठिन हुन सक्छ। हरेक स्वास्थ्य चौकीमा छुट्टै अटोक्लेभ, भवन र प्राविधिक कर्मचारी राख्न पर्याप्त बजेट वा ठाउँ उपलब्ध नहुन सक्छ। थोरै फोहोरका लागि उपकरण चलाउँदा प्रतिकिलो लागत बढ्ने, मर्मत ढिलो हुने र तालिम पाएको कर्मचारी सरुवा हुँदा सेवा प्रभावित हुने जोखिम पनि हुन्छ। त्यसको एउटा विकल्प विभिन्न स्वास्थ्य संस्थाले मिलेर साझा उपचार केन्द्र सञ्चालन गर्नु हो। यस्तो व्यवस्थामा प्रत्येक स्वास्थ्य संस्थाले फोहोर उत्पन्न हुने ठाउँमै छुट्याउँछ। छुट्याइएको संक्रामक फोहोर बन्द र स्पष्ट चिन्हित भाँडामा राखेर निश्चित तालिकामा साझा केन्द्रमा पठाउन सकिन्छ। त्यहाँ उपचार गरेपछि मात्र सुरक्षित फोहोर थप व्यवस्थापनका लागि पठाइन्छ। काठमाडौँका प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाको अध्ययनले पनि ठाउँको अभाव भएका संस्थाका लागि साझा उपचार केन्द्र वा सुरक्षित फोहोर व्यवस्थापनको व्यवस्था उपयोगी हुन सक्ने सुझाव दिएको छ। यसका लागि फोहोर सुरक्षित रूपमा ओसार्ने गाडी, कहाँबाट कति फोहोर आयो भन्ने अभिलेख, उपचारपछि कहाँ पठाइयो भन्ने रिपोर्ट र आकस्मिक चुहावट भए अपनाउने प्रक्रिया आवश्यक हुन्छ। अस्पतालमा फोहोर छुट्याउने, ढुवानी गर्ने, उपचार गर्ने र व्यवस्थापन गर्ने अभ्यास सुधार्न प्राविधिक सहयोग सञ्चालन भएको थियो। नगरपालिकाको सामान्य फोहोरसँग संक्रामक फोहोर नमिसिने व्यवस्था पनि मिलाउनुपर्छ। स्वास्थ्य कार्यालयले उपचार केन्द्रको अभिलेख नियमित जाँच्ने र उपकरण बिग्रिए त्यसको विकल्प खोज्ने जिम्मेवारी स्पष्ट हुनुपर्छ। नेपालमा अटोक्लेभसहित नयाँ उपचार केन्द्र स्थापना गर्ने काम जारी छ। २० जेठ २०८३ मा धुलिखेल अस्पतालमा जर्मन विकास सहयोगअन्तर्गत नयाँ फोहोर उपचार केन्द्र उद्घाटन गरिएको थियो। यसले अस्पतालमा संक्रामक फोहोर प्रशोधन गर्ने पूर्वाधार थपेको छ। त्यसअघि पनि अस्पतालमा फोहोर छुट्याउने, ढुवानी गर्ने, उपचार गर्ने र व्यवस्थापन गर्ने अभ्यास सुधार्न प्राविधिक सहयोग सञ्चालन भएको थियो। नयाँ केन्द्रबाट कति किलो संक्रामक फोहोर उपचार भयो, फोहोर फाल्ने ठाउँमा जाने परिमाण कति घट्यो र उपकरण कति दिन सञ्चालनमा रह्यो भन्ने नतिजाले यसको प्रभावकारिता देखाउनेछ। कर्मचारीको चोटपटक र व्यवस्थापन खर्चमा आएको परिवर्तन पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। फोहोर सम्हाल्ने श्रमिकको जोखिम अटोक्लेभले संक्रामक फोहोर संक्रमणमुक्त बनाउन सक्छ। तर गलत तरिकाले भरिएको झोला, बिग्रिएको उपकरण वा असुरक्षित कार्यस्थलले फोहोर व्यवस्थापनमा संलग्न श्रमिकको जोखिम बढाउँछ। २६ साउन २०८३ मा नेपाल इन्भेस्टिगेटिभ मल्टिमिडिया जर्नलिज्म नेटवर्कले परोपकार प्रसूति तथा स्त्रीरोग अस्पताल र वीर अस्पतालका फोहोर व्यवस्थापन श्रमिकको अवस्थाबारे स्थलगत रिपोर्ट प्रकाशित गरेको थियो। फोहोर छुट्याउनेदेखि उपचारपछि रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री छान्नेसम्मका काममा श्रमिक प्रत्यक्ष संलग्न हुन्छन्। रिपोर्टअनुसार परोपकार अस्पतालका कर्मचारी साँघुरो र पानी चुहिने संरचनामा संक्रामक फोहोर अटोक्लेभमा हालेर उपचारपछि पुनः हातैले छुट्याइरहेका थिए। वीर अस्पतालमा तीन भवनको फोहोर व्यवस्थापनका लागि १२ कर्मचारी थिए। त्यहाँ दुई अटोक्लेभ मर्मतका कारण बन्द थिए। केही श्रमिकले नियमित जोखिम भत्ता र तलबसहितको बिरामी बिदा नपाएको बताएका थिए। अस्पतालहरूले व्यक्तिगत सुरक्षा सामग्री, हेपाटाइटिस बी खोप, तालिम र उपचार उपलब्ध गराएको बताएका थिए। तर प्रकाशित स्थलगत रिपोर्टमा भौतिक संरचना, हावाको निकास र कामको चापसम्बन्धी कमजोरी पनि देखिएको थियो। फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीमा कर्मचारीको संख्या, जोखिम भत्ता, खोप, स्वास्थ्य परीक्षण, सुईले घोचेपछि तत्काल उपचार, सुरक्षित विश्रामस्थल र बिरामी बिदाको व्यवस्था महत्त्वपूर्ण हुन्छ। फोहोर छुट्याउनेदेखि उपचारपछि रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री छान्नेसम्मका काममा श्रमिक प्रत्यक्ष संलग्न हुन्छन्। शिक्षण अस्पतालको पुरानो अध्ययनमा श्रमिकको सुरक्षामा सुधार आएको व्यवस्थापनको रिपोर्ट छ। तर परोपकार र वीर अस्पतालका पछिल्ला रिपोर्टले फरक संस्थामा उपकरण र कर्मचारी सुरक्षाको अवस्था समान नरहेको देखाएका छन्। उपचार उपकरण भए पनि पर्याप्त मर्मत, जनशक्ति र सुरक्षित कार्यस्थल नहुनु समस्या बनेको छ। सुरक्षित फोहोर व्यवस्थापनका लागि वार्ड र प्रयोगशालामै सही वर्गीकरण, काम गर्ने अटोक्लेभ वा साझा उपचार सेवा, उपकरणको सञ्चालन तथा प्रत्येक उपचार चक्रको अभिलेख, सुरक्षित रिसाइकल र बाँकी फोहोर फाल्ने व्यवस्था जोडिनुपर्छ। त्यससँगै फोहोर उठाउने, ढुवानी गर्ने, संक्रमणमुक्त बनाउने र छान्ने श्रमिकको सुरक्षा पनि आवश्यक हुन्छ। शिक्षण अस्पताल र वीर अस्पतालका अध्ययनले फोहोरको परिमाण तथा व्यवस्थापन खर्च घटाउन सकिने देखाएका छन्। काठमाडौँका प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाको अध्ययनले भने सुरुमा छुट्याइएको संक्रामक फोहोरसमेत उपचार नगरी नगरपालिकाको सामान्य फोहोर प्रणालीमा पुगिरहेको अवस्था देखाएको छ। अर्कोतर्फ उपचार उपकरण भए पनि पर्याप्त मर्मत, जनशक्ति र सुरक्षित कार्यस्थल नहुनु समस्या बनेको छ। नेपालमा फोहोर व्यवस्थापनका केही उपाय परीक्षण भएर परिणामसमेत अभिलेख भएका छन्। अन्य स्वास्थ्य संस्थामा विस्तार गर्दा उपचार नगरी फालिने संक्रामक फोहोरको परिमाण, फोहोर फाल्ने ठाउँमा पुग्ने मात्रा, उपकरण सञ्चालनको समय, श्रमिकको चोटपटक र प्रतिकिलो व्यवस्थापन लागतका तथ्यांकले प्रगति देखाउन सक्छन्। अस्पतालको वार्डमा फोहोर छुट्याउने ठाउँदेखि उपचार केन्द्रको उपकरण, नगरपालिकाको ढुवानी व्यवस्था र फोहोर सम्हाल्ने श्रमिकको कार्यस्थलसम्म फैलिएको छ। शिक्षण अस्पतालको वार्षिक अभिलेखमा ६८ प्रतिशत फोहोर रिसाइकल वा जैविक प्रशोधनमा गएको थियो। काठमाडौँका २४ प्राथमिक स्वास्थ्य संस्थाको अध्ययनमा भने २० संस्थाले संक्रामक फोहोर उपचार नगरी फालेका थिए। ती दुई अवस्थाबीचको अन्तर घटाउने चुनौती अस्पतालको वार्डमा फोहोर छुट्याउने ठाउँदेखि उपचार केन्द्रको उपकरण, नगरपालिकाको ढुवानी व्यवस्था र फोहोर सम्हाल्ने श्रमिकको कार्यस्थलसम्म फैलिएको छ।