अबको कांग्रेस रूपान्तरण हुने अपेक्षा

नेपाली कांग्रेसको पन्ध्रौं महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयन गर्ने नियमित राजनीतिक प्रक्रिया होइन । यो पार्टीको ऐतिहासिक विरासतको समीक्षा गर्ने, वर्तमानका कमजोरी पहिचान गर्ने र भविष्यको राजनीतिक दिशा निर्धारण गर्ने महŒवपूर्ण अवसर हो । महाधिवेशनको सफलता कसले कुन पद प्राप्त गर्‍यो भन्ने आधारमा मात्र मापन हुनु हुँदैन । यसले पार्टीलाई कति रूपान्तरण गर्‍यो, जनताको विश्वास कति फर्कायो र नयाँ पुस्तालाई भविष्यप्रति कति आशावादी बनायो भन्ने कुराले यसको वास्तविक महत्व निर्धारण गर्नेछ । नेपाली कांग्रेसको इतिहास लोकतन्त्र, नागरिक स्वतन्त्रता र जनअधिकारका लागि भएका सङ्घर्षसँग जोडिएको छ । राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना र लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्मका विभिन्न राजनीतिक यात्रामा कांग्रेसले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ । यस ऐतिहासिक योगदानप्रति गर्व गर्नु स्वाभाविक हो तर इतिहासप्रतिको सम्मान विगतका उपलब्धि गनेरमात्र पूरा हुँदैन । ती उपलब्धिका पछाडि रहेका आदर्श, त्याग, निष्ठा र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वलाई वर्तमान व्यवहारमा उतार्न सक्नुपर्छ । विरासत जोगाउनु भनेको पुरानै शैली, सोच र संरचनालाई जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिनु होइन । विरासतको सार जोगाउँदै समयानुसार आफूलाई बदल्नु नै वास्तविक संरक्षण हो । समय परिवर्तन भएको छ, जनताको अपेक्षा फेरिएको छ र नयाँ पुस्ताको चेतना तथा आकांक्षा फराकिलो भएको छ । कांग्रेसले महाधिवेशनमार्फत प्राप्त गरेको विजयलाई व्यवहारबाट प्रमाणित गर्नुपर्छ । पार्टीका विधान, नियम र निर्णय सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्छ । त्यसैले कांग्रेसले इतिहासको गौरवलाई वर्तमानको कार्यशैली र भविष्यको स्पष्ट दृष्टिकोणसँग जोड्न सक्नुपर्छ । यही पन्ध्रौं महाधिवेशनको प्रमुख सन्देश हुनुपर्छ । कांग्रेसको प्रमुख चुनौतीमध्ये एउटा नयाँ पुस्तालाई पार्टीप्रति आकर्षित गर्नु हो । युवालाई केवल चुनावी अभियानमा परिचालन गर्ने शक्ति वा सभा–समारोहमा उपस्थिति देखाउने समूहका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । उनीहरू विचार निर्माण, नीति निर्धारण, संगठन सञ्चालन र नेतृत्व विकासका महत्वपूर्ण साझेदार हुन् । युवालाई अवसर दिने भाषण धेरै भइसके । अब उनीहरूलाई विश्वास गर्ने, जिम्मेवारी दिने र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने व्यवहार आवश्यक छ । नेतृत्वमा पुस्तान्तरणको अर्थ उमेरका आधारमा अग्रजलाई विस्थापित गर्नु होइन अनुभव र ऊर्जाबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो । अग्रजको अनुभव, त्याग र योगदानलाई सम्मान गर्दै युवाको नवीन सोच, प्रविधिमैत्री क्षमता र परिवर्तनप्रतिको आकांक्षालाई उचित स्थान दिनुपर्छ । पार्टीका विभिन्न तहमा लामो समयदेखि जिम्मेवारी सम्हालिरहेका