हार नमानेको खेलयात्रा

मानिसले देखेका सबै सपना पूरा हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ परिस्थितिले आफूले चाहेको बाटो नै बदलिदिन्छ। तर सपना पूरा गर्ने एउटा बाटो बन्द हुँदैमा सम्भावनाका सबै ढोका बन्द हुँदैनन्। त्यसको उदाहरण हुन्, नेपाली तेक्वान्दोका अन्तर्राष्ट्रिय रेफ्री अशोक खड्का। अशोकको परिचय खेलाडी, प्रशिक्षक, अन्तर्राष्ट्रिय निर्णायक वा खेल प्रशासकका रूपमा दिन सकिन्छ। तर यी परिचयभन्दा पछाडि उनको एउटा फरक कथा छ। त्यो हो, खेलाडीका रूपमा पूरा हुन नसकेको आफ्नै सपना अर्को पुस्ताका खेलाडीमार्फत साकार पार्ने प्रयास। खेलाडीका रूपमा देखेको सपना चोटका कारण रोकिएपछि उनले तेक्वान्दो छाडेनन्। बरु खेलभित्रै आफ्नो नयाँ भूमिका खोजे। अहिले उनी खेलाडीलाई प्रशिक्षण दिनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा निर्णायकको जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गरिरहेका छन्। सेतो पोसाकले जगाएको रहर अशोक खड्काको तेक्वान्दोसँगको सम्बन्ध कुनै ठूलो योजना वा व्यावसायिक सम्भावनाबाट सुरु भएको थिएन। बाल्यकालमा तेक्वान्दोको सेतो पोसाक लगाएका बालबालिका देख्दा उनलाई पनि त्यस्तै पोसाक लगाएर खेल्ने रहर जागेको थियो। सुरुमा फुटबलमा रुचि राख्ने उनको मन पछि तेक्वान्दोतर्फ मोडियो। सानो कद र कम तौलका कारण लामो समय जुनियर समूहमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपरे पनि उनको रुचि र मेहनतले उनलाई जिल्ला, अञ्चल र विकास क्षेत्र हुँदै राष्ट्रिय प्रतियोगितासम्म पुर्‍यायो। राष्ट्रियस्तरमा उनले आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरे। विभागीय खेलाडीलाई पराजित गर्दै राष्ट्रिय प्रतियोगिताको फाइनलसम्म पुगेका अशोकले सन् २००५ को सातौँ राष्ट्रिय तेक्वान्दो च्याम्पियनसिपमा रजत र कोरियन एम्बेसडर कपमा स्वर्ण पदक जिते । दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय तेक्वान्दो च्याम्पियनसिपमा कांस्य पदक पनि हासिल गरे। उनले विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा स्वर्ण र रजत पदक जितेको विवरण छ। बेलायतमा सन् २००० मा आयोजित प्रतियोगिता, कोरियाका आठौँ र दसौँ विश्व तेक्वान्दो प्रतियोगिता, सन् २०१६ को थाइल्यान्डमा आयोजित हेरोफ प्रतियोगिता, सन् २०१७ को हङकङमा आयोजित प्रतियोगिता तथा जापान ओपनमा पनि उनले पदक जितेका थिए। सन् २०१७ र २०१८ मा गोल्ड कोस्टमा तथा सन् २०१८ मा अस्ट्रेलियाको पोर्ट स्टेफेन्समा आयोजित तेक्वान्दो प्रतियोगितामा उनले स्वर्ण पदक हासिल गरेका थिए।