देशभर छठ पर्वको तयारी पूरा, आज नहाय–खाय भोलि खरना

छठ पर्व मनाउन देशभरका विभिन्न नदी, पोखरी तथा जलाशयका घाटहरूमा तयारी पूरा भएको छ । चार दिनसम्म विधिपूर्वक मनाइने छठ पर्वको पहिलो दिन आज व्रतालुहरूले ‘नहाय–खाय’ विधि गरेर पर्वको सुरुवात गर्दैछन् । छठ पर्वका लागि घाटहरूको सरसफाइ, सजावट तथा पूजाका आवश्यक सामग्रीको व्यवस्थापन गरिएको छ । मिथिला तथा तराई क्षेत्रमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइने छठ पछिल्लो समय देशका विभिन्न भागमा विस्तार हुँदै गएको छ । काठमाडौं उपत्यकासहित पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा समेत छठ मनाउने क्रम बढेको छ । आफ्नो जन्मथलोबाट टाढा रहेर विभिन्न सहरमा बसोबास गर्दै आएका मधेसी समुदायका व्यक्तिहरूले पनि स्थानीय नदी, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा छठ मनाउने तयारी गरेका छन् । छठ पर्वको पहिलो दिन आज व्रतालुहरूले नदी, पोखरी तथा अन्य जलाशयमा स्नान गरी व्रतको सङ्कल्प गर्नेछन् । त्यसपछि चोखोनीतो भोजन ग्रहण गर्ने परम्परा छ । यस विधिलाई ‘नहाय–खाय’ भनिन्छ । छठ पर्वमा शुद्धता र पवित्रतालाई विशेष महत्त्व दिइने भएकाले पहिलो दिनदेखि नै व्रतालुहरूले खानपान, सरसफाइ र पूजाको तयारीमा विशेष ध्यान दिने गर्छन् । छठको दोस्रो दिन भोलि ‘खरना’ विधि गरिन्छ । यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि निराहार व्रत बस्छन् । साँझपख सख्खरमा पकाइएको अरवा चामलको खिर कूलदेवता र छठी मातालाई चढाएर प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने परम्परा छ । खरना विधि सम्पन्न गरेपछि व्रतालुहरूले अन्न र पानीसमेत नखाई निराहार तथा निर्जला व्रत सुरु गर्छन् । पर्वको तेस्रो दिन व्रतालुहरू पूजाका सामग्रीले सजाइएको डाली तथा सुप लिएर नजिकका नदी, पोखरी तथा जलाशयका घाटमा पुग्छन् । परिवारका सदस्य तथा आफन्तजनको उपस्थितिमा कम्मरसम्म पानीमा उभिएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गरिन्छ । यस विधिलाई ‘सन्ध्या अर्घ’ वा ‘सझुका अरख’ भनिन्छ । छठको मुख्य विधिमध्ये एक मानिने यस दिन घाटहरूमा भक्तजनको बाक्लो उपस्थिति रहने गर्छ । छठ पर्वको चौथो तथा अन्तिम दिन बिहानै व्रतालुहरू पुनः घाटमा पुगेर उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्छन् । अघिल्लो दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्पण गरिएको प्रसाद र पूजाका सामग्री बिहान उदाउँदो सूर्यलाई देखाएर पूजा गर्ने परम्परा छ । यस विधिलाई ‘पारन’ भनिन्छ । बिहानको अर्घ सम्पन्न गरेपछि व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी चार दिनसम्मको व्रत समापन गर्छन् । छठ पर्वमा सूर्यलाई ऊर्जा, जीवन र समृद्धिको स्रोतका रूपमा पूजा गरिन्छ । यस पर्वमा बाँसका डाला, सुप, नरिवल, केरा, उखु, अदुवा, फलफूल, ठकुवा, भुसुवा लगायतका सामग्री चढाउने गरिन्छ । पूजाका सामग्रीलाई विशेष शुद्धताका साथ तयार पार्ने र घाटसम्म पुर्‍याउने परम्परा छ । परिवारका सदस्यहरू मिलेर प्रसाद तयार पार्ने, घाट सजाउने र पूजामा सहभागी हुने भएकाले यस पर्वमा पारिवारिक तथा सामुदायिक सहभागितालाई पनि विशेष महत्त्व दिइन्छ । छठ पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ दिने परम्परा यसको विशेष पक्ष हो । जीवनमा सुख र दुःख, सफलता र चुनौती दुवैलाई समान रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने सन्देश पनि यस परम्परासँग जोडिएको मानिन्छ । सूर्य र जललाई जीवनको आधारका रूपमा सम्मान गर्दै प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा पनि छठलाई लिइन्छ । धार्मिक आस्थाअनुसार छठ पर्वमा व्रत बसेर सूर्यदेव र छठी माताको पूजा गर्दा परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको दीर्घायु तथा निरोगिताको कामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ । यस पर्वमा कठोर व्रत, शुद्धता, संयम र अनुशासनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । त्यसैले छठलाई कठिन धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा समेत चिनिन्छ । मिथिला र तराई क्षेत्रमा पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको छठ पछिल्लो समय भौगोलिक तथा सामुदायिक सीमाभन्दा बाहिर फैलिएको छ । काठमाडौं, पोखरा, चितवन, बुटवललगायत विभिन्न सहरमा नदी तथा पोखरीका किनारमा छठ मनाउने गरिएको छ । रोजगारी, अध्ययन तथा अन्य प्रयोजनले आफ्नो थातथलो छाडेर सहरमा बसोबास गर्ने समुदायले पनि छठमार्फत आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिँदै आएका छन् । छठ पर्वमा जातजाति र समुदायबीचको सहकार्य तथा सद्भाव पनि देख्न पाइन्छ । घाट निर्माण, सरसफाइ, सजावट र पूजाको व्यवस्थापनमा स्थानीय समुदायको सहभागिता रहने गर्छ ।