अवस्था नसुध्रिए मर्जरमा जानुपर्ने हुनसक्छ : प्रतापजंग पाण्डे, अध्यक्ष, वायु सेवा सञ्चालक संघ नेपाल

हेलिकप्टर व्यवसायको अवस्था कस्तो छ ?यो पर्यटनसँग सम्बन्धित व्यवसाय भएकाले अहिले अलिकति अस्थिर छ । विगतका भूकम्प, कोरोना महामारी, भू–राजनीतिक अवस्था र एभिएसन इन्धनको मूल्यवृद्धिका कारण प्रत्यक्ष असर परेको छ । सञ्चालन खर्च बढेको छ तर माग कम भएकाले भाडादर बढाउन नसकिने अवस्था रहेकाले कम्पनीहरू ‘ब्रेक इभन’ को अवस्थामा चलिरहेका छन् । विगतमा बाटो नभएका दुर्गम क्षेत्रमा धेरै उडान हुने गरेकोमा अहिले ७७ वटै जिल्ला सदरमुकाममा सडक सञ्जाल पुगिसकेकाले हेलिकप्टरको बजार खुम्चिँदै गएको हो । भविष्यमा ड्रोन जस्ता हेलिकप्टर प्रयोगले मागमा अझै संकुचन आउनसक्ने देखिन्छ । अहिले हेलिकप्टर सेवाको माग कस्तो छ ?यो चार्टर र आवश्यकताका आधारमा चल्ने भएकाले सामान्य अवस्थामा माग कम हुँदै गएको छ तर हेलिकप्टरको संख्या थपिएकाले आपूर्ति बढेको छ । विपद्को बेलामा वर्षमा एक-दुई दिनमात्र अत्यधिक माग हुने गर्छ तर वर्षभरिको समग्र माग हेर्दा बाटोघाटोको पहुँचले यसको घट्दै गएको छ । विदेशी पर्यटकको हकमा डलरको दर खासै नबढे पनि नेपाली कम्पनीहरूको इन्स्योरेन्स, इन्धन र विदेशी जनशक्तिको खर्च युरोमा तिर्नुपर्ने भएकाले सञ्चालन खर्च बढेर आम्दानी खुम्चिएको छ । अहिले जम्मा ३२ वटा हेलिकप्टर सञ्चालनमा छन् । तीनवटा कम्पनीसँग चार-चारवटा, दुर्ईवटा कम्पनीसँग तीन-तीनवटा र अरूसँग दुई वा एउटा हेलिकप्टर रहेका छन् । तथापि हालसम्म कम्पनीहरू बन्द नै भइहालेको अवस्था भने छैन तर थोरै हेलिकप्टर सञ्चालन गर्दा सञ्चालन खर्च बढी लाग्ने गर्छ । हेलिकप्टर कम्पनीबीच प्रतिस्पर्धा कस्तो छ ?हाल १२ वटा कम्पनीहरू सञ्चालनमा छन्, जसमा कुनैसँग अधिकतम चारवटा त कुनैसँग एउटामात्र हेलिकप्टर छ । हालसम्म प्रतिस्पर्धा केही हदसम्म स्वस्थ नै रहेको छ । अस्वस्थ भइसकेको छैन तर भविष्यमा बजार खुम्चिँदै जाँदा सञ्चालन खर्च घटाउन कम्पनीहरू मर्जर वा एक्विजिसनतर्फ जानुपर्ने पनि हुनसक्छ । हेलिकप्टरको कुल संख्या कति हो, कम्पनीहरू बन्द नै हुने अवस्था त होइन नि ?अहिले जम्मा ३२ वटा हेलिकप्टर सञ्चालनमा छन् । तीनवटा कम्पनीसँग चार-चारवटा, दुईवटा कम्पनीसँग तीन–तीनवटा र अरूसँग दुई वा एउटा हेलिकप्टर रहेका छन् । तथापि हालसम्म कम्पनीहरू बन्द नै भइहालेको अवस्था भने छैन तर थोरै हेलिकप्टर सञ्चालन गर्दा सञ्चालन खर्च बढी लाग्ने गर्छ । पर्यटन क्षेत्र र विपद्मा हेलिकप्टर धेरै माग हुने भएकाले आत्तिहाल्नुपर्ने अवस्था त नहोला ?हेलिकप्टरले पर्यटन र उद्धारमा निकै योगदान गरेको छ । विशेषगरी साइट सिन (सगरमाथा, अन्नपूर्ण) गर्न चाहने तर समय कम हुने पर्यटकका लागि आठदेखि १० दिन लाग्ने ट्रेकिङ एक दिनमै गराउने सुविधा दिएको छ । त्यस्तै, हिमाल आरोहण, उद्धार कार्य, खाद्यान्न तथा सामान ढुवानी र गम्भीर बिरामीहरूका लागि एयर एम्बुलेन्स सेवामार्फत्् पनि निकै सुविधा दिइरहेको छ । तथापि हेलिकप्टर कम्पनीहरूको मुख्य आम्दानीको क्षेत्र पर्यटन नै भएकाले पर्यटन क्षेत्र प्रभावित हुँदा समस्या आउने गरेको छ । हालैको रसुवाको भोटेकोशी बाढीको विपद्मा कति हेलिकप्टर परिचालन भएका थिए ?बाढीको विपद्को समयमा एकैदिनमा अधिकतम १४ वटासम्म हेलिकप्टर परिचालन भएका थिए भने बाँकीलाई स्ट्याण्ड बाई राखिएको थियो । नुवाकोट र रसुवा जस्ता साँघुरो उपत्यकामा सबै एकैपटक जान नसकिने भएकाले त्यहाँ मानवीय उद्धारलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखिएको थियो । विपद् व्यवस्थापनमार्फत् हेलिकप्टरहरू परिचालन गरिएका थिए र फर्किंदा खाली नफर्किई खाद्यान्न र औषधिहरू पुर्‍याउने काम पनि गरिएको थियो । हेलिकप्टर व्यवसायमा नीतिगत समस्या पनि छन् कि ?