भोजको रौनकमा पर्खाइको पीडा

भक्तपुर। दसैँ नजिकिएसँगै भक्तपुरका टोलटोलमा भोजको तयारी सुरु हुन्छ। गुठीका सदस्यहरू राँगो किन्ने, काट्ने र मासुको भाग लगाउने चाँजोपाँजो मिलाउँछन्। घरघरमा छोयला, ख्वायला, दायकला र भुटनजस्ता परिकार तयार हुन्छन्। तर अरूको घरमा दसैँको भोजका लागि राँगा उपलब्ध गराउने व्यापारीहरू भने चाडकै बेला घरबाट टाढा ग्राहकको प्रतीक्षामा हुन्छन्। चितवनका गुणबहादुर बिसुरुवा त्यस्तै एक व्यापारी हुन्। पच्चीस वर्षभन्दा लामो समयदेखि राँगाको व्यापार गर्दै आएका उनी यस वर्ष पनि ३० वटा राँगा लिएर भक्तपुरको महेश्वरीस्थान आइपुगेका छन्। उनका लागि दसैँ राँगा बेचेर कमाइ गर्ने समय हो। वर्षौंदेखि यही व्यवसायले उनको परिवारको खर्च धान्दै आएको छ। तर यसपालि पहिलेको जस्तो ग्राहक नआउँदा व्यापार कस्तो होला भन्ने चिन्ता थपिएको छ। कुनै समय दसैँ आउन महिनादिन अघिदेखि नै राँगा किन्ने ग्राहकको भीड लाग्ने महेश्वरीस्थानमा अहिले चाड नजिकिँदासमेत पहिलेको जस्तो चहलपहल छैन। महेश्वरीस्थानमा राँगा बेच्न आउने व्यापारीको बसाइ पनि सहज छैन। उनीहरू बिक्रीका लागि ल्याइएका राँगा राखिएकै ठाउँमा सडकछेउ पाल टाँगेर बस्छन्। पशुको हेरचाह, दानापानीको व्यवस्था र ग्राहकसँग मोलमोलाइ गर्दै दिन बित्छ। टाढाबाट ल्याइएका राँगा समयमै बिक्री नभए हेरचाह र दानापानीको खर्च पनि बढ्दै जान्छ। सीमित समयका लागि लाग्ने दसैँ बजारमा व्यापारीले यही खर्च र आम्दानीको हिसाब मिलाउनुपर्छ। कुनै समय दसैँ आउन महिनादिन अघिदेखि नै राँगा किन्ने ग्राहकको भीड लाग्ने महेश्वरीस्थानमा अहिले चाड नजिकिँदासमेत पहिलेको जस्तो चहलपहल छैन। भक्तपुरमा सामूहिक रूपमा राँगो काट्ने पुरानो चलन कायमै भए पनि मासु किन्ने र उपभोग गर्ने तरिका बदलिएको छ। त्यसमाथि पहिले राँगा राख्न सहज हुने महेश्वरीस्थानको खुला ठाउँ पनि साँघुरिँदै गएको छ। दसैँ नजिकियो, ग्राहक आएनन् घटस्थापनाका दिन महेश्वरीस्थान आइपुगेका रामबहादुरलाई पुरानो बजार सम्झना छ। उनका अनुसार पहिले दसैँ आउन एक महिनाअघिदेखि नै ग्राहकहरू राँगा किन्न आउँथे। अहिले भने एक साताअघि राँगा ल्याउँदासमेत ग्राहक पाउन कठिन भएको छ। व्यापार गर्ने समय छोटिँदै गएको र अपेक्षाअनुसार ग्राहक नआएको उनको गुनासो छ। रामेछापका राजन तिमल्सिना पनि यस वर्ष २५ वटा राँगा लिएर महेश्वरीस्थान आएका छन्। उनले ल्याएका राँगाको मूल्य ६० हजारदेखि दुई लाख रुपैयाँसम्म छ। राँगाको आकार र अवस्थाअनुसार मूल्य फरक हुन्छ। तर बजारमा किन्ने मानिसको चहलपहल कम हुँदा उनले पनि सोचेजस्तो कारोबार गर्न सकेका छैनन्। “दसैँको समयमा राँगा बेचेर खर्च जुटाउने गरेको छु। तर यसपालि बजारमा खासै चहलपहल छैन,” तिमल्सिना भन्छन्। महेश्वरीस्थानमा लामो समयदेखि कारोबार गर्दै आएका व्यवसायीहरूले बजारको पुरानो चहलपहल घटेको अनुभव गरेका छन्। यस वर्ष महेश्वरीस्थानमा आठदेखि दस समूहमा व्यापारी राँगा बेच्न आएका छन्। चितवन, रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, वीरगञ्ज क्षेत्र, कपिलवस्तु र नेपालगञ्जलगायत ठाउँबाट यहाँ राँगा ल्याउने गरिएको छ। केही व्यापारी भारतबाट समेत पशु