चियामा बजार कम, झन्झट कडा

काठमाडाै‌।पूर्वी नेपालका पहाडदेखि तराईसम्म फैलिएका चियाबारी हजारौं किसानको जीविकोपार्जन र श्रमिकको रोजगारीका आधार हुन्। ती बगानबाट उत्पादन हुने चिया प्रशोधन भएर भारतीय बजार हुँदै अन्य मुलुकसम्म पुग्छ। विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने नेपालको प्रमुख कृषिजन्य उत्पादनमध्ये चियाको स्थान महत्त्वपूर्ण छ। तर उत्पादनको ठूलो आधार र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहिचान हुँदाहुँदै पनि नेपाली चियाले भरपर्दो बजार सुनिश्चित गर्न सकेको छैन। पछिल्लो आर्थिक वर्षको निर्यात तथ्याङ्कले यो चुनौती अझ स्पष्ट बनाएको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा काँकडभिट्टा नाकाबाट हुने चिया निर्यातको परिमाण र मूल्य दुवै घटेका छन्। निर्यातको परिमाण १४.८ प्रतिशत र मूल्य १५.३ प्रतिशतले घटेको छ। नेपाली चियाको प्रमुख बजार भारतमा हुने माग र मूल्यको उतारचढावसँगै आयातित चियाको गुणस्तर परीक्षणसम्बन्धी व्यवस्थाले व्यापारमा थप अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ। पूर्वी इलाममा गरिएको चिया खेती । “विदेशी मुद्रा भित्र्याएर अर्थतन्त्रमा राम्रो योगदान दिन सक्ने चिया क्षेत्रमा सरकारको खासै ध्यान पुग्न सकेको छैन,” चिया उद्यमी कुशल निरौला भन्छन्, “विषादीरहित चिया उत्पादन गर्न किसानस्तरमा प्रभावकारी अभियानको खाँचो छ।” निरौलाको भनाइ नेपाली चिया क्षेत्रले लामो समयदेखि सामना गर्दै आएका समस्यासँग जोडिन्छ। उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्ने, किसान र उद्योगबीचको सम्बन्ध व्यवस्थित गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा गर्ने र प्रतिस्पर्धी बजार खोज्ने काम सँगसँगै अघि बढ्न सकेका छैनन्।उत्पादनबाट अपेक्षित लाभ लिन नसक्दा किसानदेखि प्रशोधन उद्योगसम्म बजारको अनिश्चितता महसुस हुने गरेको छ। काँकडभिट्टाबाट चिया निर्यात १४.८ प्रतिशतले घट्यो। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा अघिल्लो वर्षको तुलनामा निर्यात परिमाण २ हजार २६६ मेट्रिक टनले घट्यो। समुद्रपारका मुलुकमा गुणस्तरीय चिया निर्यात गर्न सके नेपालले थप आम्दानी भित्र्याउन सक्ने निरौलाको विश्वास छ। विशेष गरी अर्गानिक चियाको बजारलाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकिने उनी बताउँछन्। त्यसका लागि खेतीबाटै सुरक्षित उत्पादन प्रणाली अपनाउने, गुणस्तर कायम राख्ने र अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्तासम्म पहुँच विस्तार गर्ने काममा सरकारी तथा निजी क्षेत्रको सहकार्य आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ। नेपालको चिया खेतीको इतिहास लामो छ। इलामलगायत पूर्वी पहाडी जिल्लाको अर्थोडक्स चियाले स्वाद र सुगन्धका कारण छुट्टै पहिचान बनाउने सम्भावना राख्छ। झापालगायत तराईका क्षेत्रमा सिटिसी चियाको ठूलो उत्पादन आधार तयार भएको छ। तर चियाबारीको पहिचान र उत्पादन क्षमतालाई किसानको नियमित आम्दानी तथा उद्योगको स्थिर व्यापारमा रूपान्तरण गर्नु अझै चुनौतीपूर्ण बनेको छ। उत्पादनको आधार बलियो, बजारको चिन्ता उस्तैराष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डले ३०औं राष्ट्रिय चिया दिवसका अवसरमा सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालमा २० हजार ६०२ हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती भएको थियो। उक्त वर्ष करिब दुई करोड ६१ लाख किलो तयारी चिया उत्पादन भएको थियो। देशभर १५ हजार १३२ चिया किसान, १७० ठूला चिया बगान र १२० साना तथा मझौला प्रशोधन केन्द्र रहेको बोर्डको तथ्याङ्क छ। यस क्षेत्रबाट करिब ६० हजार जनाले रोजगारी पाएको अनुमान छ। यी तथ्याङ्कले चिया क्षेत्रको आर्थिक र सामाजिक महत्त्व देखाउँछन्। चियाबारीबाट हरियो पत्ती टिप्ने श्रमिक, संकलन गर्ने व्यक्ति, प्रशोधन उद्योग, प्याकेजिङ, ढुवानी र निर्यातमा संलग्न व्यवसायीसम्म यसको आर्थिक शृङ्खला फैलिएको छ। चिया उत्पादन र बिक्रीमा आउने समस्याले यही शृङ्खलाका विभिन्न तहलाई प्रभावित गर्छ। तर ठूलो उत्पादन आधार हुनु निरन्तर उत्पादन वृद्धि भएको प्रमाण होइन। बोर्डको ऐतिहासिक उत्पादन तथ्याङ्क अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा २० हजार ७६० हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती हुँदा दुई करोड ६९ लाख ८३ हजार १७५ किलो तयारी चिया उत्पादन भएको थियो। त्यसको तुलनामा आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा खेती गरिएको क्षेत्रफल र उत्पादन दुवै केही घटेका छन्। चिया बगान। यसले नेपालको चिया क्षेत्रले उत्पादनको ठूलो आधार कायम राखे पनि त्यसको विस्तार र स्थायित्वका लागि थप काम आवश्यक रहेको देखाउँछ। खेतीमा मौसम, रोगकीरा, श्रम, लागत र प्रशोधन क्षमता जस्ता पक्षको प्रभाव पर्न सक्छ। उत्पादनमा आएको उतारचढावको निश्चित कारण पहिचान गर्न भने थप अध्ययन आवश्यक हुन्छ। नेपालमा चिया खेती मुख्य गरी पूर्वी जिल्लामा केन्द्रित छ। झापा र इलाम प्रमुख उत्पादन क्षेत्र हुन्। बोर्डको विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा झापाको १० हजार ३४० हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती भएको थियो। जिल्लामा एक करोड ९५ लाख ६६ हजार ७९५ किलो तयारी चिया उत्पादन भएको थियो। चिया निर्यातको मूल्य १५.