घरका भित्ताहरूबाट हराए कमेरो, मनका भित्ताबाट हराउन नदिऔँ ‘हाम्रो संस्कृति’

दशैँ आउनु भनेको कुनै पात्रोमा रातो अक्षरले लेखिएको चाड नजिकिनु मात्र थिएन। त्यो त गाउँका घरआँगनमा उत्साह उम्रिनु, बाटाघाटा सफा हुनु, आँगनका डिलहरू चिटिक्क पर्नु र घरका भित्तामा कमेरो माटोको सेतोपन पोतिएसँगै मन भित्रैसम्म उज्यालो फैलिनु थियो। कुनै समय दशैँको आगमनको सङ्केत बजारमा झुन्डिएका नयाँ कपडाले भन्दा गाउँघरका भित्तामा लिपिएको कमेरो माटोले पहिले दिन्थ्यो। आज दशैँ आउँछ, पात्रो फेरिन्छ, बजार झिलिमिली हुन्छ, सामाजिक सञ्जाल शुभकामनाले भरिन्छ, तर एक समय दशैँको वास्तविक आगमन घोषणा गर्ने त्यही कमेरो माटो भने बिस्तारै हाम्रो जीवनशैलीबाट हराउँदै गएको छ। यो परिवर्तनलाई हेर्दा मेरो मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ, हामीले घरका भित्ता आधुनिक बनाउँदै गर्दा आफ्ना स्मृतिका भित्ताहरू पनि कतै भत्काइरहेका त छैनौँ ? यो प्रश्न केवल माटोको रङसँग सम्बन्धित छैन। यो हाम्रो जीवन पद्धति, सामूहिक श्रम, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, पुस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान र संस्कृतिलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोणसँग जोडिएको प्रश्न हो। जब दशैँ आउनु अघि नै घरमा चाड प्रवेश गर्थ्यो। हिजोका गाउँघरमा दशैँ एक दिनमा आइपुग्दैनथ्यो। त्यसको तयारी झन्डै एक महिना अघिदेखि सुरु हुन्थ्यो। खेतबारीका काम मिलाइन्थे, घरका कुनाकाप्चा सफा गरिन्थे, पुराना सामान व्यवस्थित गरिन्थे र घर लिप्ने कमेरो माटोको खोजी सुरु हुन्थ्यो। कसैले डोकोमा माटो बोकेर ल्याउँथे, कसैले त्यसलाई छानेर पानीमा मुछ्थे, कसैले भित्तामा पोत्ने काम गर्थे। घरका महिला, पुरुष, युवा र बालबालिका आ–आफ्नो क्षमता अनुसार दशैँको तयारीमा सहभागी हुन्थे। कच्ची घरका भित्तामा कमेरो माटो पोत्दा घरले नयाँ रूप पाउँथ्यो। रातो माटोले लिपिएको भुइँ, चिटिक्क पारिएको आँगन र सेतो कमेरोले सजिएका भित्ताहरूले घरलाई मात्र सफा बनाउँदैन्थ्यो, घरभित्रको मनोविज्ञान समेत बदलिदिन्थ्यो। पुरानो घर पनि नयाँ जस्तै देखिन्थ्यो। अभावले थिचिएको परिवारको अनुहारमा समेत चाडको चमक देखिन्थ्यो। त्यतिबेला सम्पन्नता घरको भित्तामा प्रयोग भएको महँगो रङले मापन गरिँदैनथ्यो। घर सफा छ कि छैन, आँगनमा आत्मीयता छ कि छैन, पाहुनालाई स्वागत गर्ने मन छ कि छैन र छिमेकीको दुःखमा साथ दिने हात छ कि छैन।