ती दिनहरू फेरि आउँलान र ?

नेपालका विकासका पूर्वाधारले पर्याप्त रूपमा नछोएको पहाडी जिल्ला खोटाङको हालको खोटेहाङ गाउँपालिका–७ मा पर्ने एउटा सानो गाउँ हो, बरबोटे । कुनै समय जम्मा नौ घरपरिवारको बसोवास रहेको यो गाउँमा बाहुन, भुजेललगायत समुदायका मानिसहरू मिलेर बस्थे । प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण बरबोटे गाउँमा नै मेरो जन्म भएको हो । आफू जन्मिएको र हुर्किएको गाउँ कसलाई नराम्रो लाग्ला र ! तर पनि बरबोटेको सुन्दरता र विशेषता सम्झँदा आज पनि मन त्यसै रमाउँछ । समथर र भिरालो भू–भागको मिश्रण रहेको यो सानो गाउँ कुवापानी, पुरानागाउँ, रातमाटा र गुठ गरी चार गाउँको बीचमा अवस्थित थियो । बजारबाट न धेरै टाढा, न धेरैनजिक रहेको बरबोटे भौगोलिक हिसाबले पनि उपयुक्त ठाउँमा थियो । प्रकृतिको काखमा अवस्थित शान्त र मनमोहक गाउँमा बिताएको मेरो बाल्यकाल जीवनकै सबैभन्दा सुनौला र अविस्मरणीय समयमध्ये एक हो । गाउँका पाखापखेरा, खुला चौर र वनजंगलमा गाईवस्तु चराउँदै डण्डिबियो, गट्टी, लठ्ठीमारी र लुकिडुम खेल्दाका ती दिनहरू आज पनि मानसपटलमा ताजै छन् । प्रविधिको विकास र शहरीकरणले गाउँको जनजीवनलाई खासै नछोएको त्यस समयमा प्रकृतिसँग रमाउनु, साथीभाइसँग रैथाने खेल खेल्नु र स्वतन्त्र रूपमा समय बिताउनुको आनन्द नै बेग्लै थियो । आजको जस्तो मोबाइल र कम्प्युटरमा रमाउने समय थिएन । हाम्रा लागि प्रकृति नै खेलमैदान थियो भने वरिपरिका रूखबिरुवा, ढुंगामाटो र काठका टुक्रा नै खेलका सामग्री । त्यो बेला गाउँका प्रायः सबै घरमा गाईभैँसी र बाख्रा पालिन्थे । पशुपालन र खेतीपाती नै अधिकांश परिवारको जीविकोपार्जनको प्रमुख आधार थियो । अन्य दिन स्कुल जान्थ्यौँ भने बिदाका दिन र घरमा रोपाइँ, श्राद्ध, पूजाआजाजस्ता विशेष काम हुँदा पनि खाना खाएपछि गोठालो जाने चलन थियो । गाउँका छ घरपरिवारका हामी बालबालिका मिलेर गाईवस्तु चराउन जान्थ्यौं ।गाउँनजिकै रहेको भुतेपहरो, पुरानागाउँको पोखरी, दह, ठूलो चौर, दारेगौंडो, मगरगाउँको पाखो, चिलाउनेटार, भान्दाइ डाँडो हुँदै डोब्ल्याङ कुवासम्म पुग्नु हाम्रो बिदाको नियमित तालिकाजस्तै थियो । पानीको अभाव र सीमित अवसरका कारण गाउँ छोड्नुपर्ने बाध्यता धेरैलाई परेको छ । कुनै समय बालबालिकाको हाँसो र खेलले गुञ्जायमान हुने खुला चौरहरू अहिले सुनसान हुँदै गएका छन् । ती ठाउँका नाम अहिले सम्झँदा पनि बाल्यकालका अनेक दृश्य आँखाअगाडि आउँछन् । घाँसको सुगन्ध, चराचुरुंगीको चिरबिर