३ प्रतिशतले घट्यो। काँकडभिट्टा नाकाबाट हुने निर्यातको मूल्य एक वर्षमा करिब ६३ करोड ९६ लाख ८९ हजार रुपैयाँले कम भयो। त्यस्तै, इलाममा सात हजार ३०९ हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती भएको र ६२ लाख ९१ हजार ३७३ किलो तयारी चिया उत्पादन भएको विवरण छ। पाँचथर, धनकुटा र तेह्रथुमलगायत जिल्लामा पनि चिया खेती हुँदै आएको छ। यी जिल्लामा चिया खेतीले स्थानीय कृषि, रोजगारी र उद्योगसँग सम्बन्धित आर्थिक गतिविधिलाई आधार दिएको छ। झापाको समथर भू–भाग, उद्योगसम्मको पहुँच र प्रशोधन संरचनाले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सहयोग पुर्‍याएका छन्। इलामलगायत पहाडी जिल्लाको हावापानी, भूगोल र चियाखेतीको परम्पराले अर्थोडक्स चियाको छुट्टै पहिचान बनाएको छ। तर उत्पादन क्षेत्रको विशेषता हुनु र त्यसलाई नियमित बजार तथा उचित मूल्यमा रूपान्तरण गर्नु फरक कुरा हुन्। किसानले हरियो पत्तीको उचित मूल्य पाउनु, उद्योगले नियमित रूपमा उत्पादन गर्न सक्नु र तयारी चियाले भरपर्दो बजार पाउनु एकअर्कासँग जोडिएका विषय हुन्। उत्पादनको परिमाण बढे पनि बजारको मागअनुसार बिक्री हुन सकेन भने त्यसको आर्थिक लाभ किसान र उद्योगसम्म पुग्न कठिन हुन्छ। निर्यात बढेको वर्षपछि गिरावट राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालले करिब एक करोड ५६ लाख किलो चिया निर्यात गरेर चार अर्ब ५९ करोड रुपैयाँ विदेशी मुद्रा आर्जन गरेको थियो। अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा एक करोड ३९ लाख १६ हजार किलो चिया निर्यात हुँदा तीन अर्ब ६२ करोड ५० लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको थियो। यी दुई आर्थिक वर्षको राष्ट्रिय तथ्याङ्क तुलना गर्दा निर्यातको परिमाण र मूल्य दुवै बढेका थिए। तर त्यसपछिको आर्थिक वर्षमा नेपाली चियाको प्रमुख व्यापारिक नाका काँकडभिट्टाबाट हुने निर्यातमा गिरावट आएको छ। काँकडभिट्टा भन्सार कार्यालयको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा उक्त नाकाबाट १५ हजार ३११ मेट्रिक टन चिया निर्यात भएको थियो। त्यसको मूल्य चार अर्ब १६ करोड ९३ लाख ५८ हजार रुपैयाँ थियो। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा भने १३ हजार ४५ मेट्रिक टन चिया निर्यात हुँदा तीन अर्ब ५२ करोड ९६ लाख ६९ हजार रुपैयाँ प्राप्त भएको छ। निर्यात घटे पनि औसत मूल्य लगभग स्थिर रह्यो। प्रतिकिलो औसत निर्यात मूल्य अघिल्लो वर्षको करिब २७२ रुपैयाँबाट घटेर २७१ रुपैयाँमा झर्‍यो। यसअनुसार एक वर्षमा काँकडभिट्टाबाट हुने चिया निर्यातको परिमाण दुई हजार २६६ मेट्रिक टन र मूल्य ६३ करोड ९६ लाख ८९ हजार रुपैयाँले घटेको छ। प्रतिशतका आधारमा परिमाण १४.८ र मूल्य १५.३ प्रतिशतले घटेको हो। यो गिरावट काँकडभिट्टा नाकाबाट भएको निर्यातको हो। यसलाई नेपालको समग्र चिया निर्यातमा सोही अनुपातमा गिरावट आएको निष्कर्षका रूपमा लिन मिल्दैन। राष्ट्रिय निर्यातको अवस्था मूल्याङ्कन गर्न सबै नाकाबाट भएको व्यापारको एउटै अवधिको तुलनात्मक विवरण आवश्यक हुन्छ। निर्यातको परिमाण र मूल्यलाई सँगै हेर्दा अर्को महत्त्वपूर्ण तथ्य देखिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा काँकडभिट्टाबाट निर्यात भएको चियाको औसत मूल्य प्रतिकिलो करिब २७२ रुपैयाँ थियो। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यो औसत करिब २७१ रुपैयाँ रह्यो। अर्थात् औसत प्रतिकिलो निर्यात मूल्य करिब ०.६ प्रतिशत मात्रै घटेको छ। इलामको फिक्कलमा चिया प्रशोधन गरिँदै। यसबाट कुल निर्यात आम्दानीमा आएको करिब ६४ करोड रुपैयाँको गिरावट मुख्यतः निकासी परिमाण घटेकोसँग सम्बन्धित देखिन्छ। भारतीय बजारमा मूल्यको उतारचढाव भए पनि वार्षिक तथ्याङ्कले औसत प्रतिकिलो निर्यात मूल्यमा ठूलो गिरावट देखाउँदैन। त्यसैले चिया किन कम परिमाणमा निर्यात भयो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। काँकडभिट्टा भन्सार कार्यालयका तत्कालीन प्रमुख शिवलाल न्यौपानेले भारतीय बजारमा मूल्यको उतारचढाव, गुणस्तर परीक्षणका क्रममा देखिने गैरभन्सार अवरोध तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको माग र मूल्यमा हुने परिवर्तनले चिया निर्यातलाई प्रभावित गरेको बताएका थिए। तर पछिल्लो आर्थिक वर्षको गिरावटलाई भारतले मे २०२६ मा लागू गरेको नयाँ परीक्षण व्यवस्थाको परिणाम मात्रै मान्न मिल्दैन। निर्यात त्यसअघि नै घट्न थालेको थियो। मेची भन्सारको सात महिनाको विवरण अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को माघ मसान्तसम्म चियाको निर्यात मूल्य अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा २६.