ल्याउँछन्। राँगा खरिद गर्दा लागेको रकमसँगै ढुवानी र हेरचाहमा पनि खर्च हुन्छ। बजारमा बसाइ लम्बिँदा दानापानीको खर्च बढ्छ। बिक्री नभएका राँगा फिर्ता लैजानुपर्ने अवस्था आए व्यापारीलाई थप खर्च लाग्न सक्छ। महेश्वरीस्थानमा लामो समयदेखि कारोबार गर्दै आएका व्यवसायीहरूले बजारको पुरानो चहलपहल घटेको अनुभव गरेका छन्। गुठीले धानेको राँगाको व्यापार भक्तपुरको दसैँमा राँगाको मासुको विशेष महत्त्व छ। यहाँका विभिन्न नेवार समुदायमा दसैँ अर्थात् मोहनीका अवसरमा गुठी, टोल वा समूह मिलेर राँगो काट्ने चलन छ। सामूहिक रूपमा काटिएको मासु भाग लगाएर घरघरमा पुर्‍याइन्छ। कुनै गुठीले काटेको राँगाको मासु सम्बन्धित सदस्यहरूबीच वितरण गर्ने परम्परा पनि छ। यसरी राँगोको किनबेचसँगै सामूहिक भोज र गुठीका सदस्यबीचको सम्बन्ध जोडिएको हुन्छ। दसैँको भोजमा राँगाको मासुबाट तयार पारिने छोयला, दायकला, ख्वायला, सलाख्वा, भुटन र सेकुवाजस्ता परिकारले महत्त्वपूर्ण स्थान पाउँछन्। पोलेर बनाइने छोयला, झोलिलो दायकला, पकाएर चिस्याइने ख्वायला र अरू मासुका परिकार यहाँको परम्परागत खानपिनसँग जोडिएका छन्। गुठीका सदस्यले राँगो खरिद गर्ने, मासु भाग लगाउने र सामूहिक रूपमा भोज खाने चलनले भक्तपुरको दसैँलाई अन्य ठाउँको भन्दा फरक बनाएको छ। पहिले दसैँका लागि एकैपटक धेरै मासु किन्ने र बाँकी मासु सुकाएर राख्ने चलन थियो। राँगाको मासुबाट विभिन्न परिकार बनाइन्थ्यो। भक्तपुरमा राँगाको धार्मिक महत्त्व पनि छ। तलेजुमा सप्तमीदेखि महानवमीसम्म ५४ बोका, ३२ राँगा र २४ हाँस बलि दिने परम्परा रहेको छ। मन्दिरमा गरिने बलि र गुठीले सामूहिक भोजका लागि राँगो खरिद गर्ने चलन फरक भए पनि दुवै भक्तपुरको दसैँसँग जोडिएका परम्परा हुन्। यही सामूहिक रूपमा राँगो किन्ने चलनले महेश्वरीस्थानको मौसमी बजारलाई वर्षौंदेखि धान्दै आएको थियो। तर अहिले गुठीहरूले राँगो खरिद गर्ने तरिका फेरिएको छ। भक्तपुरका स्थानीय कृष्णप्रसाद वासीका अनुसार पहिले एउटा गुठीले कम्तीमा एउटा राँगो काट्थ्यो। कुनै गुठीले दुईदेखि तीन वटासम्म काट्थे। अहिले केही गुठीले एउटा मात्रै काट्छन् भने कतिपयले राँगो काट्न छाडेका छन्। “गुठीले एउटा मात्रै काट्छन्, कतिपयले काट्नै छाडेका छन्,” वासी भन्छन्। पहिले दसैँका लागि एकैपटक धेरै मासु किन्ने र बाँकी मासु सुकाएर राख्ने चलन थियो। राँगाको मासुबाट विभिन्न परिकार बनाइन्थ्यो। तत्काल उपभोग नभएको मासु सुकुटी बनाएर लामो समयसम्म राख्ने गरिन्थ्यो। अहिले बजारमा वर्षभरि मासु उपलब्ध हुन्छ। चाहिएको समयमा आवश्यक परिमाण किन्न सकिने भएकाले दसैँका लागि धेरै मासुको जोहो गर्नुपर्ने आवश्यकता घटेको स्थानीयवासी बताउँछन्। भक्तपुरका कृष्णप्रसाद वासीका अनुसार कुनै समय दसैँका लागि महेश्वरीस्थानमा तीन हजारभन्दा बढी राँगा बिक्री हुन्थे। गुठीले पहिलेभन्दा कम राँगो किन्नुमा यही परिवर्तनको पनि भूमिका रहेको व्यापारीहरूको अनुभव छ। पूरै राँगो किनेर काट्नुभन्दा आवश्यक मासु पसलबाट खरिद गर्न सकिन्छ। सामूहिक भोज गर्ने चलन कायम रहे पनि त्यसका लागि राँगो किन्ने पुरानो तरिका भने फेरिएको छ। गुठीको संख्या वा