यी कुराले घरको गरिमा निर्धारण गर्थे। एउटा सानो उदाहरण सम्झौँ। छिमेकीको घर लिप्न बाँकी छ भने अर्को घरका मानिसहरू सहयोग गर्न पुग्थे। कसैको घरमा कमेरो माटो बढी भयो भने बाँडिन्थ्यो। कसैको घरमा काम गर्ने जनशक्ति कम भयो भने छिमेकीहरू सहयोग गर्न आउथे। त्यहाँ श्रमको मूल्य केवल पैसामा हिसाब गरिँदैनथ्यो। सम्बन्धको न्यानोपनमा मापन गरिन्थ्यो। कमेरो माटो पोतिएको त्यो भित्तामा एउटा परिवारको श्रम मात्र हुँदैनथ्यो, छिमेकीको सद्भाव र समाजको सामूहिक चेतना पनि पोतिएको हुन्थ्यो। आज हामीले घर बनाउने प्रविधि बदल्यौँ, निर्माण सामग्री बदल्यौँ र जीवनको गति पनि बदल्यौँ। तर बदलिएको यही गतिमा कतै हामीले एकअर्काका लागि समय निकाल्ने संस्कार समेत गुमाउँदै त गएका छैनौँ? कमेरो माटो गरिबीको चिह्न होइन, प्रकृतिसँगको निकटताको प्रतीक थियो। समयसँगै मानिसको जीवनस्तर बदलियो। ढुङ्गा, माटो र काठका घरको ठाउँमा सिमेन्ट, इँटा र कङ्क्रिटका संरचना बने। परम्परागत भित्तामा पोतिने कमेरो माटोको ठाउँमा बजारमा पाइने विभिन्न रङ, प्राइमर र आधुनिक पेन्टले लिए। घरलाई आकर्षक, टिकाउ र सुविधायुक्त बनाउने चाहना स्वाभाविक हो। आधुनिक निर्माणलाई अस्वीकार गर्नु प्रगतिको विरोध गर्नु हो। तर प्रगतिलाई स्वीकार गर्नु र आफ्ना उपयोगी परम्परालाई बिर्सनु एउटै कुरा होइन र ? हामीले कमेरो माटोलाई केवल पुरानो घरको सामग्रीका रूपमा हेरेर त्यसको सांस्कृतिक अर्थलाई उपेक्षा गर्‍यौँ भने हाम्रो दृष्टि अधुरो हुन्छ। त्यसमा स्थानीय स्रोतको उपयोग, उपलब्ध सामग्रीबाट सौन्दर्य सिर्जना गर्ने सीप, सामूहिक श्रम र वातावरणसँग अनुकूल भएर बाँच्ने जीवनबोध पनि जोडिएको थियो। हामीले गाउँको एउटा घर सम्झौं न, जहाँ आर्थिक अवस्था कमजोर भए पनि दशैँ अघि भित्तामा सेतो कमेरो पोतेपछि घर उज्यालो देखिन्थ्यो। घरमा महँगो फर्निचर थिएन, भित्तामा आधुनिक सजावट थिएन, तर सफा आँगन र लिपिएका भित्ताले आत्मसम्मानको सुन्दर परिचय दिन्थे। गाउँघरको सौन्दर्य खरिद गरेर ल्याइएको थिएन। श्रम, सीप र अपनत्वले सिर्जना गरेको थियो। यसको अर्थ पुरानो जीवनमा दुःख थिएन भन्ने होइन। परम्परागत घरमा सरसफाइ, टिकाउपन र स्वास्थ्यसम्बन्धी चुनौती पनि थिए। सबै पुराना चलन जोगाउनै पर्छ भन्ने आग्रह पनि उचित हुँदैन। तर समयले उपयोगी ठहर्‍याएका ज्ञान र संस्कृतिलाई नयाँ युगको आवश्यकता अनुसार परिमार्जन गर्दै लैजान सकिन्छ। परम्पराको सम्मान भनेको समयलाई पछाडि फर्काउनु होइन। विगतबाट उपयोगी कुरा छानेर भविष्यलाई अझ समृद्ध बनाउनु हो। भित्तामा रङ फेरियो, दशैँको अर्थमा के फेरियो ? आज सहरका अग्ला भवनमा दशैँ अघि रङरोगन गर्ने