नेताहरूको अनुभव अमूल्य छ तर अनुभवको सम्मानका नाममा अवसरको ढोका सधैं सीमित व्यक्तिका लागि मात्र खुला राखियो भने संगठन संकुचित हुँदै जान्छ । नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा आउन स्पष्ट मार्ग, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा र पर्याप्त अवसर उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ । युवाले पार्टीभित्र आफ्नो भविष्य देख्न सकेनन् भने उनीहरूलाई पार्टीबाहिर सम्भावना खोज्नबाट रोक्न सकिँदैन । राजनीतिक दलको शक्ति त्यसका नेता कति शक्तिशाली छन् भन्नेमा मात्र होइन, त्यसको विधि कति बलियो छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ । पार्टीभित्र प्रतिस्पर्धा र विचारमा मतभिन्नता हुनु लोकतान्त्रिक अभ्यासकै अंग हो । कांग्रेसले महाधिवेशनमार्फत प्राप्त गरेको विजयलाई व्यवहारबाट प्रमाणित गर्नुपर्छ । पार्टीका विधान, नियम र निर्णय सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्छ । पद र प्रभावका आधारमा फरक व्यवहार हुने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ । महाधिवेशनमा कसैले जित्नु र कसैले हार्नु लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको सामान्य परिणाम हो तर परिणामपछि पनि मनमुटाव कायम रहनु, पराजित पक्षलाई उपेक्षा गर्नु र विजयी पक्षले सम्पूर्ण पार्टी आफ्नै समूहको सम्पत्ति ठान्नु दुर्भाग्यपूर्ण हुन्छ । चुनावी प्रतिस्पर्धा सकिएपछि सबै पक्षले पार्टीको साझा उद्देश्यमा जोडिन सक्नुपर्छ । विजेताले विनम्रता देखाउनुपर्छ र पराजित पक्षको सम्मान गर्नुपर्छ । मतभिन्नताका बाबजुद सहकार्य गर्ने संस्कार नै लोकतन्त्रको सुन्दरता हो । महाधिवेशनले पार्टी कुनै व्यक्ति वा गुटको निजी सम्पत्ति होइन । यो विचार, आदर्श र सामूहिक संघर्षबाट निर्माण भएको साझा संस्था हो भन्ने एउटा स्पष्ट मान्यता स्थापित गरेको छ । पद प्राप्त गर्नु अन्तिम उपलब्धि होइन पदमार्फत जनताको सेवा गर्नु मुख्य दायित्व हो । परम्परा तोड्नुभनेको इतिहास मेटाउनु होइन, इतिहासका आदर्शलाई समयानुकूल बनाउनु हो । युवालाई अवसर दिनु भनेको अग्रजलाई अलग गर्नु होइन, अनुभव र ऊर्जाबीच सहकार्यको पुल बनाउनु हो । निर्वाचनकाट प्राप्त मतलाई केवल जित र हारको गणितका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । मत जनताको विश्वासको अभिव्यक्ति हो । जनताले मत दिएर जिम्मेवारी सुम्पेका हुन्छन् । त्यसैले जनादेशको सम्मान गर्नु लोकतान्त्रिक राजनीतिको आधारभूत दायित्व हो । पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र पनि यही मान्यतामा आधारित हुनुपर्छ । कांग्रेसले अब आफ्नो राजनीतिक यात्रामा जनताको विश्वास किन कमजोर भयो भन्ने प्रश्नको इमानदार समीक्षा गर्नुपर्छ । जनताले उठाएका सुशासन, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, महँगी नियन्त्रण र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका सवालमा पार्टीको भूमिका के रह्यो भन्ने विषयमा आत्ममूल्यांकन आवश्यक छ । गल्ती