सक्रियतामा कति परिवर्तन आएको छ भन्ने यकिन विवरण उपलब्ध छैन। तर मासु खरिद गर्ने व्यवहारमा आएको परिवर्तनले महेश्वरीस्थानको मौसमी कारोबार प्रभावित भएको स्थानीय व्यापारीहरू बताउँछन्। भक्तपुरका कृष्णप्रसाद वासीका अनुसार कुनै समय दसैँका लागि महेश्वरीस्थानमा तीन हजारभन्दा बढी राँगा बिक्री हुन्थे। अहिले त्यो संख्या पाँच सयको हाराहारीमा सीमित भएको उनको अनुमान छ। पहिले गुठीहरूले धेरै राँगा किन्ने गरेको र सुकुटी बनाएर राख्ने चलन भएकाले बजारमा ग्राहक पनि बढी आउने गरेको उनी सम्झन्छन्। पहिले फराकिलो चौर, अहिले ठाउँकै अभाव भक्तपुरको महेश्वरीस्थानमा राँगाको बजार लाग्नुको मुख्य कारण यहाँको खुला ठाउँ र नजिकैको खोला हो। पहिले फराकिलो चौरमा धेरै राँगा राख्न सकिन्थ्यो। पशुलाई पानी खुवाउन पनि सहज थियो। त्यसैले विभिन्न जिल्लाबाट दसैँका लागि राँगा ल्याउने व्यापारीहरू यहाँ जम्मा हुने गरेका थिए। भक्तपुरका स्थानीय दसबहादुर मानन्धरका अनुसार महेश्वरीस्थानमा घटस्थापनादेखि फूलपातीसम्म राँगाको मुख्य बजार लाग्छ। फूलपातीको अघिल्लो दिनदेखि नै राँगो काट्ने क्रम सुरु हुने भएकाले त्यसअघिका दिन व्यापारका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। पहिले भेलुखेलमा पनि राँगा राख्ने चलन थियो। त्यहाँ ठाउँ अभाव भएपछि महेश्वरीस्थानमा बजार केन्द्रित भएको उनी बताउँछन्। वीरगञ्ज क्षेत्रको जितपुरबाट राँगा बेच्न आएका हली महोमदमियाले बजारको यो परिवर्तन लामो समयदेखि अनुभव गरेका छन्। तर अहिले महेश्वरीस्थानको अवस्था पनि पहिलेको जस्तो छैन। वरिपरि बस्ती विस्तार भएको छ। सडक, खेलमैदान र अन्य संरचना बनेका छन्। पर्खाल लगाइएका कारण पहिलेको जस्तो खुला ठाउँ नभएको व्यापारीहरूको गुनासो छ। खोला किनारमा पर्खाल बनेपछि राँगालाई पानी खुवाउनसमेत समस्या परेको उनीहरू बताउँछन्। वीरगञ्ज क्षेत्रको जितपुरबाट राँगा बेच्न आएका हली महोमदमियाले बजारको यो परिवर्तन लामो समयदेखि अनुभव गरेका छन्। उनका अनुसार पहिले महेश्वरीस्थानमा धेरै राँगा ल्याएर राख्न सकिन्थ्यो। अहिले सानो संख्यामा ल्याएका राँगालाई समेत ठाउँ पुर्‍याउन कठिन छ। “पहिला झन्डै २०० राँगा ल्याएर बेच्थ्यौँ। अहिले ३० वटा पनि राख्ने ठाउँ पाउन गाह्रो छ,” उनी भन्छन्। महेश्वरीस्थानमा ठाउँको प्रयोग पनि थपिएको छ। भक्तपुर नगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०७९/८० को बजेटमा महेश्वरी खेलमैदानका लागि एक करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको थियो। त्यस्तै २०८२ सालको दसैँमा महेश्वरी चौरमा राँगाको कारोबारसँगै दसैँ लक्षित व्यापार मेला पनि सञ्चालन भएको थियो। पशुलाई पानी खुवाउन समस्या हुनु र व्यापारीहरू सडकछेउ पालमुनि बस्नुपर्ने अवस्था बजारमा आउने व्यवसायीका लागि कठिनाइ बनेको छ। खेलकुद र अन्य सार्वजनिक गतिविधिका लागि प्रयोग हुने यही ठाउँ दसैँमा पशु बजार पनि बन्छ। तर व्यापारीहरूले राँगा राख्ने पर्याप्त ठाउँ र पानीको व्यवस्था नभएको बताउँदै आएका छन्। पहिलेको खुला चौर साँघुरिँदै जाँदा बजारमा ल्याउन सकिने पशुको संख्या र तिनको व्यवस्थापनमा पनि समस्या परेको उनीहरूको