चलन अझै छ। कतिपय गाउँमा पनि पुराना घर मर्मत गरेर आधुनिक रङले सजाइन्छन्। त्यसैले कमेरो माटो हराउँदै गएको भन्नुको अर्थ घर सफा गर्ने संस्कार नै हरायो भन्ने होइन। बरु घर सजाउने हाम्रो तरिका बदलिएको छ, र त्यससँगै घर सजाउने काममा गाँसिएका पुराना सामाजिक सम्बन्धहरू पनि धेरै ठाउँमा कमजोर भएका छन्। पहिले घर लिप्नु चाडको सामूहिक तयारी थियो। अहिले धेरैका लागि त्यो काम ठेकेदार, रङ लगाउने कामदार वा सेवा प्रदायकलाई सुम्पिने जिम्मेवारी बनेको छ। पहिले बालबालिकाले आमाबुबासँगै घर सफा गर्दै संस्कार सिक्थे। आज कतिपय बालबालिकाले दशैँको तयारीलाई बजार किनमेल र बिदाको योजनासँग बढी जोडेर बुझ्छन्। पहिले चाड आउनु अघि घरभित्रै काम बाँडिन्थ्यो। अहिले व्यस्तताका कारण परिवारका सदस्य एउटै घरमा भएर पनि आ-आफ्नै समयतालिकामा बाँधिएका छन्। यी परिवर्तनका पछाडि रोजगारी, बसाइँसराइ, सहरीकरण, समयको अभाव, बदलिँदो पारिवारिक संरचना र उपभोगमुखी जीवनशैली जस्ता अनेक कारण छन्। यसलाई कुनै एक पुस्ताको कमजोरी भनेर व्याख्या गर्नु न्यायोचित हुँदैन। तर प्रश्न यति हो। हामीले नयाँ सुविधा प्राप्त गर्दै गर्दा पुरानो आत्मीयतालाई कसरी बचाउने? दशैँमा नयाँ कपडा किन्नु गलत होइन, घरमा आधुनिक रङ लगाउनु पनि गलत होइन। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब चाडको बाहिरी सजावट बढ्दै जान्छ तर भित्री सम्बन्धको आत्मीयता घट्दै जान्छ। खर्च गर्ने क्षमता प्रतिष्ठाको आधार बन्छ तर श्रम गर्ने हातको सम्मान ओझेल पर्छ। र संस्कृति बुझ्ने भन्दा देखाउने वस्तुमा परिणत हुन थाल्छ। घरको भित्ता कति महँगो रङले सजिएको छ भन्ने भन्दा त्यहाँ बस्ने मानिसहरू बीच कति विश्वास छ भन्ने कुरा ठूलो हो। दशैँको थालमा कति परिकार छन् भन्ने भन्दा त्यहाँ कति आत्मीयता बाँडिएको छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हो। कमेरो माटो हराउँदै गएको प्रसङ्गलाई गाउँबाट सहरतर्फ बढिरहेको बसाइँसराइसँग जोडेर हेर्दा यसको अर्को पाटो देखिन्छ। धेरै गाउँमा युवा रोजगारी, शिक्षा र अवसरको खोजीमा बाहिरिएका छन्। पुराना घरमा वृद्ध आमाबुबा मात्र बाँकी छन्। कुनै समय दशैँ आउनुभन्दा हप्तौँ अघि चहलपहल हुने आँगन अहिले छोराछोरीको प्रतीक्षामा शान्त बसिरहेको हुन्छ। पहिले दशैँको तयारीमा घरका सबै सदस्य जुट्थे। अहिले कतिपय घरमा विदेश वा सहरमा रहेका सन्तान आउने दिन गनेर बसेका अभिभावकलाई घर लिप्ने भन्दा पनि घरमा फेरि हाँसो गुञ्जिने प्रतीक्षा ठूलो लाग्न थालेको छ। भित्तामा नयाँ रङ लगाइएको छ, तर आँगनमा