पहिरोले खोस्यो श्रीमान्, घर र खेतबारी, चिनाखेतमा दसैंतिहारको रौनक हरायो

<p>काठमाडौं – म्याग्दीको बेनी नगरपालिका–३ भकिम्लीस्थित चिनाखेतकी दिलमती छन्त्यालका लागि यस वर्ष दसैंतिहार खुसी साट्ने पर्व बनेन । श्रीमान् गुमाउनुको पीडा, बस्ने घर र गोठ पहिरोले बगाएको चोट अनि जीविकोपार्जनको आधार बनेको खेतीयोग्य जमिन बगरमा परिणत भएपछि उनको परिवार शोक र अभावमा छ ।</p> <p>यस वर्षको मनसुनजन्य विपद्ले दिलमतीको परिवारबाट जीवनसाथी मात्र खोसेन, वर्षौँदेखि बस्दै आएको घर, पशुचौपाया र खेतीपातीको आधारसमेत उजाड बनायो । ७० वर्षीय श्रीमान् लालवीर छन्त्याललाई साउन ११ गते आएको पहिरोले सुतिरहेकै ठाउँमा पुरेको थियो । श्रीमान्को निधनपछि घरबारविहीन बनेकी दिलमतीलाई दसैँतिहारको खुसीभन्दा विगतको सम्झना र भविष्यको चिन्ताले सताएको छ ।</p> <p>“दुःख परेको समयमा चाडपर्व पनि नआए हुन्थ्यो जस्तो लाग्दोरहेछ,” दिलमतीले भनिन्, “जीवनको सहारा श्रीमान्सँगै बस्ने बास पनि खोस्यो । चारवटा भैँसी र पाडासहितको गोठ बगायो। खेतीबाली लगाउने जमिन उराठलाग्दो बगर बनेको देख्दा मन थाम्नै गाह्रो हुँदोरहेछ ।”</p> <p>शरीरमा लागेको घाउ बिस्तारै निको हुँदै गए पनि मनको चोट भने उस्तै छ । श्रीमान् गुमाएको शोकमाथि घरगोठ र आम्दानीको आधारसमेत गुमेपछि दिलमतीको परिवारलाई अब कसरी जीवन अघि बढाउने भन्ने चिन्ताले घेरेको छ।</p> <p><strong>हजुरबुबा गुमाएका सात वर्षीय दर्पण</strong></p> <p>दिलमती र लालवीरले आफ्नै दुःखबीच सात वर्षीय नाति दर्पण छन्त्यालको लालनपालन र अभिभावकत्वको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका थिए । दर्पणका आमा र बुबाले दोस्रो विवाह गरेपछि हजुरबुबा लालवीर, हजुरआमा दिलमती र काकी गौमायाले उनलाई हुर्काउँदै आएका थिए ।</p> <p>पहिरो खसेको थाहा पाएपछि नाति दर्पणलाई झ्यालबाट बाहिर निकाल्ने क्रममा दिलमती घाइते भएकी थिइन् । उनले नातिको ज्यान जोगाउन सफल भए पनि आफ्नै जीवनको सहारा बनेका श्रीमान्लाई बचाउन नसकेको पीडा उनलाई छ ।</p> <p>माया र स्नेह दिने हजुरबुबाको निधनले दर्पणको बालमनमा पनि गहिरो चोट परेको छ । परिवारको अभिभावक गुमाउनु र घरबारविहीन हुनुपर्ने अवस्थाले उनको बाल्यकालमा समेत दुःख थपेको छ। विगतमा परिवारसँगै बसेर मनाइने दसैँतिहार यस वर्ष उनीहरूका लागि पीडादायी सम्झना बनेको छ ।</p> <p><strong>दुई महिनामै दुईपटक बाढीपहिरो</strong></p> <p>चिनाखेतका बासिन्दाले यस वर्ष करिब दुई महिनाको अन्तरमा दुईपटक बाढीपहिरोको सामना गर्नुपरेको छ। साउन ११ र असोज ११ गते आएको बाढीपहिरोले बस्ती, घरगोठ र खेतीयोग्य जमिनमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि स्थानीयवासी सुरक्षित बसोबासको खोजीमा छन्।