७ प्रतिशतले घटिसकेको थियो। त्यो भारतीय चिया बोर्डले नयाँ परीक्षण व्यवस्था कार्यान्वयन गर्नुभन्दा करिब साढे दुई महिनाअघिको अवस्था हो। यसले पछिल्लो अवरोधले निर्यातमा थप दबाब सिर्जना गरेको भए पनि वर्षभरको गिरावटको एक मात्र कारण त्यही हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने देखाउँछ। यसको अर्को पाटो अघिल्लो वर्षको उच्च निर्यात हो। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा भारतीय बजारमा नेपाली चियाको माग उल्लेख्य रूपमा बढेको थियो। नेपाल चिया उत्पादक संघका अध्यक्ष आदित्य पराजुलीले त्यसबेला भारतको दार्जिलिङ र असम क्षेत्रमा उत्पादन घट्दा नेपाली चियाको माग बढेको बताएका थिए। नेपाली चियाको मुख्य बजार भारतमै निर्भर छ। नेपालको चिया निर्यातको करिब ८६ प्रतिशत भारततर्फ जाने गरेको समाचारमा उल्लेख छ। त्यसैले पछिल्लो वर्षको गिरावटमा भारतीय बजारको मागमा आएको परिवर्तनसँगै अघिल्लो वर्षको उच्च निर्यातलाई पनि विचार गर्नुपर्ने हुन्छ। तर कुन कारणले कति परिमाणमा निर्यात घटायो भन्ने यकिन विवरण उपलब्ध छैन। तथ्याङ्कको यही उतारचढाव उद्योगीका लागि चिन्ताको विषय हो। उत्पादन गरेको चिया समयमा बिक्री हुन्छ कि हुँदैन, बिक्री भएको चियाको भुक्तानी नियमित हुन्छ कि हुँदैन र आगामी सिजनमा पनि खरिदकर्ता कायम रहन्छ कि रहँदैन भन्ने अनिश्चितताले उद्योगको योजना प्रभावित पार्छ। इलामको फिक्कलस्थित सिद्धिविनायक चिया उद्योगका सञ्चालक दिनेश अग्रवालका अनुसार चियाको गुणस्तर कायम राख्नु र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उपयुक्त मूल्यमा बिक्री गर्ने, बजार विस्तार गर्ने र नियमित ग्राहक बनाउने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ। भारतीय बजारमाथि अत्यधिक निर्भरता भौगोलिक निकटता, ढुवानीको सहजता र लामो समयदेखि कायम व्यापारिक सम्बन्धका कारण भारत नेपाली चियाको प्रमुख निर्यात बजार हो। तर एउटा बजारमा अत्यधिक निर्भर रहँदा त्यहाँको माग, उत्पादन, आयात प्रक्रिया र गुणस्तर परीक्षणसम्बन्धी व्यवस्थामा हुने परिवर्तनले नेपाली उद्योगलाई प्रत्यक्ष असर पार्छ। राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डले गत वैशाखमा जारी गरेको विज्ञप्तिमा नेपालको कुल चिया निर्यातको ८६ प्रतिशत भारतमा जाने गरेको उल्लेख गरेको थियो। बोर्डले भारतीय बजारमाथिको यही निर्भरतालाई चुनौतीका रूपमा उल्लेख गर्दै बजार विविधीकरणको आवश्यकता औंल्याएको छ। भारत नेपाली चियाको महत्त्वपूर्ण बजार रहनु आफैमा समस्या होइन। नजिकको बजारमा ठूलो परिमाणमा निर्यात गर्न सक्नु व्यवसायका लागि अवसर हो। तर एउटै देशको माग र नियममा हुने परिवर्तनले नेपालको ठूलो उत्पादन क्षेत्र प्रभावित हुने अवस्थाले व्यापारको जोखिम बढाउँछ। भारतमा पुग्ने नेपाली चियामध्ये कति त्यहीं खपत हुन्छ र कति भारत हुँदै तेस्रो मुलुकमा पुनःनिर्यात गरिन्छ भन्ने छुट्टाछुट्टै तथ्याङ्क सहज रूपमा उपलब्ध छैन। यस्तो विवरण महत्त्वपूर्ण छ, किनभने भारतको घरेलु बजारका लागि खरिद गरिने चिया र पुनःनिर्यात हुने चियाको व्यापारिक प्रक्रिया तथा गुणस्तर परीक्षणका व्यवस्था फरक हुन सक्छन्। कन्याम चिया बगान क्षेत्रमा पर्यटक। नेपाल चिया उत्पादक संघका अध्यक्ष पराजुलीका अनुसार नेपाली चियाको उत्पादन र बजार प्रवर्द्धनसँगै निर्यातमा देखिने अवरोध समाधानमा ध्यान दिन आवश्यक छ। भारतमा निर्भर बजारका कारण त्यहाँको नीतिगत व्यवस्था र परीक्षण प्रक्रियामा हुने परिवर्तनले व्यापारमा असर पार्ने उनको भनाइ छ। भारतीय बजारमा चिया बिक्री रोकिए वा ढुवानीमा समस्या आए उद्योगमा तयारी चियाको मौज्दात बढ्न सक्छ। त्यसले भण्डारण, श्रमिकको पारिश्रमिक, विद्युत् र अन्य सञ्चालन खर्चको भार थप्छ। उद्योगले हरियो पत्ती खरिद घटाउँदा वा भुक्तानीमा ढिलाइ गर्दा त्यसको असर किसानको आम्दानीमा पुग्छ। भारतको गुणस्तर परीक्षण व्यवस्थाले निर्यातमा झन्झट थप्यो। परीक्षण प्रक्रियाका कारण निर्यातकर्ताले समय, खर्च र ढिलाइको अनिश्चितता सामना गर्नुपरेको छ। अग्रवाल पनि उत्पादनपछिको प्रशोधन, भण्डारण, बजार पहिचान, बिक्री सञ्जाल र भुक्तानी प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनु पर्ने बताउँछन्। उद्योगले उत्पादन गरेको चिया बेच्न नसक्दा त्यसमा लगाइएको पुँजी अड्किन्छ। त्यसपछि नयाँ सिजनका लागि पत्ती खरिद गर्ने र प्रशोधन उद्योग नियमित सञ्चालन गर्ने क्षमतामा दबाब पर्न सक्छ। भारतीय बजारमा निर्भरता कायम रहँदा नेपालले त्यहाँ लागू हुने व्यापारिक नियम र प्रक्रियाबारे स्पष्ट जानकारी राख्नु पर्छ। नियम परिवर्तनको सूचना समयमै प्राप्त गर्नु, आवश्यक कागजात तयार गर्नु र परीक्षणमा लाग्ने समय तथा खर्चको पूर्वानुमान गर्न सक्नु पनि निर्यातकर्ताका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। गुणस्तर