खेल्ने बालबालिका छैनन्। घरको संरचना बलियो हुन छ, तर परिवारका सदस्यको भौतिक अनुपस्थितिले त्यसको आत्मीयता कमजोर बनेको छ। यहाँ कमेरो माटो एउटा प्रतीक बनेको छ। आफ्नो माटोसँगको सम्बन्ध, घरसँगको आत्मीयता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवन पद्धतिको प्रतीक। गाउँ खाली हुनुको कारण केवल संस्कृति प्रतिको बेवास्ता होइन। गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, यातायात र सुरक्षित भविष्यको खोजीले मानिसलाई बसाइँ सर्न बाध्य बनाएको छ। त्यसैले गाउँ फर्किनू वा परम्परा जोगाउनू भनेर भावनात्मक आग्रह गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। गाउँमा सम्मानजनक जीवन र अवसर सिर्जना गर्न सक्नुपर्छ। आफ्नो माटोलाई माया गर्नु भनेको विदेश जानेलाई दोष दिनु होइन। आफ्नो देश मै बस्दा पनि भविष्य बनाउन सकिने वातावरण निर्माण गर्नु हो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, चाडपर्वलाई केवल किनमेल र भोजको अवसरमा सीमित नराखी परिवारसँगै काम गर्ने, बालबालिकालाई आफ्नो संस्कृतिको कथा सुनाउने, छिमेकीसँग सहयोग साटासाट गर्ने र स्थानीय सम्पदाबारे जान्ने अवसरका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। कमेरो माटोको संरक्षणको अर्थ प्रत्येक भित्तामा उही सेतोपन फर्काउनु मात्र होइन। त्यसले प्रतिनिधित्व गर्ने सामूहिकता, श्रमको सम्मान, स्थानीय स्रोत प्रतिको चेतना र पुस्ता बीचको सम्बन्धलाई नयाँ पुस्ताको जीवनसँग जोड्नु पनि हो। कुनै पनि संस्कृतिको वास्तविक शक्ति त्यसको बाहिरी स्वरूपमा मात्र हुँदैन, त्यसले मानिसको जीवनमा सिर्जना गर्ने अर्थमा हुन्छ। कमेरो माटोले घरलाई सेतो बनाउँथ्यो। तर त्यसलाई खोज्ने, मुछ्ने, पोत्ने र त्यसको तयारीमा जुट्ने प्रक्रियाले परिवारलाई एउटै उद्देश्यमा जोड्थ्यो। त्यसैले त्यसको महत्त्व रङको चमकमा मात्र थिएन, त्यो रङ तयार पार्ने क्रममा सँगै बिताइएको समय र श्रममा पनि थियो। आज हामीसँग घर सजाउने अनेक आधुनिक विकल्प छन्। प्रविधिले काम सजिलो बनाएको छ, बजारले छनोट बढाएको छ र जीवनका धेरै असुविधा घटाएको छ। यो उपलब्धिलाई अस्वीकार गर्नु हुँदैन। तर सुविधा प्राप्त गर्नुको अर्थ सम्बन्धलाई अनावश्यक ठान्नु होइन। आधुनिकता तब सुन्दर हुन्छ, जब त्यसले मानिसको जीवन सहज बनाउँदै मानवीय संवेदना पनि जोगाउँछ। दशैँ अघि घर सफा गर्दा एउटा पुरानो बाकस खोलौँ, त्यसमा राखिएका पुर्खाका तस्बिर हेरौँ, बालबालिकालाई हजुरबा, हजुरआमाका अनुभव सुनाऔँ, गाउँको पुरानो घरबारे कुरा गरौँ र सम्भव भए