</p> <p>स्थानीय शिक्षक चमेली थापाका अनुसार लगातारको विपद्ले चिनाखेतमा दसैँतिहारको माहोल नै हराएको छ। बस्तीमा पहिरोको जोखिम बढ्दै जाँदा कतिपय स्थानीय आफ्नो थातथलो छाडेर अन्यत्र बसाइँ सर्ने सोचमा पुगेका छन् ।</p> <p>“पहिरोले उठिबास लगाएकाले चाडपर्वको माहोल नै हराएको छ,” उनले भनिन्, “दुई महिनाको अन्तरमा लगातार पहिरो आएपछि चिनाखेतवासी थातथलो छाडेर बसाइँ सर्ने क्रम बढेको छ ।”</p> <p>बस्तीमाथिको पाखोमा सक्रिय पहिरोबाट बग्ने गेगरसहितको भेल खोल्सामा मिसिएर बस्ती र खेतबारीतर्फ पस्ने गरेको छ। बाढीपहिरोको जोखिमका कारण स्थानीयलाई घरमा बस्न र खेतीपाती गर्नसमेत कठिन भएको छ ।</p> <p>बेनी नगरपालिका–३ का वडाध्यक्ष पदम पुनका अनुसार साउन ११ गतेको पहिरोले लालवीर छन्त्यालको घरगोठ पूर्ण रूपमा क्षति गरेको थियो। असोज ११ गतेको बाढीले मोती पुन र लोकबहादुर पुनको घर बस्नै नमिल्ने बनाएको छ ।</p> <p><strong>१५० रोपनी जमिन बगरमा परिणत</strong></p> <p>चिनाखेतमा बाढीपहिरोबाट ४२ घरपरिवार प्रभावित भएका छन्। वडाध्यक्ष पुनका अनुसार करिब १५० रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको सुन्तला बगैँचा, कृषि फार्म, धानखेतलगायत खेतीयोग्य जमिन बगरमा परिणत भएको छ ।</p> <p>पछिल्लो समय चिनाखेतका बासिन्दाले व्यावसायिक सुन्तला तथा तरकारीखेती विस्तार गर्दै आएका थिए। गाउँमै कृषि व्यवसाय सञ्चालन गरेर आत्मनिर्भर बन्ने र रोजगारी सिर्जना गर्ने स्थानीयको प्रयासलाई विपद्ले गम्भीर धक्का पुर्‍याएको छ ।</p> <p>स्थानीय भवी छन्त्यालको फल दिने अवस्थामा पुगेका करिब १०० सुन्तलाका बोट रहेको बगैँचा पहिरोले पुरेर बगर बनाएको छ। वर्षौँको मिहिनेत र लगानीपछि आम्दानी दिन थालेका बोटबिरुवा र खेतीयोग्य जमिन नष्ट हुँदा किसानको जीविकोपार्जनमा थप समस्या उत्पन्न भएको छ ।</p> <p>मगर र छन्त्याल समुदायको बसोबास रहेको चिनाखेतका बासिन्दाले व्यावसायिक कृषिमार्फत आर्थिक अवस्था सुधार गर्ने लक्ष्य राखेका थिए । तर, बस्तीमाथिको पहिरो र खोलामा आउने बाढीले उनीहरूको मिहिनेत मात्र नष्ट गरेको छैन, भविष्यका योजनासमेत अनिश्चित बनाएको छ ।</p> <p>कृषक धनबहादुर थापाका अनुसार गाउँमै व्यावसायिक कृषि गरेर आत्मनिर्भर र स्वरोजगार बन्ने योजनामा बाढीपहिरो बाधक बनेको छ । खेतीपाती गर्ने जमिन नै जोखिममा परेपछि अब कसरी जीविकोपार्जन गर्ने भन्ने चिन्ताले किसानलाई सताएको छ ।</p> <p><strong>खानेपानी योजना र सामुदायिक संरचनामा क्षति</strong></p> <p>बाढीपहिरोले निजी सम्पत्तिसँगै चिनाखेतका सामुदायिक पूर्वाधारमा पनि क्षति पुर्‍याएको छ। चिनाखेत–डाँडाखानी खानेपानी योजनाको मुहानमा रहेको ट्याङ्की पूर्ण रूपमा क्षति भएको छ। हिमचुली स्पोर्ट्स क्लबको खेलमैदान र चिनाखेत आमा समूहको भवनसमेत पहिरोमा पुरिएका छन्।