प्रकृतिको अर्को प्राहार

नेपालले प्राकृतिक प्रकोपको अर्को विनाशलीलाको दुर्दशा भोग्नुपरेको छ । अस्ति आइतबार बिहान बूढीगण्डकी नदीमा आएको भीषण बाढीबाट धनजनको ठूलो क्षति हुन पुग्यो । यस बाढीबाट आएको क्षतिको यकिन विवरण अझै प्राप्त हुनसकेको छैन । हाल केही दिनको अन्तरालमा नेपालले एकपछि अर्को यस्ता ठूला प्राकृतिक प्रकोपहरूको सामना गर्नुपरेको छ । गत भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको प्रलयकारी बाढीले अहिलेसम्मकै ठूलो विनाशलीला मच्चायो । त्यसबाट के कति क्षति भयो भनेर केवल आँकलन हुनेमात्रै कुरा हो । त्यसको यथार्थता पुष्टि गर्न भने मुस्किल हुन्छ । तैपनि सरकारले चार खर्ब ७८ अर्बभन्दा बढीको क्षति भएको निष्कर्ष निकालेको छ । विनाश भएका सम्पूर्ण संरचनाहरूको यथास्थितिमा पुनर्निर्माण गर्ने हो भने त्यसका लागि ठूलो धनराशि खर्च हुनसक्छ । यसका साथै क्षति भएको घरजग्गाको त यथार्थ मूल्यांकन गर्न पनि सकिँने अवस्था रहँदैन । त्यस प्रलयबारी बाढीमा परेर एक हजार ४५५ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ भने पाँच हजार २८५ जना बेपत्ताको सूचीमा रहेका छन् । बाढी आएको डेढ महिना बितिसक्यो । अब बेपत्ता भएका भनिएकाहरूको पनि मृत्यु भइसकेको अनुमान गर्दा अन्यथा हुने छैन । किनभने उनीहरू जीवित भएका भए हालसम्म सम्पर्कमा जसरी भए पनि आइसक्थे । हराएका भनिएका र मृत्यु भएको पुष्टि भएकाहरूको संख्या जोड्दा साढे छ हजारभन्दा बढी व्यक्ति उक्त बाढीमा परेर मृत्युवरण गर्न बाध्य भए भन्न सकिन्छ । यस वर्षको प्राकृतिक प्रकोप त्यतिमा मात्र सीमित भएन । असोज लागेपछि पुनः ८ देखि १२ गतेका बीचमा अविरल वर्षा भयो र त्यसबाट पनि ठूलो धनजनको क्षति भयो । त्यस वर्षा तथा बाढीमा परेर पनि अढाई दर्जन जति व्यक्तिहरूले ज्यान गुमाए भने त्यसबेला पनि भौतिक सम्पत्तिको ठूलो क्षति भयो । अस्ति २५ गते बुढीगण्डकीमा एकाएक आएको बाढी गत भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको बाडीको पुनरावृत्तिको झल्को दिनेगरी आएको थियो । कालो लेदोसहित आएको उक्त बाढीले पनि केही पक्की पुल, केही झोलुंगे पुल, बगाउनका साथै गाउँबस्तीहरू पनि बगायो । व्यक्तिका निजी घर, केही विद्युत परियोजना, टेलिफोन तथा बिजुलीका पोलहरू भत्काएर त्यस क्षेत्रमा सञ्चार र विद्युत्मा अवरोध पुर्‍यायो । कालीगण्डकी ए विद्युत् परियोजनाको क्याम्प र केही उपकरण पनि बगायो । बाढीमा परेर कति व्यक्ति हराइरहेका छन् । यसको कारण र परिणाम दुवै हालसम्म यकिन हुनसकेको छैन । तर, बुढीगण्डकी नदीको मुहान क्षेत्रमा सुख्खा पहिरो गएर नदी थुनिएको र त्यसपछि त्यो थुनिएको भाग पानीको दबाबले खुलेपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा यसरी बाढी आएको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ । बाढीपछि नेपाली सेना उद्धारमा खटिएको छ । सेनाले केही व्यक्तिहरूको उद्धार पनि गरेको छ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेले उक्त बाढी प्रभावित बन्न पुगेका व्यक्तिहरूको उद्धारमा खटिन आफ्ना पार्टीका कार्यकर्तालाई आग्रह गरेका छन् । राजनीतिक प्रतिशोध र आग्रहपूर्वाग्रह अरू समयमा देखाए पनि यस्तो बेलामा सबै एकजुट हुनुपर्ने