स्थानीय परम्पराको कुनै एउटा पक्षलाई परिवारसँगै अनुभव गरौँ। यो कमेरो माटोको पूर्ण विकल्प त होइन, तर त्यससँग जोडिएको स्मृतिलाई भविष्यमा हस्तान्तरण गर्ने एउटा अर्थपूर्ण सुरुवात अवश्य हुन सक्छ। हामीले आफ्ना सन्तानलाई महँगो घर दिन सकौँला, सुविधा सम्पन्न कोठा दिन सकौँला र आधुनिक जीवनका सबै अवसर पनि उपलब्ध गराउन सकौँला। तर आफ्नो समाजको इतिहास, श्रमको सम्मान र सम्बन्धको मूल्य बुझाउने जिम्मेवारी भने अरू कसैलाई सुम्पिन सक्दैनौँ। किनकि घरको वास्तविक विरासत त्यसको भित्तामा लागेको रङ होइन। त्यो घरले पुस्तौँसम्म जोगाएर राखेको मानवीय मूल्य हो। पुरानो माटो र नयाँ चेतनाको मिलन अनुसार दशैँ हरेक वर्ष फर्किन्छ। टीका, जमरा, आशीर्वाद, पारिवारिक भेटघाट र उत्सवका अनेक रङ लिएर आउँछ। समयसँगै चाड मनाउने शैली बदलिन्छ, बदलिनु पनि स्वाभाविक हो। तर परिवर्तनको यात्रामा हामीले आफू को हौँ, कहाँबाट आएका हौँ र हाम्रा पुर्खाले जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण बनाएका थिए भन्ने प्रश्न बिर्सनु हुँदैन। कमेरो माटोको सेतोपन आज धेरै घरका भित्तामा नदेखिएला। त्यसको ठाउँमा आधुनिक रङले नयाँ सौन्दर्य दिएको होला। तर त्यससँग गाँसिएको श्रम, सहकार्य, आत्मसम्मान र प्रकृतिसँगको निकटताको चेतना भने हाम्रो जीवनबाट हराउन दिनु हुँदैन। हामीले पुरानै घरमा फर्किनु पर्दैन। पुरानो घरले सिकाएको अपनत्वमा फर्किन सक्छौँ। सबै भित्ता कमेरोले पोत्नु पर्दैन। मन भित्रको पूर्वाग्रह, उदासीनता र सम्बन्धमा जमेको धुलो सफा गर्न सक्छौँ। हरेक परम्परालाई जस्ताको तस्तै जोगाउनुपर्दैन।उपयोगी परम्परालाई नयाँ पुस्ताको आवश्यकतासँग जोडेर अझ जीवन्त बनाउन सक्छौँ। सायद यही नै संस्कृतिको वास्तविक निरन्तरता हो। रूप बदलिँदा पनि अर्थ नहराउनु, समय फेरिँदा पनि मूल्य नमेटिनु र आधुनिकताको बाटोमा हिँड्दा पनि आफ्नै बिगतलाई चिन्न सक्नु। किनकि संस्कृति भनेको संग्रहालयमा थन्क्याइएको विगत होइन। वर्तमानमा अर्थ खोज्दै भविष्यतर्फ अघि बढ्ने जीवन्त चेतना हो। कमेरो माटो हराउँदै जानु समयको परिवर्तन हुन सक्छ। तर त्यसले हामीलाई दिएको जीवनबोध हराउनु हाम्रो सामूहिक क्षति हुनेछ। त्यसैले आधुनिक घर बनाऔँ, आधुनिक सोच अपनाऔँ, नयाँ अवसरको स्वागत गरौँ। तर आफ्नो मौलिकताको जगलाई भने बिर्सेर होइन, बुझेर अघि बढौँ। दशैँमा भित्ताहरू नयाँ देखिऊन्, मनहरू अझ सफा बनून् र हाम्रो प्रगतिले आफ्नै माटोको सुगन्ध बोकिरहोस्। यही कामना, यही चेतना र यही हो कमेरो माटोले छोडेर गएको हाम्रो सबै भन्दा सुन्दर विरासत।