तर खेलकुदमा प्रतिभा र मेहनत मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ एउटा चोटले वर्षौंको तयारी र भविष्यको योजना नै बदलिदिन्छ। चोटले रोकिएको खेलजीवन सन् २००६ मा श्रीलंकामा आयोजना हुने दशौँ दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) अशोकका लागि ठूलो लक्ष्य थियो। छनोटका विभिन्न चरण पार गर्दै उनी अन्तिम प्रतिस्पर्धामा पुगेका थिए। तर अन्तिम छनोटका क्रममा खुट्टामा गम्भीर चोट लागेपछि नेपालका लागि साग खेल्ने र पदक जित्ने उनको सपना रोकियो। उपचारपछि उनी फेरि खेलमा फर्किए। तर सन् २००७ मा भारतमा प्रतियोगिता खेल्ने क्रममा पुनः खुट्टामा गम्भीर चोट लाग्यो। त्यसपछि उनको उपचार यात्रा निकै कठिन बन्यो । १३ महिनाको अवधिमा खुट्टाको १४ पटक शल्यक्रिया गर्नुपर्‍यो। चिकित्सकले ग्योरोगी अर्थात् फाइट विधामा अब प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने बताएपछि उनले आफ्नो खेलजीवनबारे नयाँ निर्णय लिनुपर्ने भयो। एउटा खेलाडीका लागि मैदानमा उत्रिन नसक्नु शारीरिक सीमितता मात्र होइन, पहिचान, आत्मविश्वास र भविष्यको योजनासँग जोडिएको विषय पनि हो। तर अशोकले ग्योरोगी छाडे, तेक्वान्दो होइन। उनले पुम्से विधामा आफूलाई पुनः स्थापित गरे। छैटौँ राष्ट्रिय खेलकुदमा पुम्सेतर्फ स्वर्ण पदक जित्नु उनको पुनरागमनको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि बन्यो। खेलाडीबाट अन्तर्राष्ट्रिय निर्णायक खेलाडी हुँदा अशोकको लक्ष्य अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्नु र पदक जित्नु थियो। चोटपछि उनको भूमिका फेरियो। सन् २०१८ मा अन्तर्राष्ट्रिय रेफ्री कोर्स पूरा गरेपछि उनले ग्योरोगी र पुम्से दुवै विधामा निर्णायकको नयाँ यात्रा सुरु गरे। खेलाडी र रेफ्री एउटै खेलसँग जोडिएका भए पनि उनीहरूको जिम्मेवारी फरक हुन्छ। खेलाडी आफ्नो जितका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छ भने रेफ्रीले व्यक्तिगत चाहना, सम्बन्ध र पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठेर नियम र निष्पक्षताको रक्षा गर्नुपर्छ। अशोकले खेलाडीका रूपमा प्रतिस्पर्धाको दबाब भोगेका छन्। प्रशिक्षकका रूपमा खेलाडी तयार पारेका छन् भने निर्णायकका रूपमा खेलको निष्पक्षता कायम गर्ने जिम्मेवारी पनि सम्हालेका छन्। यी अनुभवले उनलाई तेक्वान्दोलाई फरक-फरक कोणबाट बुझ्ने अवसर दिएको छ। उनी अहिले ग्योरोगी र पुम्से दुवै विधाका दोस्रो श्रेणीका अन्तर्राष्ट्रिय निर्णायक हुन्। पारा तेक्वान्दोको निर्णायकसम्बन्धी तालिमसमेत पूरा गरेका उनले विश्व तेक्वान्दो महासंघको वरीयतामा समावेश हुने प्रतियोगितादेखि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय च्याम्पियनसिपसम्म निर्णायकको भूमिका निर्वाह गरेका छन्। विभिन्न देशमा उत्कृष्ट निर्णायकका रूपमा सम्मानित हुनु उनको व्यावसायिक यात्राको अर्को उपलब्धि हो। आफ्नै सपना अर्को पुस्तामा अशोकको यात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष खेलाडी उत्पादन गर्ने अभियान हो। आफूले खेलाडीका रूपमा पूरा गर्न नसकेको सपना अर्को पुस्ताका खेलाडीमार्फत साकार पार्न सकिन्छ भन्ने सोचका साथ उनले सन् २०१४ मा नेप्लिज तेक्वान्दो एकेडेमी स्थापना