परीक्षणको झन्झटभारतले सन् २०२६ मा आयातित चियाको गुणस्तर परीक्षणसम्बन्धी व्यवस्था परिवर्तन गरेपछि नेपाली चिया निर्यातकर्ताले थप समस्या सामना गरे। नयाँ व्यवस्थाअनुसार चियाको खेप परीक्षण प्रक्रियाबाट पार गर्नुपर्ने भएपछि निर्यातकर्ताका लागि समय र लागतको अनिश्चितता बढ्यो। भारतको चिया बोर्डले १० फेब्रुअरी २०२६ मा जारी गरेको निर्देशन नम्बर ०१–२०२६ मार्फत १ मेदेखि आयातित चियाको शतप्रतिशत परीक्षण गर्ने व्यवस्था लागू गरेको थियो। यसले भारततर्फ पठाइने चियाको परीक्षण, प्रमाणपत्र र ढुवानी प्रक्रियामा नयाँ दबाब सिर्जना गर्‍यो। चिया निर्यातको प्रक्रिया समयमै सम्पन्न नहुँदा उद्योगमा तयारी उत्पादनको मौज्दात बढ्ने र नयाँ उत्पादनको चक्र प्रभावित हुने जोखिम रहन्छ। परीक्षणका लागि नमुना पठाउने, नतिजा प्राप्त गर्ने र आवश्यक स्वीकृति लिने प्रक्रिया लम्बिए खरिदकर्तासँग गरिएको सम्झौताअनुसार चिया पठाउन कठिन हुन्छ। भारतको परीक्षण व्यवस्थाका कारण मे र जुन महिनामा नेपाली चियाको निर्यात प्रभावित भएको थियो। झापा र इलामका विभिन्न चिया उद्योगले उत्पादन रोक्ने अवस्था आयो। उद्योगीहरूले सीमापारि चिया अड्किएको, गोदाम भरिएको र ढुवानी तथा परीक्षण प्रक्रियाले लागत बढाएको गुनासो गरेका थिए। इलामका ५३ चिया उद्योग बन्द भएका थिए भने झापाका ३० गरी ८३ चिया उद्योगले उत्पादन बन्द गरेका थिए। उद्योग बन्द हुँदा त्यसको असर तयारी चिया उत्पादनमा मात्र सीमित रहेन। हरियो पत्ती टिप्ने किसान र दैनिक ज्यालादारीमा काम गर्ने श्रमिक पनि प्रभावित भए। तयारी पत्ती समयमै उद्योगमा नपुग्दा त्यसको गुणस्तर बिग्रिने जोखिम हुन्छ। अर्कोतर्फ उद्योगले पत्ती खरिद गर्न नसक्दा किसानको बिक्री र आम्दानी रोकिन सक्छ। चिया क्षेत्रले ठूलो रोजगारी सिर्जना गरेको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा २० हजार ६०२ हेक्टरमा चिया खेती, १५ हजार १३२ किसान र करिब ६० हजार जनाको रोजगारी यस क्षेत्रसँग जोडिएको छ। नेपाल चिया उत्पादक संघका तत्कालीन वरिष्ठ उपाध्यक्ष शिवकुमार गुप्ताले पनि परीक्षण र निर्यात प्रक्रियामा देखिएको अवरोध समाधानका लागि नेपाल र भारतका सम्बन्धित निकायबीच समन्वय आवश्यक रहेको बताएका थिए। परीक्षणका मापदण्ड र प्रक्रियामा स्पष्टता नभए नियमित निर्यात सञ्चालन गर्न कठिन हुने उद्योगीहरूको भनाइ थियो। भारतले सुरुमा लागू गरेको परीक्षण व्यवस्था भने पछि संशोधन गर्‍यो। १९ मेमा प्रारम्भिक व्यवस्थामा परिवर्तन गरिएको थियो। त्यसपछि २९ जुनमा भारतीय चिया बोर्डले निर्देशन नम्बर ०२–२०२६ जारी गर्दै यसअघिको निर्देशन र संशोधनहरूलाई प्रतिस्थापन गर्‍यो। भारतीय चिया बोर्डको आयातसम्बन्धी निर्देशनहरूको आधिकारिक अभिलेख अनुसार संशोधित व्यवस्थामा भारतबाट तेस्रो मुलुकमा पुनः निर्यात गरिने आयातित चियाको शतप्रतिशत परीक्षण कायम राखिएको छ। भारतकै घरेलु बजारमा खपत हुने आयातित चियाका लागि भने सुरुमा २० प्रतिशत जोखिममा आधारित परीक्षणको व्यवस्था गरिएको छ। परीक्षणको जिम्मेवारी भारतीय खाद्य सुरक्षा तथा मापदण्ड प्राधिकरण अर्थात् एफएसएसएआईलाई दिइएको छ। यसको अर्थ भारत जाने सबै नेपाली चियामा एउटै परीक्षण व्यवस्था लागू हुँदैन। भारतमै बिक्री हुने चिया र भारत हुँदै तेस्रो मुलुकमा पुनः निर्यात हुने चियाका लागि फरक प्रक्रिया छ। नयाँ निर्देशनले घरेलु खपतका लागि जाने चियामा परीक्षणको दायरा घटाए पनि पुनः निर्यातका लागि अनिवार्य परीक्षण कायम राखेको छ। चिया बगान। गुणस्तर परीक्षण उपभोक्ताको स्वास्थ्य सुरक्षा र उत्पादनको विश्वसनीयताका लागि आवश्यक प्रक्रिया हो। समस्या परीक्षणको आवश्यकता होइन, त्यसको कार्यान्वयनमा देखिने ढिलाइ, खर्च र अनिश्चिततासँग जोडिएको छ। आयातकर्ता मुलुकले तोकेको खाद्य सुरक्षा मापदण्ड पूरा गर्नु निर्यातकर्ताको जिम्मेवारी हो। तर त्यस्तो परीक्षणको प्रक्रिया स्पष्ट, पारदर्शी र समयमा सम्पन्न हुने व्यवस्था पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। भारतीय बजारमा चिया निर्यात अवरुद्ध भएपछि नेपाल सरकारले सम्बन्धित निकायका प्रतिनिधि सम्मिलित कार्यदल गठन गरेको थियो। उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयसहित भन्सार, खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण र चियासम्बन्धी निकायका प्रतिनिधि समस्या समाधानको पहलमा संलग्न भए। झापा र इलाम चिया उत्पादनका प्रमुख केन्द्र हुन्। झापामा १० हजार ३४० हेक्टर र इलाममा ७ हजार ३०९ हेक्टर क्षेत्रफलमा चिया खेती भएको छ। सरकारी पहलपछि बन्द गरिएका उद्योग पुनः सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। अनुसार चिया उत्पादक संघले समस्या समाधानका लागि सरकारी कार्यदल गठन गर्ने आश्वासनपछि उद्योग सञ्चालन सुचारु गर्ने निर्णय गरेको थियो। तर तत्काल अवरोध हट्नु र निर्यातका लागि दीर्घकालीन रूपमा भरपर्दो व्यवस्था तयार हुनु फरक विषय हुन्। नेपाली उद्योगीका लागि