स्वीकार गर्नु कमजोरी होइन गल्तीबाट नसिक्नु चाहिँ कमजोरी हो । राजनीतिक दलप्रतिको विश्वास भाषणबाट मात्र फर्किंदैन । व्यवहारमा इमानदारी, निर्णयमा पारदर्शिता र काममा परिणाम देखिनुपर्छ । सार्वजनिक पदमा रहने व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारीलाई अधिकार र सुविधाको माध्यम होइन, सेवाको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । भ्रष्टाचार र अनियमितताका विषयमा आफ्ना र अरूका लागि फरक मापदण्ड राख्ने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ । पार्टीभित्र आलोचनालाई शत्रुता ठान्ने होइन, सुधारको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । नागरिकका समस्या सुन्ने, समाधानका लागि पहल गर्ने र आफ्ना निर्णयप्रति जनतासामु जवाफदेही हुने राजनीतिक संस्कार स्थापित गर्नु आवश्यक छ । जनताको विश्वास जित्ने बाटो उनीहरूका समस्या बुझ्ने र प्रतिबद्धता अनुसार काम गर्ने व्यवहारबाटै हो । कुनै पनि राजनीतिक दलको भविष्य नेतृत्वको अनुहारले मात्र निर्धारण गर्दैन । उसले देशलाई कुन दिशामा लैजान चाहन्छ, नागरिकका समस्याको समाधान कसरी गर्छ र बदलिँदो राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा कस्तो भूमिका निर्वाह गर्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । कांग्रेसले लोकतान्त्रिक समाजवादको आफ्नो वैचारिक आधारलाई वर्तमान समयका आवश्यकता र चुनौतीसँग जोडेर व्याख्या गर्नुपर्छ । उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, उद्यमशीलताको विकास, गुणस्तरीय सार्वजनिक शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा, कृषि आधुनिकीकरण, सामाजिक सुरक्षा तथा सुशासनका विषयमा स्पष्ट र कार्यान्वयनयोग्य कार्यक्रम प्रस्तुत गर्नुपर्छ । युवालाई विदेशिन बाध्य पार्ने परिस्थितिको अन्त्य गर्न स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्ने ठोस योजना आवश्यक छ । कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, साना तथा मझौला उद्योग र स्थानीय उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति व्यवहारमा लागू हुनुपर्छ । राज्यका स्रोतसाधनको उपयोग जनताको जीवनस्तर सुधार्न केन्द्रित हुनुपर्छ । आर्थिक विकास र सामाजिक न्यायलाई परस्परविरोधी होइन, एकअर्काका पूरक मान्ने दृष्टिकोण आवश्यक छ । राजनीतिक संगठन केवल पदाधिकारी र निर्वाचित प्रतिनिधिबाट बनेको हुँदैन । यसको वास्तविक आधार गाउँटोलमा बसेर पार्टीको विचार बोकेका कार्यकर्ता, कठिन समयमा साथ दिएका समर्थक र कुनै व्यक्तिगत लाभको अपेक्षाबिना योगदान गर्ने नागरिक हुन् । उनीहरूको योगदानको कदर गर्नु पार्टीको नैतिक जिम्मेवारी हो । राजनीतिमा अवसर खोज्नु स्वाभाविक हो तर अवसर प्राप्त गर्ने माध्यम निष्ठा र योगदानभन्दा पहुँच, आर्थिक प्रभाव वा गुटगत निकटता बन्नु हुँदैन । लामो समय संगठनमा काम गरेका कार्यकर्ताले उपेक्षित महसुस गर्ने र अवसरवादी प्रवृत्तिले सहजै स्थान पाउने अवस्था रहेमा पार्टीको आन्तरिक मनोबल कमजोर हुन्छ । जिम्मेवारी वितरण गर्दा योग्यता, क्षमता, योगदान, इमानदारी र जनसम्बन्धलाई महŒव दिनुपर्छ । फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई पनि सम्मानपूर्वक सुन्ने संस्कार हुनुपर्छ । आलोचना गर्ने कार्यकर्तालाई पन्छाउने र प्रशंसा गर्नेहरूलाई मात्र नजिक राख्ने प्रवृत्तिले नेतृत्वलाई वास्तविकताबाट टाढा पुर्‍याउँछ । पार्टीभित्र विचारको विविधता स्वीकार गर्दै साझा उद्देश्यमा एकताबद्ध हुने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । कांग्रेसको पुनर्जागरण कुनै एउटा नेताको चाहना वा समूहको अभियानबाट मात्र सम्भव हुँदैन । यसका लागि नेतृत्वदेखि सामान्य सदस्यसम्म सबैले आफ्नो भूमिका र जिम्मेवारीको समीक्षा गर्नुपर्छ । अरूलाई बदल्न आग्रह गर्नुअघि आफू बदलिन तयार हुनुपर्छ । यही आत्मसमीक्षा र सामूहिक सुधारको प्रक्रियाले पार्टीलाई नयाँ जीवन दिनसक्छ । पन्ध्रौं महाधिवेशनबाट ऐतिहासिक विरासतको सम्मान, युवाको अर्थपूर्ण सहभागिता, विधि र विधानको निष्पक्ष पालना, गुटगत स्वार्थभन्दा पार्टीको हितलाई प्राथमिकता, जनादेशको सम्मान, जनविश्वासको पुनःस्थापना, नीतिगत स्पष्टता र संगठनभित्र योगदानको कदरजस्ता नीतिगत अवधारणालाई अगाडि सारिएको थियो । अब परिणमसमेत आइसकेको सन्दर्भमा यी विषय व्यवहारमा उतार्न सक्नुपर्छ । नेपाली कांग्रेसको पुनर्जागरणका लागि नेतृत्वमा इच्छाशक्ति, कार्यकर्तामा आत्मविश्वास र जनतासँगको सम्बन्धमा विश्वसनीयता आवश्यक छ । विगतका कमजोरी ढाकछोप गरेर भविष्य उज्यालो हुँदैन । विगतबाट सिक्ने, वर्तमान सुधार्ने र भविष्यप्रति स्पष्ट दृष्टिकोण राख्ने राजनीतिक दलमात्र जनताको भरोसाको केन्द्र बन्नसक्छ । महाधिवेशनले नेतृत्व चयन गर्नु अनिवार्य थियो तर चयन भइसकेको नेतृत्वलाई मात्र यसको एकमात्र उपलब्धि मान्नु हुँदैन । यसले पार्टीभित्र आशा जगाउनुपर्छ, निराश कार्यकर्तामा उत्साह भर्नुपर्छ र कांग्रेसलाई देशका समसामयिक चुनौतीको सामना गर्न सक्षम बनाउनुपर्छ । पार्टीको शक्ति पदमा बसेका व्यक्तिको संख्यामा होइन, जनताको मनमा रहेको विश्वासमा निहित हुन्छ । विरासतले पहिचान दिन्छ, विधिले संस्थालाई बलियो बनाउँछ, युवाले ऊर्जा दिन्छन् र जनविश्वासले भविष्य सुनिश्चित गर्छ । पन्ध्रौं महाधिवेशन पार्टीको इतिहासमा अर्को औपचारिक अध्याय सावत हुनसकेको छ र यो वास्तविक पुनर्जागरणको प्रारम्भ बन्नसक्ने सम्भावना छ । परम्परा तोड्नु भनेको इतिहास मेटाउनु होइन, इतिहासका आदर्शलाई समयानुकूल बनाउनु हो । युवालाई अवसर दिनुभनेको अग्रजलाई अलग गर्नु होइन, अनुभव र ऊर्जाबीच सहकार्यको पुल बनाउनु हो । नेतृत्व परिवर्तन गर्नु भनेको अनुहार बदल्नुमात्र होइन, सोच, संस्कार र कार्यशैलीमा परिवर्तन ल्याउनु हो । पन्ध्रौं महाधिवेशनले सम्पन्न भइसकेको अवस्थामा कांग्रेसले आफ्नो विरासतप्रति न्याय गर्नेछ र भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्नेछ । यही बाटोबाट कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक गौरवलाई भविष्यको सम्भावनासँग जोड्न सक्नुपर्छ ।