गरे। एकेडेमी उनका लागि सामान्य प्रशिक्षण केन्द्र मात्र होइन। यो खेलजीवनको अनुभव, अधुरो सपना र भविष्यप्रतिको अपेक्षासँग जोडिएको प्रयास हो। खेलाडी बन्ने सपना देखेका बालबालिकालाई प्रशिक्षण दिने र उनीहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धासम्म पुर्‍याउने उनको उद्देश्य छ। यो प्रयास व्यक्तिगत उपलब्धिका लागि मात्र नभई आफ्नो अनुभव र ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने अभियान पनि हो। एउटा खेलाडी तयार हुन वर्षौं लाग्छ। त्यसका लागि प्रशिक्षक, प्रशिक्षणस्थल, खेल सामग्री, पोषण, प्रतियोगितामा सहभागिता र आर्थिक सहयोग आवश्यक पर्छ। नेपालमा आर्थिक अवस्थाका कारण प्रतिभाशाली बालबालिकाले खेललाई निरन्तरता दिन नसकेका उदाहरण पनि छन्। अशोकको एकेडेमीले यस्ता प्रतिभालाई खेलकुदमा अवसर दिने प्रयास गरेको छ। उनले हजारौँ व्यक्तिलाई तेक्वान्दो प्रशिक्षण दिएका छन् भने सयौँ खेलाडीलाई ब्ल्याक बेल्टसम्म पुर्‍याएका छन्। आफ्ना प्रशिक्षार्थीलाई ओलम्पिकसम्म पुर्‍याउने उनको सपना छ। यो प्रयास व्यक्तिगत उपलब्धिका लागि मात्र नभई आफ्नो अनुभव र ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने अभियान पनि हो। पदकभन्दा बाहिरको योगदान अशोकको परिचय खेलकुदको प्रतिस्पर्धा र प्रशिक्षणमा मात्र सीमित छैन। उनी सामाजिक काममा पनि संलग्न छन्। खेलकुदलाई पदक जित्ने माध्यमका रूपमा मात्र नभई अनुशासन, आत्मविश्वास, आत्मरक्षा र व्यक्तित्व विकासको साधनका रूपमा उपयोग गर्नुपर्ने उनको सोच देखिन्छ। सार्वजनिक विवरणअनुसार उनले यौन हिंसाबाट प्रभावित महिलालाई तेक्वान्दो प्रशिक्षण दिने, आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा पछाडि परेका बालबालिकालाई खेलसँग जोड्ने र समस्यामा परेका समुदायलाई सहयोग गर्ने काम गरेका छन्। भूकम्पका बेला प्रभावित परिवारका लागि अस्थायी आवास निर्माणमा सहयोग गर्नुका साथै कोभिड महामारीका समयमा राहत वितरणमा पनि उनी सक्रिय थिए। आफैँले कठिन समय भोगेको व्यक्तिले अरूको समस्यालाई नजिकबाट बुझ्न सक्छ। चोट, उपचार, आर्थिक भार र खेलजीवनको अनिश्चितता अनुभव गरेका अशोकका लागि खेलकुद प्रतिस्पर्धा मात्र नभई मानिसको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने माध्यम पनि बनेको छ। परिवारको साथ र कठिन निर्णय तेक्वान्दोप्रतिको लगावकै कारण अशोकले नेपाली सेनाको सहायक सेनानीको जागिरसमेत छाडेका थिए। स्थिर पेसा र संस्थागत भविष्यको बाटो छोडेर अनिश्चित खेलकुद क्षेत्र रोज्नु उनका लागि सहज निर्णय थिएन। खेलकुदमा लाग्ने व्यक्तिले आर्थिक अनिश्चितता, समयको अभाव, यात्राको दबाब र पारिवारिक जिम्मेवारीबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्ने हुन्छ। अशोकले आफ्नो सफलतामा परिवारको साथ र सहयोगलाई महत्त्व दिएका छन्। यसले उनको यात्रामा व्यक्तिगत इच्छाशक्तिसँगै पारिवारिक समर्थनको भूमिका