प्रमुख प्रश्न आगामी सिजनमा पनि यस्तै समस्या दोहोरिन्छ कि दोहोरिँदैन भन्ने हो। त्यसैले भारतसँगको व्यापारमा नियमित प्राविधिक समन्वय, परीक्षणसम्बन्धी सूचनाको सहज पहुँच र निर्यात प्रक्रियाको पूर्वानुमानयोग्यता महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। किसानदेखि उद्योगसम्म गुणस्तरको जिम्मेवारीनेपाली चियालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन उत्पादनको गुणस्तर कायम गर्नु आवश्यक छ। तर गुणस्तर सुधारको जिम्मेवारी प्रशोधन उद्योगमा मात्रै सीमित हुँदैन। पाखोमा चियाको बोट हुर्काउने अवस्थादेखि तयारी चिया प्याकेजिङ गरेर बजारसम्म पुर्‍याउने सम्पूर्ण प्रक्रियाले उत्पादनको अन्तिम गुणस्तर निर्धारण गर्छ। चियाको खेतीमा प्रयोग गरिने मल तथा विषादी, पत्ती टिप्ने समय र विधि, हरियो पत्तीको संकलन, प्रशोधनको तापक्रम, भण्डारण र प्याकेजिङका प्रक्रियाले चियाको स्वाद तथा गुणस्तरमा प्रभाव पार्छन्। यीमध्ये कुनै चरणमा कमजोरी देखिए त्यसको असर तयारी चियामा पर्न सक्छ। चिया उद्यमी निरौलाले किसान तहबाटै विषादीरहित उत्पादन र गुणस्तर सुधारमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। किसानलाई खेती व्यवस्थापन, विषादीको सुरक्षित प्रयोग र त्यसका विकल्पबारे प्राविधिक जानकारी उपलब्ध गराउनु पर्ने उनको भनाइ छ। विषादीरहित उत्पादनको लक्ष्य किसानलाई जिम्मेवारी तोकेर मात्रै पूरा हुँदैन। त्यसका लागि खेतीको मापदण्ड, प्राविधिक सेवा, नियमित अनुगमन र उत्पादनको परीक्षण आवश्यक हुन्छ। गुणस्तरीय पत्ती उत्पादन गरेबापत उचित मूल्य प्राप्त हुने व्यवस्था भए किसानलाई सुरक्षित उत्पादनतर्फ थप लगानी गर्न प्रोत्साहन मिल्न सक्छ। कन्याम चिया कारखाना। उद्योगले पनि किसानबाट खरिद गर्ने पत्तीको गुणस्तरबारे स्पष्ट मापदण्ड बनाउनु पर्छ। किसानले उत्पादन गरेको हरियो पत्ती समयमै संकलन र प्रशोधन गर्न नसके गुणस्तर प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले किसान र उद्योगबीच खरिदको समय, पत्तीको अवस्था, गुणस्तर तथा मूल्यसम्बन्धी स्पष्ट समझदारी आवश्यक हुन्छ। बजारको अनिश्चितताले यो सम्बन्धलाई थप जटिल बनाउँछ। उद्योगले तयारी चियाको राम्रो मूल्य नपाए किसानबाट खरिद गर्ने हरियो पत्तीको मूल्य बढाउन कठिन हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, किसानले उचित मूल्य नपाए गुणस्तर सुधारका लागि आवश्यक श्रम र खर्च बढाउन चाहँदैनन्। कन्यामको चिया परीक्षण प्रयोगशाला सञ्चालनमा आउन सकेको छैन। प्रयोगशालाको संरचना तयार भए पनि सञ्चालन नहुँदा चियाको गुणस्तर परीक्षण र प्रमाणीकरणमा चुनौती कायम छ। यसैले गुणस्तर सुधारलाई किसान, उद्योग, प्रयोगशाला र निर्यातकर्ताको साझा जिम्मेवारीका रूपमा अघि बढाउनु आवश्यक छ। उत्पादनको गुणस्तरमा समस्या देखिए त्यसको कारण पहिचान गर्ने, परीक्षणको नतिजा किसान र उद्योगलाई बुझाउने तथा सुधारका उपाय अपनाउने व्यवस्था प्रभावकारी हुनुपर्छ। सिटिसी र अर्थोडक्सको फरक पहिचाननेपालमा मुख्यतः सिटिसी र अर्थोडक्स चिया उत्पादन हुन्छ। यी दुई प्रकारका चियाको प्रशोधन प्रक्रिया, विशेषता र बजारको प्रकृति फरक छ। झापामा सिटिसी चियाको उत्पादन बढी हुन्छ भने इलामलगायत पूर्वी पहाडी जिल्ला अर्थोडक्स चियाका लागि परिचित छन्। सिटिसी चिया तयार गर्दा चियापत्तीलाई चूर्णन गर्ने, च्यात्ने र घुमाउने प्रक्रियाबाट प्रशोधन गरिन्छ। यो सामान्यतः दानादार प्रकृतिको हुन्छ र दैनिक उपभोगका लागि ठूलो परिमाणमा उत्पादन तथा आपूर्ति गरिन्छ। अर्थोडक्स चिया भने पत्तीको स्वरूप, स्वाद र सुगन्धलाई महत्त्व दिँदै प्रशोधन गरिन्छ। उत्पादन क्षेत्रको हावापानी, उचाइ, पत्ती टिप्ने समय र प्रशोधन विधिले यसको विशेषतामा फरक पार्न सक्छ। त्यसैले अर्थोडक्स चियाले विशिष्ट स्वाद र गुणस्तर खोज्ने उपभोक्ताको बजारमा अलग पहिचान बनाउन सक्छ। तर उत्पादनको फरक विशेषता भएकाले दुवै प्रकारका चियाका लागि एउटै बजारीकरण रणनीति पर्याप्त हुँदैन। ठूलो परिमाणमा बिक्री हुने सिटिसी चियाका लागि प्रतिस्पर्धी मूल्य र नियमित आपूर्ति महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। अर्थोडक्स चियाको बजारमा भने उत्पादनको उत्पत्तिस्थल, स्वाद, सुगन्ध, प्रशोधन विधि र गुणस्तर प्रमाणीकरणको भूमिका बढी हुन सक्छ। नेपाली अर्थोडक्स चियाको पहिचानलाई बजारमा स्थापित गर्न उत्पादन कहाँ र कसरी गरिएको हो भन्ने जानकारी विश्वसनीय रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने हुन्छ। उपभोक्ताले उत्पादनको विशेषता बुझ्न सक्ने प्याकेजिङ, गुणस्तरमा एकरूपता र नियमित आपूर्तिले व्यापारिक सम्बन्ध बलियो बनाउन सक्छन्। चियाको ब्रान्डिङ आकर्षक नाम र प्याकेट तयार पार्नु मात्रै होइन। उत्पादनको वास्तविक विशेषता, स्रोत र गुणस्तरबारे स्पष्ट जानकारी उपलब्ध गराउनु पनि त्यसको आधार हो। विदेशी खरिदकर्ताले एक पटक प्राप्त गरेको गुणस्तर पछिल्ला अर्डरमा पनि पाउन सके मात्रै दीर्घकालीन