</p> <p>खानेपानी, सामुदायिक भवन र खेलमैदानमा क्षति पुगेपछि स्थानीयको दैनिक जीवन र सामुदायिक गतिविधि प्रभावित भएका छन्। बस्तीमाथिको पहिरो अझै सक्रिय रहेकाले थप क्षति हुनसक्ने चिन्ता स्थानीयमा छ ।</p> <p>वडाध्यक्ष पुनका अनुसार गाउँ नै जोखिममा परेपछि भूगर्भविद्को टोलीबाट पहिरोको स्थलगत अनुगमन गराइएको छ। पहिरोको अवस्था अध्ययन गरी रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि बेनी नगरपालिका र प्रदेश सरकारसँग पहल गरिएको उनले बताए ।</p> <p><strong>थातथलो छाड्ने कि जोखिममै बस्ने ?</strong></p> <p>लगातारको बाढीपहिरोले घर र खेतबारी जोखिममा पारेपछि चिनाखेतका बासिन्दा सुरक्षित बसोबासको विकल्प खोज्न बाध्य भएका छन्। पुस्तौँदेखि बस्दै आएको थातथलो छाड्नुपर्ने अवस्था आउँदा उनीहरूलाई सम्पत्तिको क्षतिसँगै आफ्नो सामाजिक र सांस्कृतिक जरा गुमाउने चिन्ताले पनि सताएको छ ।</p> <p>स्थानीय मोती पुनका अनुसार पटकपटक बाढीपहिरो आउन थालेपछि गाउँ छाडेर अन्यत्र जाने विषयमा सोच्नुपर्ने अवस्था आएको छ।</p> <p>“पटकपटक पहिरो र बाढीले सताउन थालेपछि चिनाखेतवासीले विकल्प खोज्न थालेका छौँ,” उनले भनिन्, “बस्ने बास र कमाउने जमिन नै नभएपछि गाउँ नै छोडेर जानुपर्ने अवस्था आएको छ ।”</p> <p>सुरक्षित आवासको व्यवस्था नहुँदा जोखिमयुक्त घरमा बसिरहने वा थातथलो छाडेर अन्यत्र जाने भन्ने दोधारमा स्थानीय छन्। खेतीयोग्य जमिन बगरमा परिणत भएपछि कृषि पेसामा आश्रित परिवारलाई दैनिक गुजारा चलाउनसमेत कठिन भएको छ ।</p> <p><strong>पुनःस्थापना र संरक्षणको प्रतीक्षा</strong></p> <p>चिनाखेतका बासिन्दाले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा रहेका परिवारका लागि अस्थायी आवास, सुरक्षित स्थानमा पुनःस्थापना तथा पहिरो र बाढी नियन्त्रणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न राज्यका निकायसँग माग गरेका छन् । बस्ती र खेतीयोग्य जमिनको संरक्षणका लागि प्राविधिक अध्ययनका आधारमा दीर्घकालीन योजना आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ ।</p> <p>पहिरोको जोखिम न्यूनीकरण, क्षतिग्रस्त खानेपानी योजनाको पुनर्निर्माण र जीविकोपार्जनका आधार पुनःस्थापना हुन सकेमा मात्रै प्रभावित परिवार सामान्य जीवनमा फर्किन सक्नेछन् ।</p> <p>यस वर्ष चिनाखेतका धेरै घरमा दसैँको तयारीभन्दा सुरक्षित बसोबासको चिन्ता ठूलो बनेको छ। कसैले आफन्त गुमाएका छन्, कसैले घरबार, पशुचौपाया र खेतीपाती गर्ने जमिन। चाडपर्वले ल्याउने खुसी विपद्को पीडाले छोपेको छ। दिलमती छन्त्यालका लागि भने यस वर्षको दसैँ श्रीमान्को सम्झना, उजाडिएको घर र भविष्यको अनिश्चितताबीच बितिरहेको छ ।</p>