अनुभव छ। शुल्क उठ्छ, सुविधाको गुनासो उस्तै महेश्वरीस्थानमा राँगा राखेबापत पहिले शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्था नभएको व्यापारीहरू सम्झन्छन्। अहिले नगरपालिकाले शुल्क लिने गरेको छ। तर शुल्क लिएपछि राँगा राख्ने ठाउँ, पानी र अन्य आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्ने उनीहरूको माग छ। भक्तपुर नगरपालिकाका कर अधिकृत प्रभासकुमार चालिसेले राससलाई दिएको जानकारीअनुसार महेश्वरीस्थानमा बिक्रीका लागि ल्याइएका प्रत्येक राँगाबापत दैनिक ५० रुपैयाँ शुल्क लिने गरिएको छ। उनका अनुसार दुई वर्षअघि राँगा बोकेर ल्याइएको गाडीका आधारमा प्रतिगाडी पाँच सय रुपैयाँ शुल्क लिइन्थ्यो। अहिले भने गाडीको सट्टा प्रतिराँगाका आधारमा शुल्क उठाइन्छ। भक्तपुरका गुठी तथा समुदायमा सामूहिक भोजका लागि राँगो काट्ने परम्परा पनि कायम छ। तर बजारमा पुरानोजस्तो ग्राहकको चहलपहल नभएको व्यापारीहरूको अनुभव छ। पशुलाई पानी खुवाउन समस्या हुनु र व्यापारीहरू सडकछेउ पालमुनि बस्नुपर्ने अवस्था बजारमा आउने व्यवसायीका लागि कठिनाइ बनेको छ। मौसमी बजारलाई नियमित रूपमा सञ्चालन गर्न आवश्यक सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्ने व्यापारीहरूको माग छ। गुणबहादुरहरूका लागि बदलिँदो दसैँ महेश्वरीस्थानमा राँगाको बजार लाग्ने क्रम जारी छ। यस वर्ष पनि विभिन्न जिल्लाबाट व्यापारी आएका छन्। भक्तपुरका गुठी तथा समुदायमा सामूहिक भोजका लागि राँगो काट्ने परम्परा पनि कायम छ। तर बजारमा पुरानोजस्तो ग्राहकको चहलपहल नभएको व्यापारीहरूको अनुभव छ। यससँगै राँगा राख्ने ठाउँ, पानी र अन्य सुविधाको समस्या थपिएको छ। यी परिवर्तनका बिच वर्षौंदेखि यही व्यवसाय गर्दै आएका व्यापारीहरू आफ्नो व्यापारलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। दसैँमा कमाइ हुने आशाले टाढाबाट राँगा ल्याउने उनीहरूका लागि ग्राहक नआउँदाको प्रतीक्षा खर्चिलो हुन्छ। पहिले महिनादिन अघिदेखि ग्राहक आउने महेश्वरीस्थानमा यसपालि चाड नजिकिँदासमेत व्यापारीहरू ग्राहक पर्खिरहेका छन्। हली महोमदमियालाई पहिलेको जस्तो राँगा राख्ने ठाउँ नभएको गुनासो छ। उनी घटस्थापनादेखि महेश्वरीस्थानमा रहेका रामबहादुरले दसैँ आउन महिनादिन अघिदेखि ग्राहक आउने पुरानो चलन सम्झिरहेका छन्। अहिले एक साताअघि राँगा ल्याउँदासमेत ग्राहक पाउन मुस्किल भएको उनको अनुभव छ। रामेछापका राजन तिमल्सिना २५ वटा राँगा लिएर आएका छन्। चितवनका गुणबहादुर बिसुरुवाले पनि यस वर्ष ३० वटा राँगा ल्याएका छन्। पच्चीस वर्षभन्दा लामो समयदेखि उनले यही व्यापार गर्दै आएका छन्। दसैँको समयमा अरूका घरमा भोजका लागि राँगा किन्ने तयारी भइरहँदा गुणबहादुरजस्ता व्यापारीको दिन भने महेश्वरीस्थानको बजारमा बितिरहेको छ। पहिले महिनादिन अघिदेखि ग्राहक आउने महेश्वरीस्थानमा यसपालि चाड नजिकिँदासमेत व्यापारीहरू ग्राहक पर्खिरहेका छन्। गुणबहादुरका लागि पनि दसैँको कमाइ उनले ल्याएका राँगाको बिक्रीमा निर्भर छ। (राष्ट्रिय समाचार समिति (रासस) की रेणु त्वानावासुको रिपोर्टिङका आधारमा नेपालन्युज डेस्कले तयार पारेको सामग्री।)