व्यावसायिक विश्वास कायम हुन्छ। परीक्षण केन्द्रमा लगानी, प्रयोगशाला अझै बन्दनेपाली चियाको गुणस्तर सुधार र निर्यातका लागि देशभित्रै भरपर्दो परीक्षण तथा अनुसन्धानको सुविधा आवश्यक छ। उत्पादनमा प्रयोग भएका सामग्री, विषादीको अवशेष र आयातकर्ता मुलुकले तोकेका खाद्य सुरक्षा मापदण्डअनुसार परीक्षण गर्न सक्ने क्षमता निर्माण भए किसान तथा उद्योगीलाई सहयोग पुग्न सक्छ। इलामको कन्याममा निर्माण गरिएको चिया परीक्षण, प्रवर्द्धन तथा अनुसन्धान केन्द्र यसै उद्देश्यसँग सम्बन्धित संरचना हो। कोशी प्रदेश सरकार र सूर्योदय नगरपालिकाको साझेदारीमा निर्माण गरिएको केन्द्रमा चियाको गुणस्तर परीक्षण, अनुसन्धान र प्रवर्द्धनका गतिविधि सञ्चालन गर्ने योजना थियो। भारतीय बजारबाहिर पनि नेपाली चियाको सम्भावना छ। जस्बिरे चिया उद्योगको उत्पादन अमेरिका, जापान, फ्रान्स, चीन, नेदरल्यान्ड्स, डेनमार्क र जर्मनीलगायत देशमा पुग्ने गरेको समाचारमा उल्लेख छ। तर भवन निर्माण र प्रयोगशाला सञ्चालनबीच लामो अन्तर देखिएको छ। केन्द्र उद्घाटन भएपछि पनि आवश्यक उपकरण, प्राविधिक जनशक्ति तथा अन्य व्यवस्थापनको अभावमा प्रयोगशालाले नियमित सेवा दिन सकेको छैन। केन्द्रको प्रयोगशालाबाहेकका संरचनामा ‘कन्याम वृक्षालय’ नामको होटल तथा रिसोर्ट सञ्चालनमा आएको छ। प्रयोगशाला बाहेकका भवन भाडामा उपलब्ध गराइएको हो। चिया परीक्षण केन्द्र र चिया सङ्ग्रहालयको स्वामित्व तथा व्यवस्थापन भने कोशी प्रदेश सरकार र सूर्योदय नगरपालिकाकै जिम्मामा छ।नगरपालिकाले कर्मचारी व्यवस्थापन गरे पनि प्राविधिक जनशक्ति उपलब्ध नहुँदा प्रयोगशाला सञ्चालनमा आएको छैन। यसले चियाको गुणस्तर परीक्षणका लागि पूर्वाधार निर्माण भए पनि सेवा प्रवाहको पक्ष अधुरो रहेको देखाउँछ। प्रयोगशाला सञ्चालनका लागि उपकरण, जनशक्ति र प्राविधिक व्यवस्थापनसँगै परीक्षणको विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था पनि आवश्यक हुन्छ। कन्याम चिया कारखाना । ‘नेपाल टी’का प्रबन्धक अशोक शर्माका अनुसार आवश्यक जनशक्ति, उपकरण र नियमित सेवा उपलब्ध भए यस्तो केन्द्रले किसान तथा उद्योगीलाई गुणस्तर परीक्षण र उत्पादन सुधारमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। उत्पादनमा देखिएका कमजोरी पहिचान गर्ने, प्रशोधन विधि सुधार्ने र बजारको मापदण्डअनुसार चिया तयार गर्न सहयोग पुर्‍याउने गरी केन्द्रको उपयोग गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ। नेपालभित्र प्रयोगशाला सञ्चालन भए पनि त्यसको नतिजा आयातकर्ता मुलुकले निर्यात प्रयोजनका लागि स्वीकार गर्छ कि गर्दैन भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्वदेशमै परीक्षण गर्न सकिने सुविधा र विदेशी बजारका लागि आवश्यक प्रमाणपत्रको मान्यता फरक विषय हुन सक्छन्। त्यसैले घरेलु परीक्षण क्षमता बढाउने कामसँगै आयातकर्ता देशका सम्बन्धित निकायसँग समन्वय पनि आवश्यक छ। गुणस्तर परीक्षणको सुविधा विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता कन्याममा मात्रै सीमित छैन। झापामा पनि चिया परीक्षण प्रयोगशाला स्थापना गर्ने पहल अघि बढाइएको छ। झापामा २३ असोजमा भएको सरोकारवालाको छलफलले जिल्लामै प्रयोगशाला स्थापनाका लागि सम्बन्धित निकायमा पहल गर्ने निर्णय गरेको थियो। जिल्ला प्रशासन कार्यालयको पहलमा राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डको क्षेत्रीय कार्यालयले खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण डिभिजन कार्यालय भद्रपुरको समन्वयमा आयोजना गरेको अन्तरक्रियामा उद्योगी तथा अन्य सरोकारवाला सहभागी थिए। छलफलले चियामा बाह्य पदार्थको मिसावट नियन्त्रण, खाद्य सुरक्षा मापदण्डको पालना र गुणस्तर परीक्षणको सुविधा विस्तार गर्नुपर्ने विषय उठाएको थियो। झापामा प्रयोगशाला स्थापना भए स्थानीय उद्योगलाई परीक्षणमा सहजता हुने अपेक्षा गरिएको छ। तर प्रस्तावित प्रयोगशाला स्थापना हुनु, नियमित सेवा दिनु र त्यसको परीक्षण प्रतिवेदन अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मान्यता प्राप्त हुनु फरक चरण हुन्। गुणस्तर परीक्षणको संरचना प्रभावकारी हुन किसान तथा उद्योगले समयमै विश्वसनीय सेवा प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था आवश्यक छ। जस्बिरेले देखाएको अर्को सम्भावनाभारत बाहेक अन्य मुलुकमा नेपाली चियाको बजार विस्तार गर्नुपर्ने बहस लामो समयदेखि चलिरहेको छ। तर यस्तो विस्तारका लागि उत्पादनको गुणस्तर, बजार पहिचान, विदेशी खरिदकर्तासँग सम्पर्क र नियमित आपूर्तिको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। इलामको जस्बिरेस्थित चिया उद्योगको अनुभवले यी पक्षलाई व्यवहारमा जोड्ने सम्भावना देखाएको छ। इलाम नगरपालिका–४ स्थित जस्बिरे चिया प्रशोधन उद्योगले स्थानीय किसानबाट हरियो पत्ती संकलन गरी अर्थोडक्स चिया उत्पादन गर्दै आएको छ। उद्योगलाई गृष्म र शरद सुब्बाको परिवारले सञ्चालन गर्दै आएको