नीतिगत समस्या समग्र एयरलाइन्सकै समस्या हो । व्यापार बढाउन विदेशी पर्यटकको आगमन बढाउनुपर्छ । बाह्य पर्यटक भित्र्याउन सकेमात्र आन्तरिक बजार पनि बढ्छ । जसका लागि नेपाल एयरलाइन्सलाई सुदृढ गर्ने, पोखरा र भैरहवाजस्ता निर्माण भइसकेका विमानस्थलका संरचनाको उचित प्रयोग गर्ने र नयाँ गन्तव्यहरू तय गर्ने जस्ता नीतिगत सुधार आवश्यक छ । पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको खम्बा बनाउने हो भने पर्यटक आउने स्रोत नै बढाउनुपर्छ । नेपालको हवाई क्षेत्रलाई युरोपेली युनियनको कालोसूचीबाट हटाउने, युरोपसँग कनेक्टिभिटी बढाउने र थप अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू भित्र्याउने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । त्रिभुवन विमानस्थलको हालको १२ लाख पर्यटक ल्याउनसक्ने क्षमता कसरी २०-३० लाख वा ५० लाख पुर्‍याउने भन्ने कुरा खोज्नुपर्छ । नेपालमा हेलिकप्टर सेवा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको तुलनामा निकै सुलभ छ । युरोपमा प्रतिघण्टा २७ सय डलर लाग्ने सेवा नेपालमा दुई हजार डलरमै उपलब्ध छ । साथै, २१ हजार फिटसम्मको उचाइबाट हाई-अल्टिच्युड रेस्क्यु गर्न सक्ने हाम्रा पाइलटहरूको प्राविधिक क्षमता विश्वमै उत्कृष्ट छ । पाकिस्तानमा लङ-लाइन रेस्क्यु गर्दा ४० देखि ५० हजार डलर लाग्छ भने नेपालमा १० देखि २५ हजार डलरमै सम्भव छ । मौसम प्रतिकूलताका बाबजुद पनि नेपालको उद्धार कार्य छिटो र प्रभावकारी छ । कार्गो सेवामा चाहिँ खासै माग छैन हो ?सडक सञ्जाल विस्तारसँगै कार्गो सेवाको माग निकै घटेको छ । यद्यपि, अहिले पनि हाइड्रोपावरका हेभी सामानहरू र दुर्गम क्षेत्रमा खाद्यान्न ढुवानीमा केही हदसम्म हेलिकप्टर प्रयोग भइरहेको छ तर विगतको तुलनामा यो निकै कम हो । हवाई सेफ्टी (सुरक्षा) का हिसाबले हेलिकप्टर सेवाको अवस्था कस्तो छ ?सुरक्षाको अवस्था राम्रो छ, पछिल्लो दुर्ई वर्षमा कुनै ठूलो दुर्घटना भएको छैन । नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण(क्यान) र निजी एयरलाइन्स कम्पनीहरू दुवैले सुरक्षा मापदण्ड र तालिममा धेरै सुधार गरेका छन् । आइकाओ सेक्युरिटी अडिटमा पनि राम्रो नतिजा आएको छ र छुट्टै स्वतन्त्र दुर्घटना अनुसन्धान समिति बनाउने प्रक्रिया पनि अगाडि बढेको छ । पाइलटहरूलाई वार्षिक रिफ्रेसर तालिम र सिमुलेटर तालिम गराइएको छ । हेलिकप्टरको मर्मतसम्भार व्यवस्थापन कस्तो छ ?हेलिकप्टरका सन्दर्भमा मर्मतसम्भारका लागि आवश्यक पर्ने ह्यांगर सुविधा अभाव छ । जहाजहरूका लागि ह्यांगर व्यवस्था भए पनि हेलिकप्टरले भने खुला आकाशमुनि प्राविधिक बोलाएर मर्मत गर्नुपर्ने बाध्यता छ । जसको उचित व्यवस्थापनका लागि हामीले पर्यटन मन्त्रालय र क्यानको ध्यानाकर्षण गराउँदै आएका छौं । नेपालमा हेलिकप्टर सेवाको भविष्य कस्तो रहला ?हेलिकप्टरको भविष्य नराम्रो छैन । किनभने नेपालमा हेलिकप्टर सेवा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको तुलनामा निकै सुलभ छ । युरोपमा प्रतिघण्टा २७ सय डलर लाग्ने सेवा नेपालमा दुई हजार डलरमै उपलब्ध छ । साथै, २१ हजार फिटसम्मको उचाइबाट हाई–अल्टिच्युड रेस्क्यु गर्न सक्ने हाम्रा पाइलटहरूको प्राविधिक क्षमता विश्वमै उत्कृष्ट छ । पाकिस्तानमा लङ–लाइन रेस्क्यु गर्दा ४० देखि ५० हजार डलर लाग्छ भने नेपालमा १० देखि २५ हजार डलरमै सम्भव छ । मौसम प्रतिकूलताका बाबजुद पनि नेपालको उद्धार कार्य छिटो र प्रभावकारी छ ।