आवश्यकता रहन्छ । यही आवश्यकतालाई मध्यनजर गरी पार्टीहरूले आफ्ना कार्यकर्तालाई यस्तो निर्देशन दिएका हुन् । एउटा महाविपत्तिमा परेर त्यसको उद्धार तथा राहतको व्यवस्था मिलाई हालैमात्र उद्धार योजना स्थगित गरेको सरकारका सामु यस बाढीबाट अर्को चुनौती थपियो । भोटेकोशी बाढी प्रभावितहरूका लागि पुनर्स्थापनाका कार्य अझै हुनसकेका छैनन् । त्यसमाथि बुढीगण्डकी बाढीले साप्रोमाथि पिँडो थपको उखान स्मरण गराएको छ । यसका कारणहरू बिस्तारै खोजिँदै जालान् तर सिर्जना भएको परिस्थिति र परिणामको सामना गर्दै त्यसको व्यवस्थापन मिलाउनुपर्ने चुनौती तत्कालको हो । त्यो कसरी गर्ने भन्नेतर्फ सरकारले सोच्नुपर्ने हुन्छ र यस्तो बेलामा तीव्रताका साथ निर्णय र कार्य योजनामा उत्रनुपर्ने आवश्यकता रहन्छ । अर्को सोचनीय कुरा के हो भने हाम्रो देशको भूबनोट हाम्रा लागि चुनौतीपूर्ण छ । पटकपटक यस्ता घटना दोहोरिरहन्छन् । उत्तरी हिमाली क्षेत्रमा कमजोर भूबनोट छ । यहाँ सयौंका संख्यामा हिमतालहरू छन् र हिमनदीहरूको संख्या धेरै छ । अत्याधिक संख्यामा रहेका यस्ता हिमताल र हिमनदीहरू त्यहाँको कमजोर भूवनोटले गर्दा जतिबेला पनि भत्किन सक्ने अवस्थामा रहेका छन् । हिमाल फुटेर हिमतालमा र हिमतालहरू फुटेर हिमनदीमा मिसिँदै आफूसँगै अनेकौं लेदोमाटो, चट्टान र गेग्रानसमेत लिएर दक्षिणी क्षेत्रतर्फ तीव्रताका साथ बग्दा तटीय क्षेत्रका संरचना, बस्ती, मानव तथा प्राणीहरूलाई बगाउनेमात्र होइन तटीय क्षेत्रका भूमिहरूमा समेत विध्वंश मच्चाउने गर्छ । यस्ता परिणामहरू बेलाबेलामा देखिने गरेको भए तापनि गत भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको खालको महाप्रलयकारी बाढी भने नेपालको इतिहासमै जानकारी भएसम्मको पहिलो हुनसक्छ । त्यसयता डेढ महिनाका बीच अर्को हमाविपत्ति निम्त्याउँदै विनाशकारी बाढी बुढीगण्डकी नदीमा दोहोरियो । नेपालका धेरै बस्तीहरू नदीतटमा रहेका छन् । यसकारण ती सबै बस्तीहरू जोखिममा छन् भन्ने कुरा दोहोर्‍याइरहनु पर्दैन । यसबाट जोगिन व्यक्ति आफू पनि सावधान रहनुपर्छ र सुरक्षाका अनेकौं उपाय अवलम्बन गर्नुपर्छ । कुनै पनि संरचना, योजना परियोजनाहरू निर्माण गर्न वर्षौं लाग्छ र करोडौं अर्बौंको लागत पनि लाग्छ तर विनाश हुन भने एक क्षण पर्याप्त हुन्छ । जसले गर्दा आफू सधैंका लागि सुरक्षित हुने ढंगले आफ्ना निजी निवास तथा अन्य संरचना निर्माण गर्नु बुद्धिमत्तापूर्ण ठहरिन जान्छ । गत असोज ८ गतेदेखि १२ गतेसम्म आएको निरन्तरको वर्षा र यसबाट भएको क्षतिजस्तो स्वरूपका विनाशहरू पनि हाम्रो देशमा प्रत्येक वर्ष दोहोरिँदै आएका छन् । गत सालको असोजको दोस्रो हप्तामा यसपटकको भन्दा बढी विनाशकारी बाढी आएको थियो । २०८१ सालमा पनि सोही समयमा सोही प्रकृतिको बाढी आएको थियो । यस्तो बेलामा सावधानी अपनाउनाले मानवीय र भौतिक क्षति दुवै कम हुनसक्छ । मौसम पूर्वानुमान विभागले पहिले नै सूचना दिएर सचेत गराएको हुनाले ठूलो वर्षात् भए पनि आनुपातिक रूपमा क्षति कम भएको थियो । यस्तो बेलामा बलमिच्याई गर्नु बुद्धिमानीपूर्ण हुनसक्दैन । सचेतता र सावधानीले धनजनको क्षति कम गराउँन सक्छ । तटीय क्षेत्रमा बस्नेहरूले पनि यस बारेमा सचेतता अपनाउनु बुद्धिमत्तापूर्ण हुन जानेछ ।