आवाज र गाईका गलामा बाँधिएका घण्टीको टिनटिनले वरिपरिको वातावरण संगीतमय बनाउँथ्यो । गाईवस्तु चौरमा चर्दै गर्दा हामी भने खेल्ने योजना बनाउन थालिसकेका हुन्थ्यौं । प्रायः प्रत्येक घरबाट कम्तीमा एकजना साथी गोठालोमा सहभागी हुन्थ्यो । हामीमध्ये कोही नआउँदा त्यो दिनको रमाइलो नै खल्लो लाग्थ्यो । हाम्रो उमेर समूहका १० देखि १७ वर्षसम्मका साथीहरूसँगै हुँदा गोठालो जानु केवल जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु थिएन, बरू भेटघाट गर्ने, दुःखसुख साटासाट गर्ने र मन खोलेर खेल्ने अवसर पनि थियो । गाईबाख्रालाई भुतेपहरो, पुरानागाउँको पोखरी, दह, ठूलो चौर, दारेगौंडो, मगरगाउँको पाखो, चिलाउनेटार वा भान्दाइ डाँडोजस्ता ठाउँमा पुर्‍याएर चराउन छोडेपछि हाम्रो मुख्य काम खेल्नु हुन्थ्यो । त्यसमध्ये डण्डिबियो हाम्रो विशेष प्रिय खेल थियो । सतिबयर, चिलाउनेलगायतका रूखका सिधा हाँगा काटेर हामी आफैं खेल्ने सामग्री तयार पार्थ्यौं । करिब एक फिट लामो डण्डी र एकदेखि दुई फिटसम्म लामो, दुवैतिर तिखारिएको बियो बनाइन्थ्यो । जमिनमा सानो खाल्डो खनिन्थ्यो, जसलाई हामी ‘खोपी’ भन्थ्यौं । त्यही खोपीमा बियो राखेर डण्डीले उछिट्ट्याउँदै खेल सुरु हुन्थ्यो । डण्डिबियो एक्लाएक्लै वा दुई समूहबीच प्रतिस्पर्धात्मक रूपमा खेलिन्थ्यो । खोपीमा राखिएको बियोलाई डण्डीले जोडले उछिट्ट्याएर हावामा पुर्‍याउने र फेरि डण्डीले नै हिर्काएर टाढासम्म पुर्‍याउने प्रयास गरिन्थ्यो । विपक्षी समूहका साथीहरू बियो हावामै समात्न तम्तयार भएर बस्थे । कसैले बियो समात्न सफल भयो भने प्रहार गर्ने खेलाडी आउट हुन्थ्यो । त्यसपछि अर्को खेलाडीको पालो आउँथ्यो । यही नियमले खेललाई थप रोमाञ्चक बनाउँथ्यो । यदि बियोलाई हावामै कसैले समात्न सकेन भने अर्को चरण सुरु हुन्थ्यो । टाढा पुगेको बियोलाई विपक्षी खेलाडीले डण्डीले हिर्काएर खोपीसम्म पुर्‍याउने प्रयास गर्थे । बियोमा डण्डी लागेमा खेलाडी आउट हुने नियम थियो । त्यसपछि बियोलाई जमिनमा राखेर डण्डीले ठ्याक लगाइन्थ्यो । जति ठ्याक लाग्थ्यो, त्यहीअनुसार अंक प्राप्त हुन्थ्यो । त्यसपछि बियोलाई सकेसम्म टाढा पुर्‍याउने प्रतिस्पर्धा चल्थ्यो । बियो कति टाढा पुग्यो भन्ने नाप्न डण्डी नै प्रयोग गरिन्थ्यो । ‘एक, दुई, तीन’ भन्दै डण्डीले दूरी नापेर अंक जोड्दाको रमाइलो बयान गरिसाध्य छैन । खेलमा जित हासिल गर्दा हामीलाई कुनै ठूलो प्रतियोगिताको ट्रफी जितेजत्तिकै खुशी लाग्थ्यो । कहिलेकाहीँ बियोलाई