सेलरोटीले बढाउँछ ग्यास्ट्रिक?

तिहार नेपालीहरूको प्रमुख सांस्कृतिक पर्व हो। उज्यालो, देउसी-भैलो, भाइटीका र पारिवारिक जमघटसँगै यो पर्व विभिन्न परिकारको स्वाद लिने अवसर पनि हो। तिहारमा विशेषगरी सेलरोटी, अनरसा, फिनी, मिठाई, माछामासु र अचारको प्रयोग बढी हुन्छ। तर, चाडपर्वको रमाइलोमा नियमित खानपानको तालिका बिग्रिने, एकैपटक धेरै खाने र चिल्लो, पिरो तथा गुलियो परिकार बढी सेवन गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिले तिहारमा सेलरोटी खानै नहुने हो? मिठाई, अनरसा र फिनीले पेटमा कस्तो असर पार्छन्? मासु, अचार र मदिरा सेवन गर्दा के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ? यस्तो खानपानले पेटसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिलाई थप असहज बनाउन सक्छ। सामान्य अवस्थामा खाइरहेका परिकारले समेत चाडपर्वमा समस्या निम्त्याउन सक्छन्। विशेषगरी ग्यास्ट्रिक तथा एसिडिटीको समस्या भएका व्यक्तिमा पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने, पेट फुल्ने र अपच हुने समस्या बढ्न सक्छ। तर, ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिले तिहारमा सेलरोटी खानै नहुने हो? मिठाई, अनरसा र फिनीले पेटमा कस्तो असर पार्छन्? मासु, अचार र मदिरा सेवन गर्दा के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ? उपवास बस्दा ग्यास्ट्रिकको समस्या बढ्न सक्छ? यिनै विषयमा वरिष्ठ कन्सल्टेन्ट पेट तथा पाचनरोग विशेषज्ञ प्रा. डा. मनोजकुमार शाहसँग सृष्टि बरालले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश : ग्यास्ट्रिक भनेको के हो? यो किन हुन्छ? सामान्य बोलचालमा पेट पोल्ने, अमिलो पानी आउने, डकार आउने, पेट फुल्ने तथा अपच हुने समस्यालाई ग्यास्ट्रिक भन्ने गरिन्छ। तर, चिकित्सकीय दृष्टिकोणले ग्यास्ट्रिक र एसिडिटी एउटै कुरा होइनन्। ग्यास्ट्राइटिस भनेको पेटको भित्री सतहमा हुने सुन्निने समस्या हो। यसबाहेक पेटमा अम्लको असर, ग्यास्ट्रोइसोफेजियल रिफ्लक्स डिजिज (जीईआरडी), अपच तथा अन्य पाचनसम्बन्धी समस्याले पनि यस्तै लक्षण देखाउन सक्छन्। अनियमित खानपान, लामो समय भोकै बस्ने, अत्यधिक मदिरा सेवन, धूमपान, केही प्रकारका दुखाइ कम गर्ने औषधिको प्रयोग तथा हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी नामक ब्याक्टेरियाको संक्रमण ग्यास्ट्राइटिसका प्रमुख कारण हुन सक्छन्। विशेषगरी खाली पेटमा धेरै चिया वा कफी पिउने, एकैपटक धेरै खाने, राति ढिलो खाना खाने र खाना खाएलगत्तै सुत्ने बानीले पनि केही व्यक्तिमा पेटसम्बन्धी समस्या बढाउन सक्छ। तर, सबैमा ग्यास्ट्रिक हुनुको कारण एउटै हुँदैन। कसैलाई खानपानका कारण समस्या देखिन सक्छ भने कसैलाई संक्रमण वा औषधिको असरले पनि हुन सक्छ। त्यसैले लामो समयदेखि पेट पोल्ने वा दुख्ने समस्या छ भने आफैँ औषधि सेवन गर्नुभन्दा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ। ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिले सेलरोटी खान मिल्छ? तिहार भन्नेबित्तिकै सम्झिने परिकारमध्ये सेलरोटी पनि एक हो। चामल भिजाएर पिसेको पिठोमा चिनी, घिउ तथा अन्य सामग्री मिसाएर तेल वा घिउमा तारेर सेलरोटी बनाइन्छ । यसको स्वाद र सांस्कृतिक महत्त्वका कारण तिहारमा यसको प्रयोग बढी हुन्छ। सेलरोटी खाँदैमा सबै व्यक्तिमा ग्यास्ट्रिक हुन्छ भन्ने होइन । चामलको पिठो आफैँमा ग्यास्ट्रिक गराउने पदार्थ होइन। तर, यसलाई बनाउने तरिका, प्रयोग गरिएको तेल वा घिउ, सेवन गर्ने मात्रा र व्यक्तिको पाचन क्षमताले यसको असर निर्धारण गर्छ। ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिले सेलरोटी खानै हुँदैन भन्ने होइन। आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र पाचन क्षमताअनुसार सीमित मात्रामा खान सकिन्छ। सेलरोटी तेल वा घिउमा तारेर बनाइने भएकाले यसमा बोसोको मात्रा बढी हुन सक्छ। धेरै चिल्लो खानेकुराले केही व्यक्तिमा पेट खाली हुने प्रक्रिया ढिलो गराउन सक्छ। यसले पेट भारी हुने, अपच हुने तथा एसिड रिफ्लक्सको समस्या भएका व्यक्तिमा छाती पोल्ने वा अमिलो पानी आउने समस्या बढाउन सक्छ। त्यसैले ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिले सेलरोटी खानै हुँदैन भन्ने होइन। आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र पाचन क्षमताअनुसार सीमित मात्रामा खान सकिन्छ। विशेषगरी सेलरोटी खाएपछि पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने वा पेट भारी हुने समस्या बारम्बार देखिन्छ भने यसको सेवन घटाउनु वा केही समय रोक्नु राम्रो हुन्छ। मिठाई, अनरसा र फिनीले पेटमा कस्तो असर पार्छन्? तिहारमा सेलरोटीसँगै अनरसा, फिनी, लड्डु, रसबरी, बर्फी तथा अन्य मिठाईको सेवन पनि बढ्छ। यस्ता परिकारमा चिनी, घिउ, तेल तथा बोसोको मात्रा धेरै हुन सक्छ। विशेषगरी मधुमेह भएका व्यक्तिले गुलियो खानेकुरा सेवन गर्दा रगतमा चिनीको मात्रा बढ्न सक्ने भएकाले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। त्यस्तै, धेरै चिल्लो र गुलियो खानेकुरा एकैपटक खाँदा पेट भारी हुने, अपच हुने तथा केही व्यक्तिमा अमिलो डकार आउने समस्या देखिन सक्छ। मिठाई खाएपछि पेट पोल्ने वा असहज हुने समस्या देखिने व्यक्तिले आफूलाई असर गर्ने परिकार पहिचान गरेर त्यसको सेवन घटाउनु उचित हुन्छ। चाडपर्वमा मिठाई खानै हुँदैन भन्ने होइन। तर, स्वादका लागि थोरै मात्रामा खाने र पटक-पटक धेरै मिठाई सेवन नगर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। मिठाई खाएपछि पेट पोल्ने वा असहज हुने समस्या देखिने व्यक्तिले आफूलाई असर गर्ने परिकार पहिचान गरेर त्यसको सेवन घटाउनु उचित हुन्छ। मासु, अचार र पिरो खानेकुराले ग्यास्ट्रिक बढाउँछन्? तिहारमा मासुका परिकारको प्रयोग पनि उल्लेख्य हुन्छ। खसीको मासु, कुखुराको मासु, माछा, तारेका परिकार तथा विभिन्न प्रकारका अचार खाने चलन छ।मासु आफैँमा ग्यास्ट्रिक गराउने खानेकुरा होइन। तर, धेरै चिल्लो, बोसोयुक्त र मसला बढी प्रयोग गरेर पकाइएको मासु खाँदा केही व्यक्तिमा पाचनसम्बन्धी समस्या देखिन सक्छ। विशेषगरी बोसोयुक्त मासु र धेरै तेलमा पकाइएका परिकारले पेट खाली हुने प्रक्रिया ढिलो गराउन सक्छन्। एसिड रिफ्लक्स भएका व्यक्तिमा यसले छाती पोल्ने र अमिलो पानी आउने समस्या बढाउन सक्छ। कसैलाई खुर्सानी खाँदा समस्या हुन्छ भने कसैलाई हुँदैन। त्यसैले आफ्नो शरीरले कुन खानेकुरा सहन्छ र कुनले समस्या बढाउँछ भन्ने बुझेर खान आवश्यक छ। त्यस्तै, खुर्सानी, मरमसला, गोलभेँडाको अचार, कागती र अमिलो खानेकुराले पनि केही व्यक्तिमा एसिडिटीका लक्षण बढाउन सक्छन्। तर, यी सबै खानेकुराले सबैलाई एउटै असर गर्छन् भन्ने हुँदैन। कसैलाई खुर्सानी खाँदा समस्या हुन्छ भने कसैलाई हुँदैन। त्यसैले आफ्नो शरीरले कुन खानेकुरा सहन्छ र कुनले समस्या बढाउँछ भन्ने बुझेर खान आवश्यक छ। एकैपटक धेरै खाँदा र खाना खाएलगत्तै सुत्दा के हुन्छ? तिहारमा परिवार र आफन्तसँग बसेर खाने चलन हुन्छ। विभिन्न परिकार एकै ठाउँमा उपलब्ध हुने भएकाले मानिसहरूले सामान्य दिनभन्दा बढी खाना खाने गर्छन्। एकैपटक धेरै खाना खाँदा पेट अत्यधिक भरिन्छ। यसले पेट फुल्ने, डकार आउने, भारी महसुस हुने र अपच हुने समस्या निम्त्याउन सक्छ। विशेषगरी रातिको समयमा धेरै चिल्लो र भारी खाना खाएर तत्काल सुत्ने बानीले एसिड रिफ्लक्सको समस्या बढाउन सक्छ। खाना खाएपछि पेटमा पाचन प्रक्रिया चलिरहेको हुन्छ । यस्तो अवस्थामा तुरुन्तै पल्टिँदा पेटमा रहेको अम्ल र पचिरहेको खानेकुरा भोजननलीतर्फ फर्कन सक्छ। यसलाई एसिड रिफ्लक्स भनिन्छ। यस्तो हुँदा छाती पोल्ने, घाँटीसम्म अमिलो पानी आउने, डकार आउने र मुखमा अमिलो स्वाद महसुस हुने समस्या देखिन सक्छ। खाना खाएपछि केही समय सामान्य हिँडडुल गर्ने, रातिको खाना हलुका गर्ने र सुत्नुअघि अत्यधिक खानेकुरा सेवन नगर्ने बानीले एसिड रिफ्लक्सको समस्या कम गर्न मद्दत गर्छ। विशेषगरी धेरै चिल्लो, मसलेदार र भारी खाना खाएर तत्काल सुत्दा यस्तो समस्या बढी देखिन सक्छ। त्यसैले खाना खाएपछि कम्तीमा दुईदेखि तीन घण्टासम्म नसुत्नु राम्रो हुन्छ। खाना खाएपछि केही समय सामान्य हिँडडुल गर्ने, रातिको खाना हलुका गर्ने र सुत्नुअघि अत्यधिक खानेकुरा सेवन नगर्ने बानीले एसिड रिफ्लक्सको समस्या कम गर्न मद्दत गर्छ। ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिले तिहारमा के खाने? ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिका लागि कुनै एउटै निश्चित खाना सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन। आफ्ना लक्षण र पाचन क्षमताअनुसार खानेकुरा छनोट गर्नुपर्छ।सामान्यतया सजिलै पच्ने, कम तेल र कम मसला प्रयोग गरिएका परिकार खानु राम्रो हुन्छ। भात, दाल, राम्ररी पकाइएका तरकारी, सुप र आफूलाई अनुकूल हुने फलफूल खान सकिन्छ। खाना एकैपटक धेरै खानुभन्दा थोरै-थोरै मात्रामा नियमित समयमा खानु उपयोगी हुन्छ। त्यस्तै, अत्यधिक चिया, कफी, मदिरा र धूमपानबाट टाढा रहनुपर्छ। कुनै खानेकुरा खाँदा बारम्बार पेट पोल्ने वा अमिलो डकार आउने समस्या देखिन्छ भने त्यसलाई आफ्नो खानपानबाट घटाउनु उचित हुन्छ। पानी र खानपानको तालिका कस्तो हुनुपर्छ? पाचन प्रणालीलाई सामान्य अवस्थामा राख्न पर्याप्त पानी पिउन आवश्यक हुन्छ। तर, पानी पिउने नाममा एकैपटक अत्यधिक पानी पिउन आवश्यक छैन। दिनभरि आवश्यकताअनुसार थोरै-थोरै गरेर पानी पिउन सकिन्छ। बिहानको खाना नखाने, दिउँसो ढिलो खाने र राति धेरै खाना खाने बानीले पाचनमा असहजता निम्त्याउन सक्छ। रातिको खाना सुत्नुभन्दा केही समय अगाडि खानु राम्रो हुन्छ। त्यस्तै, खाना खाने समय नियमित राख्नुपर्छ। बिहानको खाना नखाने, दिउँसो ढिलो खाने र राति धेरै खाना खाने बानीले पाचनमा असहजता निम्त्याउन सक्छ। रातिको खाना सुत्नुभन्दा केही समय अगाडि खानु राम्रो हुन्छ। विशेषगरी एसिड रिफ्लक्सको समस्या भएका व्यक्तिले खाना खाएलगत्तै सुत्नु हुँदैन। मदिरा सेवन गर्दा ग्यास्ट्रिकको समस्या बढ्छ? तिहारमा पारिवारिक जमघट, साथीभाइसँगको भेटघाट र रमाइलोका क्रममा मदिरा सेवन गर्ने चलन पनि देखिन्छ। तर, मदिरा सेवनले पेटको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। मदिराले पेटको भित्री सतहमा जलन गराउन सक्छ भने एसिड रिफ्लक्ससम्बन्धी लक्षण पनि बढाउन सक्छ। विशेषगरी खाली पेटमा मदिरा सेवन गर्दा पेट पोल्ने, वाकवाकी लाग्ने, अमिलो डकार आउने तथा अपच हुने समस्या देखिन सक्छ। ग्यास्ट्राइटिस, पेटको अल्सर वा एसिड रिफ्लक्सको समस्या भएका व्यक्तिमा मदिराले लक्षण झन् बढाउन सक्छ। त्यस्तै, मदिरासँगै धेरै चिल्लो, पिरो र मसलेदार परिकार खाने बानीले पनि पाचन प्रणालीमा थप असहजता निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले तिहारमा रमाइलो गर्ने नाममा अत्यधिक मदिरा सेवन गर्नु स्वास्थ्यका लागि उचित हुँदैन। पेटसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले मदिरा सेवन नगर्नु नै सुरक्षित हुन्छ। ग्यास्ट्रिक भएका व्यक्तिले उपवास बस्न मिल्छ? तिहारमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार कतिपय मानिस उपवास बस्ने गर्छन्। तर, ग्यास्ट्रिक वा एसिडिटीको समस्या भएका व्यक्तिले लामो समयसम्म भोकै बस्दा पेटमा असहजता महसुस गर्न सक्छन्। विशेषगरी खाना खाने नियमित समय बिग्रिँदा पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने, वाकवाकी लाग्ने तथा पेट दुख्ने समस्या देखिन सक्छ। लामो समयसम्म खाली पेट बस्दा केही व्यक्तिमा लक्षण बढ्न सक्छ । त्यसैले ग्यास्ट्रिक भएका सबै व्यक्तिका लागि उपवास उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन। मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्ने अवस्था भएका व्यक्तिले पनि स्वास्थ्य अवस्था विचार नगरी उपवास बस्नु हुँदैन। विशेषगरी पेटको अल्सर, दीर्घकालीन ग्यास्ट्राइटिस वा अन्य पाचनसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ। त्यस्तै, मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्ने अवस्था भएका व्यक्तिले पनि स्वास्थ्य अवस्था विचार नगरी उपवास बस्नु हुँदैन। धार्मिक आस्थासँगै आफ्नो स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। ग्यास्ट्रिकलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु कति जोखिमपूर्ण हुन्छ? पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने वा अपच हुने समस्यालाई धेरैले सामान्य ग्यास्ट्रिक ठानेर औषधि सेवन गर्ने गर्छन्। तर, लामो समयसम्म यस्ता समस्या भइरहेमा त्यसको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन आवश्यक हुन्छ।हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी संक्रमण, पेटको अल्सर, ग्यास्ट्राइटिस तथा अन्य पाचन प्रणालीसम्बन्धी रोगले पनि यस्ता लक्षण देखाउन सक्छन्। विशेषगरी लगातार पेट दुख्ने, बारम्बार बान्ता हुने, दिसामा रगत देखिने, कालो दिसा आउने, खाना निल्न गाह्रो हुने वा अनायासै तौल घट्ने समस्या देखिएमा चिकित्सकसँग तत्काल परामर्श गर्नुपर्छ। लामो समयसम्म एसिड कम गर्ने औषधि सेवन गर्नु पनि उचित होइन । चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आवश्यक परीक्षण र उपचार गर्नुपर्छ।