छ। उद्योगले स्थानीय १८५ घरपरिवारबाट हरियो पत्ती संकलन गर्छ। आफ्नै ६० रोपनी तथा भाडामा लिएको ४०० रोपनी क्षेत्रफलमा उत्पादित पत्ती पनि उद्योगमा प्रशोधन गरिन्छ। वार्षिक करिब ३० हजार किलो अर्थोडक्स चिया उत्पादन गर्दै आएको उद्योगले उत्पादन क्षमता एक लाख किलो पुर्‍याउने लक्ष्य लिएको छ। उद्योगबाट उत्पादित चिया नेपालका साथै अमेरिका, जापान, फ्रान्स, चीन, नेदरल्यान्ड्स, डेनमार्क र जर्मनीलगायत बजारमा पुग्ने गरेको प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ। यसले नेपाली अर्थोडक्स चियाका लागि भारतीय बजार बाहेक पनि ग्राहक बनाउने अवसर रहेको देखाउँछ। तर जस्बिरेको यात्रा सहज थिएन। २०८१ फागुनमा उद्योगमा आगलागी हुँदा प्रशोधन उपकरण र तयारी चिया समेत जलेर ठूलो क्षति भएको थियो। उद्योगका सञ्चालक गृष्म सुब्बाले करिब आठ करोड रुपैयाँको क्षति भएको बताएका थिए। आगलागीबाट उद्योगको संरचना र उपकरणमा क्षति पुगेपछि पुनः सञ्चालन तथा विस्तारका लागि नयाँ लगानी आवश्यक परेको थियो।त्यसपछि पनि उद्योगले उत्पादन र बजारीकरणको प्रयास जारी राखेको छ। यो अनुभव एउटा स्थानीय उद्योगको हो। यसका आधारमा नेपालका सबै चिया उद्योगका लागि त्यस्तै बजार उपलब्ध छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। उद्योगको उत्पादन क्षमता, गुणस्तर, लागत, ग्राहक र लक्षित बजारअनुसार सम्भावना फरक हुन्छ। बजार विविधीकरण र चिया पर्यटनलाई अवसरका रूपमा हेरिएको छ। भारतसँगको व्यापार सहज बनाउँदै अन्य देशमा नियमित ग्राहक खोज्ने, गुणस्तर सुधार गर्ने र चियाबारीलाई पर्यटनसँग जोड्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ। तर जस्बिरे जस्ता उद्योगका अनुभवले नयाँ बजार खोज्ने प्रयास कसरी अघि बढाउन सकिन्छ भन्ने व्यावहारिक उदाहरण उपलब्ध गराउँछन्। विशेष गरी अर्थोडक्स चियाको विशिष्ट स्वाद, उत्पादनस्थल र गुणस्तरलाई ग्राहकसम्म पुर्‍याउन सके फरक उपभोक्ता समूहमा पहुँच बनाउन सकिन्छ। नयाँ बजारमा एक पटक चिया बिक्री गर्नु र त्यहाँ नियमित ग्राहक कायम गर्नु भने फरक कुरा हुन्। गुणस्तरमा निरन्तरता, समयमै आपूर्ति, उपयुक्त मूल्य र व्यापारिक प्रतिबद्धता पूरा गर्न सक्नु दीर्घकालीन बजार विस्तारका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। चिया पर्यटनबाट थप अवसरइलामको चियाको सम्भावना खेती, प्रशोधन र निर्यातमा मात्र सीमित छैन। चियाबारीको प्राकृतिक सौन्दर्य, पहाडी भूगोल र उत्पादनको परम्परालाई पर्यटनसँग जोड्न सके स्थानीय आम्दानीका थप स्रोत सिर्जना हुन सक्छन्। इलामको कन्यामका टेकराज गौतमका अनुसार चियाबारी र पहाडी दृश्य अवलोकन गर्न आउने पर्यटकलाई चियाको उत्पादन प्रक्रियाबारे जानकारी दिने अवसर छ। चियाखेती कसरी हुन्छ, पत्ती कसरी टिपिन्छ र प्रशोधनपछि तयारी चिया कसरी बन्छ भन्ने अनुभवलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। चियाबारीको भ्रमण, प्रशोधन उद्योगको अवलोकन र विभिन्न प्रकारका चिया चाख्ने गतिविधिबाट पर्यटकलाई स्थानीय उत्पादनसँग परिचित गराउन सकिन्छ। यससँगै होटल, होमस्टे, यातायात, स्थानीय परिकार र अन्य साना व्यवसायले पनि लाभ लिन सक्छन्। चिया टिप्दै किसान । ‘नेपाल टी’ का प्रबन्धक शर्मा र चिया व्यवसायी हरि गुरुङ पनि इलामको अर्थोडक्स चियाको पहिचान, गुणस्तर सुधार र पर्यटनको सम्भावनालाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सकिने बताउँछन्। चिया उत्पादनसँगै पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा थप योगदान पुग्न सक्ने उनीहरूको भनाइ छ। कन्याममा सञ्चालनमा आएको वृक्षालय होटल तथा रिसोर्टका सञ्चालकहरूले पनि चियाबारी, स्थानीय उत्पादन, खानपान र आतिथ्यलाई पर्यटकको अनुभवसँग जोड्ने लक्ष्य सार्वजनिक गरेका छन्। तर पर्यटनका यस्ता गतिविधिले स्थानीय किसानको चिया बिक्री र आम्दानीमा कति योगदान पुर्‍याउँछन् भन्ने मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। चिया पर्यटन निर्यात बजारको विकल्प भने होइन। यसले स्थानीय उत्पादनको पहिचान विस्तार गर्न र उपभोक्तासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध बनाउन सहयोग गर्न सक्छ। ठूलो परिमाणमा उत्पादन हुने चियाका लागि नियमित स्वदेशी तथा विदेशी बजारको आवश्यकता कायमै रहन्छ। बजार विस्तार र सरकारी पहलनेपाली चियाको दीर्घकालीन विकासका लागि भारतसँगको व्यापार सहज बनाउँदै अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। बजार विविधीकरणको अर्थ भारतीय बजार छाड्नु होइन। बरु भारतलाई प्रमुख बजारका रूपमा कायम राख्दै अन्य देशमा पनि नियमित ग्राहक बनाउनु हो। तर नयाँ बजार खोज्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यहाँका उपभोक्ताको रुचि, चियाको प्रकार, आयातसम्बन्धी मापदण्ड, प्रतिस्पर्धी मूल्य, आवश्यक प्रमाणपत्र र नियमित आपूर्तिको क्षमता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। एक देशमा लोकप्रिय भएको चियाको प्रकार अर्को