टाढा पुर्‍याउने धुनमा चिलाउनेटारबाट पोखरी, भान्दाइ डाँडाबाट दारेगौंडो हुँदै करिब एक–दुई किलोमिटर तलसम्म पुग्थ्यौं । खेलको उत्साहले दूरी र समयको कुनै ख्याल हुँदैनथ्यो । खेलमा यति धेरै मग्न हुन्थ्यौं कि गाईवस्तु पोखरीछेउका मकैबारी वा अरूका खेतबारीमा पसेको समेत पत्तो पाउँदैनथ्यौं । जब खेतका मालिकले टाढाबाट कराएको सुनिन्थ्यो, तब बल्ल झस्किएर खेल छोड्थ्यौं र हस्याङ्फस्याङ गर्दै गाईवस्तु धपाउन दौडिन्थ्यौं । कहिलेकाहीँ अरूको बाली खाइदिएका कारण गाली पनि खानुपर्थ्यो । तर, त्यसबेला ती गाली पनि बाल्यकालकै सामान्य घटनाजस्ता लाग्थे । खेल्दाखेल्दै धुलाम्मे हुनु, खुट्टामा काँडा बिझ्नु, लडेर घुँडा छिलिनु, खेलको नियममा कुरा नमिल्दा झगडा पर्नु वा एकअर्कालाई जिस्क्याउँदै नाम काढेर बोल्नु हाम्रा लागि सामान्य थिए । गाईवस्तु हराउँदा भगवान् पुकार्नु र घरमा पुगेपछि ‘वस्तु हराइस’ भन्दै गाली खानु पनि गोठाले जीवनका अभिन्न अनुभव थिए । आज ती घटना सम्झँदा मनमा हाँसोसँगै पुरानो समयप्रतिको गहिरो माया जागेर आउँछ । गोठालो जीवनमा रमाइलोमात्र थिएन, दुःख र अभाव उत्तिकै थिए । जंगल र पाखापखेरामा पानीको अभाव हुन्थ्यो । खेलिसकेपछि तिर्खा लाग्दा कहिले पुरानागाउँमा पानी माग्न जानुपर्थ्यो भने कहिले त्यस क्षेत्रमा ल्याइएको पाइपबाट झरेको पानी सेउलाका पातमा थापेर खानुपर्थ्यो । पानी भेटिँदा हामीलाई कुनै ठूलो उपलब्धि हासिल गरेजस्तै लाग्थ्यो । तिर्खाले सुक्न लागेका ओठमा पानी पर्दाको आनन्द अहिलेका सुविधासम्पन्न जीवनमा कहाँ पाउन सकिएला र ! बेलुका घाम अस्ताउन लाग्दा गाईवस्तुलाई अघि लगाएर घर फर्किन्थ्यौं । क्षितिज राताम्मे हुन्थ्यो । दिनभरि दौडधुप गर्दा शरीर थाकेको हुन्थ्यो, तिर्खाले ओठ सुक्थे, तर मन भने प्रसन्न हुन्थ्यो । साथीहरूसँग दिनभरि खेलेको, हाँसेको र रमाइलो गरेको सन्तुष्टि बोकेर घर फर्किने ती साँझहरू आज पनि मनमा गहिरो गरी बसेका छन् । समयसँगै गाउँको जीवनशैली बदलिएको छ । विकासका पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य सुविधाको खोजीमा धेरै परिवार बसाइँ सरेका छन् । पानीको अभाव र सीमित अवसरका कारण गाउँ छोड्नुपर्ने बाध्यता पनि धेरैलाई परेको छ । कुनै समय बालबालिकाको हाँसो र खेलले गुञ्जायमान हुने खुला चौरहरू अहिले सुनसान हुँदै गएका छन् । हामीसँगै गोठालो जाने र डण्डिबियो खेल्ने उमेर समूहका साथीहरू गाउँमा कमै बाँकी छन् । त्यसैले हिजोका ती रमाइला दिनहरू आज सम्झनामा मात्रै