भारतीय मुलका विदेशी नागरिकले पाउने ओसीआई कार्डसम्बन्धी यस्तो छ कानुनी प्रवधान

काठमाडौं । भारतीय मूलका अमेरिकी नागरिक तथा अभिनेता इमरान खानलाई ओभरसिज सिटिजन अफ इन्डिया (ओसीआई) कार्ड भएर पनि राजनीतिक प्रदर्शनमा सहभागी भएको आरोपमा भारत छाड्न निर्देशन दिइएपछि चर्चा चुलिएको छ । अधिवक्ता जुल्फिकार मेमनको नेतृत्वमा रहेको खानको कानुनी टोलीले ओसीआई कार्ड हुनेहरूलाई शान्तिपूर्ण प्रदर्शनमा सहभागी हुन रोक्ने प्रत्यक्ष कानुनी प्रावधान नरहेको तर्क गरेको छ । टोलीले भारत छाड्न दिइएको निर्देशनलाई मुम्बई उच्च अदालतमा चुनौती दिने तयारी गरेको छ । ओसीआई कार्डसम्बन्धी कानुनी प्रावधान के छ ? ओसीआई कार्डले भारतीय मूलका विदेशी नागरिकलाई भारतमा दीर्घकालीन बसोबास र बहुप्रवेश भिसालगायत सुविधा प्रदान गर्छ । तर, यसले भारतीय नागरिकता दिँदैन । ओसीआई कार्ड भएकाले भारतीय नागरिकसरह संवैधानिक तथा राजनीतिक अधिकार प्राप्त गर्दैनन् । उनीहरूले मतदान गर्न, निर्वाचनमा उमेदवारी दिन वा राजनीतिक आन्दोलनमा सहभागी हुन भारतीय नागरिकसरह अधिकार पाउँदैनन् । राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न भएको वा भिसा तथा अध्यागमनसम्बन्धी सर्त उल्लंघन गरेको अवस्थामा विदेशीसम्बन्धी कानुनअनुसार निष्कासनको आदेश जारी हुन सक्छ । त्यस्तै, नागरिकता ऐन, १९५५ को दफा ७ डी अन्तर्गत ओसीआई दर्ता रद्द गर्न सकिने व्यवस्था छ । किन सुरु गरिएको थियो ओसीआई योजना ? भारत सरकारले दोहोरो नागरिकता राख्न अनुमति दिँदैन । कुनै भारतीयले अर्को देशको नागरिकता स्वीकार गरेमा भारतीय नागरिकता त्याग्नुपर्ने व्यवस्था छ । यस्तो अवस्थामा भारतीय मूलका विदेशी नागरिकलाई अन्य विदेशी नागरिकको तुलनामा बढी सुविधा दिने उद्देश्यले भारत सरकारले सन् २००५ मा ओसीआई योजना सुरु गरेको थियो । ओसीआई र एनआरआईमा के फरक छ ? नागरिकता ऐन, १९५५ को दफा ७ ए अन्तर्गत दर्ता भएका व्यक्तिलाई ओसीआई कार्डहोल्डर भनिन्छ । उनीहरू विदेशी नागरिक नै हुन् । यसको विपरीत, एनआरआई भनेका विदेशमा बसोबास गर्ने भारतीय नागरिक हुन् । उनीहरूसँग भारतीय पासपोर्ट हुन्छ । सामान्यतया, अर्को देशको नागरिकता लिएका तर भारतीय मूल भएका व्यक्तिले ओसीआई कार्डका लागि आवेदन दिन सक्छन् । उनीहरूका सन्तानले पनि निर्धारित सर्त पूरा गरेमा यो कार्ड प्राप्त गर्न सक्छन् । तर, पाकिस्तान वा बंगलादेशका नागरिक तथा तिनका सन्ततिका हकमा ओसीआई कार्ड प्राप्त गर्न नपाउने व्यवस्था छ । ओसीआई कार्डहोल्डरले के–के सुविधा पाउँछन् ? भारतीय विदेश मन्त्रालयका अनुसार ओसीआई कार्डहोल्डरले भारतमा बहुप्रवेश, बहुउद्देश्यीय र आजीवन भिसाको सुविधा पाउँछन् । यसका कारण उनीहरूले विभिन्न प्रयोजनका लागि पटकपटक भिसा लिनुपर्ने आवश्यकता पर्दैन । उनीहरूले भारतमा चिकित्सक, नर्स, अधिवक्ता, आर्किटेक्ट वा चार्टर्ड एकाउन्टेन्टका रूपमा काम गर्न पनि पाउँछन् । तर, यसका लागि सम्बन्धित पेसाका कानुनी तथा नियामक सर्त पूरा गर्नुपर्छ । ओसीआई कार्ड भएकाले राष्ट्रपति वा उपराष्ट्रपतिको निर्वाचनमा उमेदवारी दिन, सर्वोच्च अदालत वा उच्च अदालतको न्यायाधीश बन्न तथा आम निर्वाचनमा मतदान गर्न पाउँदैनन् । उनीहरू लोकसभा, राज्यसभा, प्रदेशसभा वा विधान परिषद्को सदस्य बन्न पनि योग्य हुँदैनन् । सरकारी सेवामा भारतीय नागरिकसरह समान अवसरको अधिकार समेत उनीहरूलाई प्राप्त हुँदैन । कुन कामका लागि विशेष अनुमति चाहिन्छ ? ओसीआई कार्ड होल्डरले अनुसन्धान, पत्रकारिता, मिसनरी गतिविधि, पर्वतारोहणजस्ता केही गतिविधिमा संलग्न हुन विशेष अनुमति लिनुपर्छ । त्यस्तै, भारतस्थित विदेशी संस्था वा कूटनीतिक नियोगमा इन्टर्नसिप वा जागिर गर्न तथा सरकारले संरक्षित वा प्रतिबन्धित क्षेत्र घोषणा गरेका स्थानमा प्रवेश गर्न पनि अनुमति आवश्यक पर्न सक्छ । कुन अवस्थामा ओसीआई कार्ड रद्द हुन सक्छ ? भारत सरकारले ठगी गरेर वा महत्वपूर्ण जानकारी लुकाएर ओसीआई कार्ड प्राप्त गरेको ठहर गरेमा कार्ड रद्द गर्न सक्छ । त्यस्तै, कार्ड होल्डरले भारतीय संविधानप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेको वा युद्धका बेला भारतको शत्रु राष्ट्रसँग गैरकानुनी कारोबार गरेको अवस्थामा भारतको सार्वभौमसत्ता र अखण्डतालाई ध्यानमा राख्दै कार्ड रद्द गर्न सकिने व्यवस्था छ । ओसीआई सम्बन्धी नियममा कार्ड होल्डरले भारतमा हुने राजनीतिक सभा वा विरोध प्रदर्शनमा सहभागी हुन नपाउने स्पष्ट व्यवस्था नरहेको दाबी गरिएको छ । यद्यपि, ओसीआई कार्ड होल्डर विदेशी नागरिक भएकाले उनीहरूमा अध्यागमन तथा विदेशीसम्बन्धी कानुन, २०२५ पनि लागु हुन्छ । उक्त कानुनमा समेत राजनीतिक सभा वा विरोध प्रदर्शनमा सहभागी हुन नपाउने स्पष्ट प्रतिबन्ध नरहेको तर्क गरिएको छ । इमरान खानको घटनामा भारत छाड्न दिइएको निर्देशनको कानुनी आधार र शान्तिपूर्ण प्रदर्शनमा सहभागी हुने अधिकारको विषय अब अदालतमा चुनौती दिइने तयारीसँगै थप चर्चामा आएको छ । एजेन्सीहरूको सहयोगमा