देशमा त्यही मूल्य र परिमाणमा बिक्री हुन्छ भन्ने हुँदैन। विषादीरहित चिया उत्पादनमा सरकारी पहल आवश्यक। किसानस्तरबाटै सुरक्षित उत्पादन प्रणाली अपनाउन र गुणस्तर सुधार गर्न प्रभावकारी अभियान सञ्चालन गर्नुपर्नेमा उद्योगीले जोड दिएका छन्। त्यसैले निर्यातकर्ताले बजारअनुसार उत्पादन र प्रशोधनको योजना बनाउनु पर्ने हुन्छ। कतिपय बजारमा विशेष स्वाद र सुगन्ध भएको अर्थोडक्स चियाको अवसर हुन सक्छ भने कतिपय बजारमा ठूलो परिमाणमा नियमित आपूर्ति गर्न सकिने सिटिसी चियाको माग हुन सक्छ। नेपाली चियाको पहिचानलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्नु पनि आवश्यक छ। उत्पादनको उत्पत्तिस्थल, खेती तथा प्रशोधन विधि र गुणस्तरबारे विश्वसनीय जानकारी उपलब्ध गराउन सकिए बजारमा छुट्टै स्थान बनाउन सहयोग पुग्छ। यसका लागि प्याकेजिङ र प्रचारसँगै गुणस्तर प्रमाणीकरण तथा व्यापारिक सम्बन्धको निरन्तरता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सरकारी निकायको भूमिका उत्पादन प्रोत्साहनमा मात्रै सीमित हुँदैन। किसानलाई प्राविधिक सहयोग, उद्योगलाई परीक्षण तथा प्रशोधन सुविधा र निर्यातकर्तालाई बजारसम्बन्धी सूचना तथा व्यापारिक सहजीकरण आवश्यक हुन्छ। यी पक्ष अलग–अलग निकायको जिम्मेवारीमा भए पनि तिनको परिणाम एकअर्कासँग जोडिएको हुन्छ। इलाममा उत्पादित चियाको नमुना । राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डले गत वैशाखमा जारी गरेको विज्ञप्तिमा पनि बजार विविधीकरण र खाद्य प्रविधि प्रयोगशालाको क्षमता सुदृढीकरणलाई प्राथमिकताका रूपमा उल्लेख गरेको थियो। तत्कालीन कार्यकारी निर्देशक फैन्द्रराज पाण्डेले जारी गरेको उक्त विज्ञप्तिले भारतीय बजारमाथिको निर्भरता र नेपाली चियाको बजारीकरणमा देखिएको चुनौती स्वीकार गरेको छ। उद्योगीले उठाएका समस्या र सरकारी निकायले पहिचान गरेका चुनौतीबीच धेरै हदसम्म समानता देखिन्छ। भारतमा निर्यात अवरुद्ध हुँदा उद्योगले बजार खोज्न कठिनाइ बेहोर्छन्। देशभित्र गुणस्तर परीक्षणको भरपर्दो व्यवस्था नहुँदा किसान तथा उद्योगलाई उत्पादन सुधार र प्रमाणीकरणमा समस्या हुन्छ। वैकल्पिक बजारमा प्रवेशका लागि आवश्यक जानकारी र व्यावसायिक सम्पर्कको अभावले निर्यात विस्तारलाई सीमित बनाउँछ। तर समस्याको पहिचान र समाधानबीचको दूरी अझै कायम छ। भारतको परीक्षण व्यवस्थामा परिवर्तन आएपछि उद्योग बन्द गर्ने अवस्थासम्म पुग्नु र त्यसपछि सरकारी कार्यदल गठन हुनु तत्काल संकट व्यवस्थापनका उदाहरण हुन्। भविष्यमा यस्तो अवरोध दोहोरिन नदिन व्यापारिक प्रक्रियालाई स्पष्ट र नियमित बनाउने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। कन्याममा चिया परीक्षण केन्द्रको संरचना तयार भएर पनि प्रयोगशाला सञ्चालन हुन नसक्नु अर्को चुनौती हो। झापामा नयाँ प्रयोगशाला स्थापनाको पहलले आवश्यकता अझै कायम रहेको देखाएको छ। उत्पादन र निर्यातलाई सहयोग गर्ने यस्ता संरचनाको सफलता भवन निर्माणबाट होइन, किसान तथा उद्योगले प्राप्त गर्ने सेवाबाट मापन हुनुपर्छ। किसानका लागि पनि बजारको स्थायित्व महत्त्वपूर्ण छ। गुणस्तर सुधारका लागि नयाँ विधि अपनाउन, सुरक्षित उत्पादनमा लगानी गर्न र उत्पादन लागत बेहोर्न उचित मूल्यको अपेक्षा आवश्यक हुन्छ। उद्योगलाई नियमित ग्राहक र बिक्रीको सुनिश्चितता भए किसानसँग दीर्घकालीन खरिद सम्बन्ध बनाउन सहज हुन्छ। चियाको उत्पादन, प्रशोधन र निर्यातसम्बन्धी तथ्याङ्क नियमित र स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ। राष्ट्रिय निर्यात र कुनै एउटा भन्सार नाकाबाट हुने व्यापारको तथ्याङ्क फरक हुन्। ती विवरण समान अवधिका आधारमा उपलब्ध भए मात्रै उत्पादन, बजार र व्यापारिक अवरोधको सही मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। काँकडभिट्टाबाट हुने निर्यातमा आएको गिरावटले नेपाली चियाको बजार कति संवेदनशील छ भन्ने देखाएको छ। अघिल्लो वर्ष भारतीय माग बढ्दा निर्यात उकालो लागेको थियो। त्यसपछि माग र व्यापारिक अवस्था बदलिँदा निर्यात घट्यो। वर्षको उत्तरार्द्धमा भारतको परीक्षणसम्बन्धी नयाँ व्यवस्थाले थप अवरोध सिर्जना गर्‍यो। चियाको नमूना । यी सबै घटनाले नेपाली चियाको उत्पादन क्षमता र बजारको स्थायित्वबीच रहेको अन्तर स्पष्ट पार्छन्। भारतसँगको व्यापारलाई सहज बनाउँदै अन्य मुलुकमा पनि भरपर्दा ग्राहक तयार गर्नु, गुणस्तर परीक्षणको विश्वसनीय व्यवस्था विकास गर्नु र किसान तथा उद्योगबीच उचित मूल्यको सम्बन्ध कायम गर्नु यस क्षेत्रका प्रमुख आवश्यकता हुन्। नेपालसँग चिया उत्पादनको आधार, लामो इतिहास र विशिष्ट पहिचान छ। तर चियाबारीमा उत्पादन भएको पत्ती किसानका लागि स्थिर आम्दानी र उद्योगका लागि दिगो व्यवसाय बन्न यसको बिक्री नियमित तथा प्रतिस्पर्धी हुनुपर्छ। नेपाली चियाको चुनौती अब उत्पादन गर्न सक्नुमा मात्र सीमित छैन। उत्पादित चियालाई उचित मूल्य, भरपर्दो बजार र विश्वसनीय व्यापारिक सम्बन्धसँग जोड्न सक्नुमा छ।