पनि देखाउँछ। कुनै व्यक्तिको सफलता उसको व्यक्तिगत क्षमताको परिणाम मात्र हुँदैन। उसलाई विश्वास गर्ने परिवार, साथ दिने साथी र अवसर उपलब्ध गराउने संस्थाको पनि योगदान हुन्छ । अशोकको यात्रामा पनि यस्ता साथ र सहयोग जोडिएका छन्। खेलाडीपछि पनि खेलमै भविष्य अशोक खड्काको जीवनले नेपाली खेलकुदसामु एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ- खेलाडीलाई पदक जित्दासम्म मात्र सम्झने कि खेलजीवनपछि पनि उनीहरूको अनुभव र क्षमतालाई उपयोग गर्ने? उमेर, चोट, स्वास्थ्य र परिस्थितिका कारण कुनै दिन खेलाडीले प्रतिस्पर्धात्मक खेल छाड्नुपर्ने हुन सक्छ। तर त्यसको अर्थ उसको खेलकुद ज्ञान र अनुभव समाप्त हुनु होइन। त्यस्ता खेलाडीलाई प्रशिक्षक, निर्णायक, प्राविधिक विशेषज्ञ, खेल व्यवस्थापक र नयाँ पुस्ताका मार्गदर्शकका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। अशोकको यात्राले यही सम्भावना देखाउँछ। खेलाडीको करिअर समाप्त भएपछि अर्को अवसर दिने प्रणाली विकास गर्न सकिए खेलकुदमा लामो समय योगदान गरेका व्यक्तिको अनुभव उपयोग गर्न सकिन्छ । यसले खेलकुदमा लाग्ने युवालाई आफ्नो भविष्यप्रति सुरक्षित महसुस गराउन पनि मद्दत गर्छ। बाँकी सपना ओलम्पिकको अशोकको अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा अझै जारी छ। अन्तर्राष्ट्रिय तेक्वान्दोमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै आएका उनको लक्ष्य ओलम्पिकस्तरको प्रतियोगितामा निर्णायकको जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने हो। तर उनको उपलब्धिलाई ओलम्पिकमा रेफ्री बन्ने लक्ष्यबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्न मिल्दैन। खेलाडीका रूपमा आफैँले पदक जित्ने सपना पूरा नभए पनि उनले नयाँ खेलाडी तयार पार्ने र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने अर्को बाटो रोजेका छन्। अशोक खड्काको कथा चोटबाट सुरु भएर सफलतामा टुङ्गिएको सामान्य प्रेरणादायी कथा मात्र होइन। यो आफ्नो परिचय र भूमिका बदल्दै खेलकुदमै नयाँ सम्भावना खोजेको यात्रा हो । उनले जितेका पदक इतिहासका अभिलेख बनेका छन्। तर उनले तयार पारेका खेलाडीले भविष्यमा हासिल गर्ने उपलब्धिले धेरै पुस्तालाई प्रभाव पार्न सक्छ। अशोक खड्काको कथा चोटबाट सुरु भएर सफलतामा टुङ्गिएको सामान्य प्रेरणादायी कथा मात्र होइन। यो आफ्नो परिचय र भूमिका बदल्दै खेलकुदमै नयाँ सम्भावना खोजेको यात्रा हो । उनले मैदानमा आफैँ प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर गुमाए, तर मैदानसँगको सम्बन्ध तोडेनन्। सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो जित आफूले मात्रै जित्नु होइन, अरूलाई जित्न सक्ने बनाउनु पनि हो। अशोकको यात्राले यही सन्देश दिन्छ। -तस्बिरहरूः खेल जीवनका क्रममा विभिन्न समयमा आयोजित प्रतियोगिताहरूमा खड्काको सहभागिता। तस्बिर सौजन्यः अशोक खड्का