सीमित हुन थालेका छन् । आजका बालबालिका मोबाइल, कम्प्युटर र डिजिटल खेलमा बढी रमाउँछन् । समयअनुसार प्रविधिको प्रयोग हुनु स्वाभाविक हो । तर प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएर खेलिने डण्डिबियो, गट्टी, लठ्ठीमारी र लुकिडुमजस्ता रैथाने खेलले बालबालिकामा विकास गर्ने सामूहिक भावना, सहकार्य, शारीरिक सक्रियता र आत्मीयता पनि उत्तिकै महŒवपूर्ण छन् । यस्ता खेल केवल मनोरञ्जनका साधनमात्र थिएनन्, हाम्रो गाउँले जीवन, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धका अभिन्न हिस्सा पनि थिए । यो लेख लेखिरहँदा ती पुराना ठाउँमा सँगै पुगेका साथीहरूको सम्झना आइरहेको छ । साथीहरूसँग झगडा गरेको, निबुवा टिपेर खाएको, लठ्ठीमारी खेलेको, अरूका बारीबाट आँप चोरेर वा मागेर खाएको जस्ता अनेक घटना एकपछि अर्को गर्दै स्मृतिमा आइरहेका छन् । तीमध्ये कतिपय घटना सामान्य थिए, कतिपय शरारतले भरिएका थिए, तर आज ती सबै मेरा जीवनका अमूल्य सम्पत्ति बनेका छन् । कहिलेकाहीँ लाग्छ, ती डाँडापाखा र खुला चौरले अझै हामीलाई पर्खिरहेका होलान् । हामीले बाल्यकालमा टेक्ने गरेका बाटा, खेल्ने गरेका मैदान र गाईवस्तु चराउने गरेका पाखाहरूले हाम्रा पाइला र आवाज सम्झिरहेका होलान् । समयले मानिसलाई टाढा पुर्‍याए पनि जन्मभूमिसँग जोडिएका स्मृतिहरू कहिल्यै टाढा हुँदैनन् । नेपाली माटोको सुगन्ध बोकेको त्यो बाल्यकाल, गाईवस्तु चराउँदाको गोठाले जीवन र डण्डिबियो, लठ्ठीमारी तथा गट्टी खेल्दाका ती सामूहिक क्षण आज पनि मेरो मनको कुनामा सुरक्षित छन् । जीवनमा जतिसुकै भौतिक सुखसुविधा प्राप्त भए पनि गाउँको त्यो पाखो, साथीभाइको साथ र प्राकृतिक वातावरणमा रमाउँदाको आनन्दको तुलना अरू कुनै कुरासँग गर्न सकिँदैन । अन्त्यमा, मलाई जन्म दिने बुबाआमा, मेरो परिवारका दिदीहरू र दाइ, बाल्यकालका सम्पूर्ण साथीभाइ, हामीलाई सही बाटोमा हिँड्न सिकाउने अभिभावक तथा आदरणीय गुरुहरूप्रति हार्दिक नमन । आफ्नो बाली गाईवस्तुले खाइदिँदा समेत हामीलाई असल बाटोमा हिँड्न सिकाउने गाउँका अभिभावकहरूको माया र मार्गदर्शन आज पनि उत्तिकै स्मरणीय छ । साथै, मेरो जन्मभूमि खोटाङका सम्पूर्ण जनसमुदायप्रति हार्दिक सम्मान र मिठो सम्झना । ती दिनहरू अब फर्केर आउने छैनन्, तर तिनले दिएका खुशी, सिकाइ र आत्मीयता जीवनभर मसँगै रहनेछन् । बरबोटेको त्यो सानो गाउँ र त्यहाँ बिताएको बाल्यकाल मेरो जीवनको यस्तो अध्याय हो, जसलाई समयले कहिल्यै मेटाउन सक्नेछैन ।