नेपालमै पहिलोपटक ‘कार–टी सेल’ थेरापीबाट रक्त क्यान्सरको उपचार, खुल्यो नयाँ सम्भावना

काठमाडौं । नेपालमै विकास र उत्पादन गरिएको ‘कार–टी सेल’ प्रविधिबाट पहिलोपटक रक्त क्यान्सरका बिरामीको उपचार गरिएको छ। यस उपलब्धिले जटिल क्यान्सरको उपचार स्वदेशमै सम्भव बनाउने दिशामा नयाँ सम्भावना खोलेको छ। सेन्टर फर रिजेनेरेटिभ मेडिसिन नेपाल (सिआरएम नेपाल) र त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालको सहकार्यमा असोज ११ गते एक्युट लिम्फोब्लास्टिक ल्युकेमिया (एएलएल) अर्थात् रक्त क्यान्सर भएका बिरामीलाई कार–टी सेल थेरापी दिइएको हो। हेमाटो अन्कोलोजिस्ट डा. अञ्जन श्रेष्ठ र डा. प्रशुन उपाध्यायसहितको चिकित्सकीय टोलीले उपचार गरेको हो। चिकित्सकका अनुसार बिरामीको अवस्था हाल स्थिर छ र उपचारको प्रारम्भिक नतिजा उत्साहजनक देखिएको छ। यद्यपि, उपचार पूर्ण रूपमा सफल भएको निष्कर्षमा पुग्न थप निगरानी र दीर्घकालीन नतिजा आवश्यक छ। के हो कार–टी सेल थेरापी? कार–टी सेल थेरापीमा बिरामीकै शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीमा रहेका टी–कोषिकालाई प्रयोगशालामा आनुवंशिक रूपमा परिमार्जन गरिन्छ। परिमार्जित कोषिकालाई क्यान्सरका कोषिका पहिचान गरी आक्रमण गर्न सक्षम बनाएपछि तिनको संख्या बढाएर पुनः बिरामीको शरीरमा पठाइन्छ। सिआरएम नेपालले विकास गरेको प्रविधिले रक्त क्यान्सरका केही कोषिकामा पाइने सीडी१९ (CD19) नामक जैविक संकेतकलाई लक्षित गर्छ। विशेषगरी परम्परागत उपचार प्रभावकारी नभएका वा केमोथेरापीपछि क्यान्सर पुनः देखिएका निश्चित प्रकारका बिरामीमा यो उपचार उपयोगी हुन सक्ने चिकित्सकहरूको भनाइ छ। वर्षौँको अनुसन्धानपछि क्लिनिकल प्रयोग नेपालमा यो प्रविधि विकास गर्न सन् २०२२ देखि अनुसन्धान, पूर्वाधार निर्माण, प्राविधिक तयारी र जनशक्ति विकासको काम अघि बढाइएको थियो। सन् २०२५ मा उत्पादन केन्द्रसम्बन्धी तयारी तथा जनशक्ति तालिमलाई प्राथमिकता दिइएको थियो भने सन् २०२६ मा सीडी१९ लक्षित कार–टी सेलको क्लिनिकल प्रयोगका लागि स्वीकृति प्राप्त भएपछि बिरामीमा यसको प्रयोग सम्भव भएको सिआरएम नेपालले जनाएको छ। यस पहलको नेतृत्व प्रमुख वैज्ञानिक डा. सञ्जीवन गौतमले गर्दै आउनुभएको छ। उत्पादन तथा गुणस्तर परीक्षणका लागि विशेष प्रयोगशाला, दक्ष जनशक्ति र कडा गुणस्तर नियन्त्रण आवश्यक पर्ने भएकाले यसमा विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञको सहयोग रहेको जनाइएको छ। डा. गौतमका अनुसार प्रारम्भिक अवलोकनमा बिरामीको रगतमा परिमार्जित टी–कोषिकाको संख्या बढिरहेको देखिएको छ। उपचारको प्रारम्भिक प्रभाव सकारात्मक देखिए पनि दीर्घकालीन सफलता पुष्टि गर्न थप अध्ययन र बिरामीको निरन्तर स्वास्थ्य निगरानी आवश्यक रहेको उहाँले बताउनुभएको छ। विदेश जानुपर्ने बाध्यता घट्ने अपेक्षा जटिल रक्त क्यान्सरको उपचारका लागि विदेश जानुपर्ने अवस्था धेरै नेपाली परिवारका लागि आर्थिक र व्यावहारिक चुनौती बन्दै आएको छ। नेपालमै यस्तो उन्नत उपचार विकास र उत्पादन हुनुले भविष्यमा उपचारको पहुँच विस्तार गर्न तथा विदेशमा निर्भरता घटाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। सिआरएम नेपालले आगामी दिनमा उत्पादन क्षमता विस्तार गर्दै थप बिरामीसम्म उपचार सेवा पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको जनाएको छ। तर कार–टी सेल थेरापी सबै प्रकारका क्यान्सरका बिरामीका लागि उपयुक्त हुँदैन। उपचारका क्रममा गम्भीर प्रतिकूल असर देखिन सक्ने भएकाले विशेषज्ञ चिकित्सकीय टोलीको निगरानी र आवश्यक उपचार सुविधा अनिवार्य हुन्छ। नेपालमा पहिलोपटक स्थानीय रूपमा उत्पादित कार–टी सेल प्रयोग हुनु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि भए पनि यसको प्रभावकारिता, सुरक्षा र दीर्घकालीन लाभबारे थप प्रमाण आवश्यक छ। निरन्तर अनुसन्धान, गुणस्तर सुनिश्चितता र बिरामीको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन सके यस प्रविधिले नेपालको क्यान्सर उपचार तथा जैविक औषधि विकासको क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ।