भारतमा अर्थमन्त्री स्वर्णिमको बोली : देशभक्त नेपालीको छातीमै गोली

देशको पक्षमा बोल्नु भारतको विरोध हो ? वाग्लेको अभिव्यक्तिमाथि एमाले नेताहरूको प्रश्न, राष्ट्रवाद र कूटनीतिक मर्यदाबारे चर्कियो बहस काठमाडौं, कात्तिक ८ । विदेशी भूमिमा देशको प्रतिनिधित्व गर्ने जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिको अभिव्यक्ति केवल व्यक्तिगत विचारमा सीमित हुँदैन । त्यसमा राष्ट्रको प्रतिष्ठा, राष्ट्रिय स्वाभिमान, कूटनीतिक संवेदनशीलता र जनताको भावनासमेत जोडिएको हुन्छ । अझ प्रधानमन्त्रीपछिको दोस्रो बरियतामा रहेका अर्थमन्त्रीजस्तो महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिले व्यक्त गर्ने धारणालाई देशभित्र र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा विशेष चासोका साथ हेरिन्छ । यही सन्दर्भमा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले भारतको नयाँदिल्लीमा दिनुभएको अभिव्यक्तिले नेपालको राजनीतिक वृत्तमा विवाद र बहस सिर्जना गरेको छ । भारतमा आयोजित ‘एनडीटीभी वल्र्ड समिट २०२६’ मा सम्बोधन गर्दै अर्थमन्त्री वाग्लेले नेपालमा राष्ट्रवादलाई भारतविरोधी भावनासँग जोडेर हेर्ने युग समाप्त भएको बताउनुभएको थियो। नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउनुपर्ने धारणा राख्दै उहाँले व्यक्त गर्नुभएको उक्त अभिव्यक्तिमा देशभक्तिभन्दा भारतको दलाली देखिएपछि नेकपा एमाले, राप्रपासहितका नेताहरूले कडा आपत्ति जनाएका छन । अर्थमन्त्री वाग्लेको भारतको बोली स्वाभिमानी नेपालीको छातीमै गोली बनेको भन्दै दलका नेतादेखि सामाजिक अभियन्ताहरूसम्मले कडा प्रतिवाद पनि गरेका छन । एमाले सचिव डा. राजन भट्टराई, प्रचार तथा प्रकाशन विभाग प्रमुख निरज आचार्य र केन्द्रीय सदस्य गोकुल बाँस्कोटाले अर्थमन्त्री वाग्लेको अभिब्यक्ति नेपालबिरोधी र भारतको भक्ति बताउनु भएको छ । राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका नेता तथा पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री कमल थापाले पनि अर्थमन्त्री वाग्लेको अभिव्यक्तिप्रति आपत्ति जनाउँदै सरकारको धारणा माग्नुभएको छ । विवादको मूल प्रश्न भारतसँग सम्बन्ध सुधार्ने कि नसुधार्ने भन्ने होइन । नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र स्वाभिमानका विषयमा आवाज उठाउँदा त्यसलाई भारतविरोधी भावनाका रूपमा बुझ्न मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने हो । यही प्रश्न अहिलेको बहसको केन्द्रमा रहेको छ । राष्ट्रवादको अर्थ भारतको विरोध मात्रै हो ? नेपाल र भारतबीच ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, आर्थिक तथा जनस्तरको सम्बन्ध गहिरो छ । खुला सीमा, पारिवारिक सम्बन्ध, व्यापार, रोजगारी, ऊर्जा र पारवहनले दुवै देशलाई लामो समयदेखि जोड्दै आएका छन् । यस्तो सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउनु नेपालको राष्ट्रिय हितका दृष्टिले महत्वपूर्ण छ । तर, मित्रता कायम राख्नु र राष्ट्रिय हितका विषयमा स्पष्ट अडान लिनु एकअर्काका विरोधी कुरा होइनन् । भारतसँग राम्रो सम्बन्ध राख्न चाहनु स्वाभाविक हो, तर त्यसको अर्थ सीमा विवाद, डुबान, व्यापारिक अवरोध, पारवहन, विद्युत् व्यापार वा पुराना सन्धि–सम्झौतासम्बन्धी विषयमा नेपालले आफ्नो धारणा राख्न नपाउने भन्ने होइन । राष्ट्रवादलाई भारतको विरोधसँग मात्रै जोडेर बुझ्नु जति अपूर्ण हुन्छ, भारतसँग सम्बन्ध सुधार्ने प्रत्येक प्रयासलाई राष्ट्रिय स्वाभिमानविरुद्ध ठान्नु पनि उत्तिकै अनुचित हुन्छ । यद्यपि, विदेशी मञ्चमा नेपालको राष्ट्रवादबारे टिप्पणी गर्दा त्यसको भाषिक अर्थ र कूटनीतिक सन्देशबारे संवेदनशील हुन आवश्यक छ । वाग्लेको अभिव्यक्तिप्रतिको आपत्ति पनि यही नै रहेको देखिएको छ । आलोचना गर्ने पक्षको चासो यही हो—भारतसँग मित्रता बढाउने सन्देश दिँदा नेपालले विगतमा उठाउँदै आएका राष्ट्रिय हितका प्रश्न र नेपाली जनताको संवेदनशीलतालाई पर्याप्त स्थान दिइयो कि दिइएन ? राजन भट्टराईको प्रश्न : नेपालको हितमा बोल्नु भारतविरोध हो ? एमाले सचिव डा. राजन भट्टराईले जनता टाइम्समा प्रकाशित आफ्नो धारणामार्फत नेपालको राष्ट्रिय हितका विषय उठाउनेहरूलाई भारतविरोधी वा उग्र राष्ट्रवादीको संज्ञा दिने प्रवृत्तिमाथि कडा प्रश्न उठाउनुभएको छ । उहाँको विचारको सार नेपालको पक्षमा आवाज उठाउनु कुनै छिमेकी मुलुकप्रतिको शत्रुता नभई आफ्नो देशको हित र अधिकारको संरक्षण गर्नु हो भन्नेमा केन्द्रित छ । भट्टराईले नेपालको राष्ट्रिय हितसँग जोडिएका विभिन्न विषयलाई बहसमा ल्याउनुभएको छ । तीमध्ये सीमासम्बन्धी समस्या, नेपाली भूभागमा डुबानको जोखिम, नेपाली कृषिजन्य उत्पादनको भारतीय बजारमा पहुँच, विद्युत् व्यापारमा समान व्यवहार तथा नेपाल–भारतबीचका पुराना सन्धि–सम्झौताको पुनरावलोकनजस्ता विषय महत्वपूर्ण छन्। यी प्रश्नहरू केवल राजनीतिक नाराका विषय होइनन् । तिनले नेपाली नागरिकको जीवन, आर्थिक अवसर, राष्ट्रिय सुरक्षा र राज्यको निर्णय गर्ने स्वतन्त्रतासँग सम्बन्ध राख्छन् । त्यसैले यस्ता विषयमा नेपालले आफ्नो धारणा स्पष्ट रूपमा राख्नुलाई स्वतः भारतविरोधी गतिविधिका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन । भट्टराईले उठाउनुभएको प्रश्नले एउटा गम्भीर बहस जन्माउँछ—यदि नेपालको राष्ट्रिय हितमा आवाज उठाउँदा भारतविरोधी भएको आरोप लाग्छ भने दुई देशबीच समानता र पारस्परिक सम्मानमा आधारित सम्बन्ध कसरी स्थापित हुन्छ ? नेपालले भारतसँग मित्रतापूर्ण सम्बन्ध कायम राख्नुपर्छ भन्नेमा विमति हुनुपर्ने कारण छैन । तर, सम्बन्ध सुधार्ने नाममा नेपाली जनताका वास्तविक समस्या र राष्ट्रिय सरोकारलाई ओझेलमा पार्नु पनि उचित हुँदैन। मित्रता बलियो बनाउन दुवै देशका सरोकारलाई सम्मान गर्नुपर्छ। निरज आचार्य भन्छन : राष्ट्रिय स्वाभिमान र सार्वभौमिकता पनि राष्ट्रवादकै आधार एमाले प्रचार तथा प्रकाशन विभाग प्रमुख निरज आचार्यले राष्ट्रिय स्वाभिमान र सार्वभौमिकता पनि राष्ट्रवादकै आधार भएको बताउँदै अर्थमन्त्री वाग्लेको भारतभक्ति पाच्य नरहेको बताउनु भएको छ । आचार्यले राष्ट्रिय स्वाधीनता, सार्वभौमसत्ता र स्वाभिमानका विषयलाई महत्वका साथ उठाउनुभएको छ । उहाँको विचारको मूल मर्म नेपाल–भारत सम्बन्ध सुधार्नुपर्ने आवश्यकतालाई स्वीकार गर्दै त्यस क्रममा नेपालको राष्ट्रिय हितलाई गौण बनाउन नहुने भन्ने हो। नेपालको स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति र राष्ट्रिय प्राथमिकता स्पष्ट हुनु आवश्यक छ । भारतसँग व्यापार, ऊर्जा, पारवहन, लगानी तथा पूर्वाधार विकासका क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्नु नेपालको आर्थिक विकासका लागि उपयोगी हुन सक्छ । तर, सीमा विवाद तथा अन्य द्विपक्षीय सरोकारका विषयमा नेपालको अडान पनि स्पष्ट रहनुपर्छ । आचार्यको विचारले राष्ट्रवादलाई कुनै देशप्रतिको विरोध वा घृणामा सीमित नराखी राष्ट्रिय अधिकार र हितको संरक्षणसँग जोडेर हेर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ । नेपालले छिमेकीसँग सहकार्य गर्न सक्छ, मित्रता विस्तार गर्न सक्छ र साझा आर्थिक हितका क्षेत्रमा अघि बढ्न सक्छ । त्यसैसँगै आफ्नो सार्वभौमिकता तथा राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा गर्न पनि दृढ रहन सक्छ । यही कारणले भारतसँग राम्रो सम्बन्ध राख्ने चाहना र नेपालका राष्ट्रिय सरोकारका विषयमा आवाज उठाउने जिम्मेवारीलाई परस्पर विरोधी रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन । दीर्घकालीन मित्रताको आधार नै एकअर्काको हित र संवेदनशीलताप्रतिको सम्मान हो । गोकुल बाँस्कोटाको कडा प्रतिक्रिया अर्थमन्त्री वाग्लेको अभिव्यक्तिप्रति एमाले नेता तथा पूर्वमन्त्री गोकुल बाँस्कोटाले पनि कडा प्रतिक्रिया जनाउनुभएको छ । उहाँको प्रतिक्रियाले राष्ट्रवाद र राष्ट्रिय हितका विषयमा राजनीतिक वृत्तमा रहेको असन्तुष्टिलाई थप सार्वजनिक बनाएको छ । बाँस्कोटाको आपत्तिको राजनीतिक सन्देशलाई नेपालको राष्ट्रियता र कूटनीतिक अभिव्यक्तिको मर्यादासँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ । विदेशी मञ्चमा बोल्दा देशको ऐतिहासिक अनुभव, राष्ट्रिय संवेदनशीलता र राष्ट्रिय हितका विषयलाई कसरी प्रस्तुत गर्ने भन्ने प्रश्न उहाँको प्रतिक्रियापछि थप चर्चामा आएको छ। यद्यपि, सार्वजनिक अभिव्यक्तिको मूल्याङ्कन गर्दा त्यसको सम्पूर्ण सन्दर्भ र आशयलाई हेर्नु आवश्यक हुन्छ । कुनै भनाइप्रति राजनीतिक असहमति हुन सक्छ, तर त्यसबारेको निष्कर्ष पनि प्रमाण, तर्क र मूल अभिव्यक्तिको सही व्याख्यामा आधारित हुनुपर्छ । बाँस्कोटाले भारतमा छादेको भन्नेसम्मको टिप्पणी गर्नुभएको छ । ‘अर्थमन्त्री वाग्ले जव भारत पुग्छन तव नेपाल राष्ट्रबिरुद्ध छाद्छन। नेपाली राष्ट्रवादभनेको भारतको बिरोध हो–त्यो अव रहेन भन्ने भाष्य नै राष्ट्रवाद र राष्ट्रिय हित सम्बन्धी राजनीतिक, कुटनीतिक, ऐतिहासिक रुपमा आफ्नै बौद्धिकज्ञानको टाट पल्टाई हो,’ बाँस्कोटाले भन्नुभएको छ । सूर्य थापा भन्छन : डा. गोल्डेनको राष्ट्रघाती वकबास पदलालची चाकडीबाजको नमुना एमाले नेता तथा पूर्वसांसद सूर्य थापाले अर्थमन्त्री वाग्लेको भनाई राष्ट्रघाती रहेको भन्दै कडा आपत्ति जनाउनु भएको छ । पाको निचोडमा अर्थमन्त्री वाग्लेको बोली देशद्रोही र देशभक्त नेपालीमाथि गोली हो । उहाँले भन्नुभएको छ, ‘डा. गोल्डेनको राष्ट्रघाती वकबास पदलालची चाकडीबाजको नमुना हो ।’ अर्थमन्त्री वाग्लेले बिदेशी बिश्वबिद्यालयबाट बिद्यलवारिधी गरेकोले नेपालबाहेक सवतिरको हितमा काम गर्ने तथ्य उजागर गरेको थापाको भनाई छ । ‘विदेशी विश्वविद्यालयबाट उच्चउपाधि प्राप्त धेरै प्राज्ञिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। तर डा. गोल्डेनको राष्ट्रघाती वकबास पदलालची चाकडीबाजको नमुना हो,’ थापाले भन्नुभएको छ । कमल थापाको आपत्ति : राष्ट्रिय हितको प्रश्नलाई कमजोर पार्न मिल्दैन राप्रपाका नेता तथा पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री कमल थापाले पनि वाग्लेको अभिव्यक्तिप्रति आपत्ति जनाउनु भएको छ । उहाँले उक्त अभिव्यक्तिले नेपाली राष्ट्रियताको व्याख्याबारे प्रश्न उठाएको भन्दै सरकारको आधिकारिक धारणा सार्वजनिक हुनुपर्ने माग गर्नुभएको छ । थापाको धारणाको मूल आशय नेपालको राष्ट्रवाद कुनै मुलुकप्रतिको घृणामा आधारित नभई सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता र नेपाली जनताको हितको संरक्षणसँग सम्बन्धित छ भन्ने हो । त्यसैले भारतसँग सम्बन्ध राम्रो बनाउने क्रममा नेपालको राष्ट्रिय सरोकारका विषयलाई कमजोर रूपमा प्रस्तुत गर्न नहुने उहाँको जोड देखिन्छ। पूर्वपरराष्ट्रमन्त्रीसमेत रहिसक्नुभएका थापाले उठाउनुभएको प्रश्नले कूटनीतिक अभिव्यक्तिको संवेदनशीलतालाई थप चर्चामा ल्याएको छ। नेपालजस्तो भौगोलिक र रणनीतिक अवस्थिति भएको मुलुकका लागि छिमेकीसँग सम्बन्ध सुधार्नु र राष्ट्रिय अडान स्पष्ट राख्नु दुवै उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। मित्रता र स्वाभिमानबीच विरोधाभास किन ? नेपाल–भारत सम्बन्धलाई लिएर हुने बहसमा प्रायः दुई फरक दृष्टिकोण देखिन्छन्। एउटा दृष्टिकोणले छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई अनावश्यक रूपमा कटुतापूर्ण बनाउनु हुँदैन भन्नेमा जोड दिन्छ । अर्कोले मित्रताको नाममा राष्ट्रिय हितका प्रश्नलाई कमजोर पार्न नहुने तर्क गर्छ। वास्तवमा यी दुई चिन्ताबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ। नेपालले भारतसँग व्यापार र लगानी बढाउन सक्छ, ऊर्जा सहकार्य विस्तार गर्न सक्छ, पारवहनका समस्या समाधान गर्न संवाद गर्न सक्छ र जनस्तरको सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउन सक्छ। त्यही समयमा सीमा विवाद, डुबान, बजार पहुँच तथा सन्धि–सम्झौतासम्बन्धी प्रश्नमा आफ्नो अडान स्पष्ट राख्न सक्छ। राष्ट्रवादलाई भारतविरोधी भावनामा सीमित गर्नु गलत हुन्छ। तर, राष्ट्रिय हितको पक्षमा उठाइने आवाजलाई भारतविरोधी भनेर मात्र चित्रण गर्नु पनि समस्याको समाधान होइन। राष्ट्रिय हित र मित्रता दुवैलाई सँगसँगै अघि बढाउन सक्ने कूटनीतिक परिपक्वता नै नेपालको आवश्यकता हो। यस अर्थमा वाग्लेको अभिव्यक्तिले उठाएको विवादलाई केवल राजनीतिक दलबीचको आरोप–प्रत्यारोपका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन । यसले नेपालको परराष्ट्र नीति, राष्ट्रिय हितको प्रस्तुति र जिम्मेवार पदाधिकारीको अभिव्यक्तिको मर्यादाबारे गम्भीर छलफलको अवसर पनि प्रदान गरेको छ। कूटनीति भनेको प्रशंसा मात्रै होइन, आफ्नो कुरा स्पष्ट राख्नु पनि हो विदेशी मञ्चमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्तिले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई सकारात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नु स्वाभाविक हो। तर, कूटनीति भनेको मित्रताको प्रशंसा गर्नु मात्रै होइन। आफ्नो देशको प्राथमिकता स्पष्ट पार्नु, राष्ट्रिय हितका विषयमा दृढ रहनु र असहमतिका विषयलाई संवादमार्फत समाधान गर्न सक्नु पनि कूटनीतिक जिम्मेवारी हो। वाग्लेले नेपाल–भारत सम्बन्ध सुधार्ने र भारतविरोधी भाष्यबाट बाहिर निस्कने आशय व्यक्त गर्नुभएको हो भन्ने तर्क पनि छ तर त्यसको स्पष्ट व्याख्या भने आएको छैन । अर्थमन्त्रीको भारतभक्तिले नेपालको सीमा समस्याप्रति सरकार पुरै गैरजिम्मेवार छ र कठपुतली हो भन्ने संकेत दिएको छ । यसप्रति सरकारले विवादित अभिव्यक्तिको आशय र नेपाल–भारत सम्बन्धबारे आफ्नो नीतिगत दृष्टिकोण स्पष्ट पार्दा अनावश्यक भ्रम कम हुन सक्छ । राष्ट्रिय हितको संरक्षण राजनीतिक दलको मात्र नभई राज्यका सबै जिम्मेवार निकायको साझा दायित्व हो। राष्ट्रवादको रक्षा भावनाले मात्रै होइन, विवेकले पनि हुन्छ ‘भारतमा अर्थमन्त्री स्वर्णिमको बोली ः राष्ट्रवादी नेपालीको छातीमै गोली’ भन्ने शीर्षकले वाग्लेको अभिव्यक्तिप्रति असन्तुष्ट पक्षको भावनालाई तीव्र रूपमा प्रस्तुत गर्छ। ‘छातीमै गोली’ यहाँ राष्ट्रिय स्वाभिमानमा चोट पुगेको ठान्ने पक्षको भावनात्मक प्रतिक्रिया व्यक्त गर्ने रूपक हो। तर, यस्तो शीर्षकलाई तथ्यगत निष्कर्ष वा कानुनी आरोपका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। अर्थमन्त्रीको भनाईको प्रतिवाद गर्दै एमाले सचिव डा. राजन भट्टराईले नेपालको राष्ट्रिय हितमा बोल्नु भारतविरोध हो कि होइन भन्ने प्रश्न उठाउनुभएको छ । निरज आचार्यले राष्ट्रिय स्वाधीनता, सार्वभौमसत्ता र स्वाभिमानलाई राष्ट्रवादका अभिन्न पक्षका रूपमा जोड दिनुभएको छ । गोकुल बाँस्कोटा र कमल थापाको प्रतिक्रियाले पनि वाग्लेको अभिव्यक्तिप्रति राजनीतिक असन्तुष्टि रहेको देखाउँछ। यी प्रतिक्रियाले नेपालको राष्ट्रवाद, कूटनीतिक मर्यादा र राष्ट्रिय हितको प्रस्तुतिबारे बहसलाई अगाडि ल्याएका छन्। अब आवश्यक कुरा आरोप–प्रत्यारोपलाई थप चर्काउनु होइन, विवादित अभिव्यक्तिको आशय स्पष्ट पार्नु, सरकारको आधिकारिक दृष्टिकोण सार्वजनिक गर्नु र नेपाल–भारत सम्बन्धलाई समानता तथा पारस्परिक सम्मानका आधारमा अघि बढाउने उपाय खोज्नु हो। नेपालको राष्ट्रवाद कुनै छिमेकी मुलुकप्रतिको घृणामा आधारित हुनु आवश्यक छैन। तर, मित्रताको नाममा राष्ट्रिय हितका प्रश्नलाई गौण बनाउनु पनि उचित हुँदैन। नेपालको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र नागरिकको हितको संरक्षण गर्दै छिमेकीसँग सम्मानजनक सम्बन्ध कायम राख्नु नै परिपक्व कूटनीति र जिम्मेवार राष्ट्रवादको वास्तविक परीक्षा हो। राष्ट्रवादको वास्तविक अर्थ छिमेकीसँग शत्रुता राख्नु होइन, मित्रता कायम राख्दै आफ्नो देशको हित, अधिकार र स्वाभिमानको दृढतापूर्वक रक्षा गर्नु हो।