एनपीएलको तेस्रो इनिङ्स

कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा आज (९ कात्तिक २०८३) साँझ पाँच बजे लुम्बिनी लायन्स र सुदूरपश्चिम रोयल्स आमनेसामने हुँदै छन्। नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करणको उद्घाटन खेलमा यी दुई टोली भेटिन लागेका हुन्। अघिल्लो संस्करणको फाइनलमा पनि यिनै टोली प्रतिस्पर्धी थिए, जसमा लुम्बिनीले उपाधि जितेको थियो। तर यसपटक प्रतियोगिताको महत्त्व उपाधिको प्रतिस्पर्धामा मात्रै सीमित छैन। अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को आधिकारिक मान्यता, निर्णय समीक्षा प्रणाली (डीआरएस), चर्चित विदेशी क्रिकेटरको सहभागिता र बढ्दो व्यावसायिक कारोबारले एनपीएलमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएका छन्। एनपीएलले तेस्रो संस्करणमा पाएको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको अर्थ के हो? डीआरएसले खेलमा के परिवर्तन गर्छ? प्रतियोगिता सुरु हुनुअघि नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले करिब एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँको समग्र आर्थिक कारोबार हुने अनुमान सार्वजनिक गरेको छ। विजेताले पाउने पुरस्कार बढाएर एक करोड ५० लाख रुपैयाँ पुर्‍याइएको छ। विश्व क्रिकेटका चर्चित खेलाडी विभिन्न टोलीमा अनुबन्धित भएका छन् भने कीर्तिपुरको मैदानमा दर्शक र प्रसारणका लागि नयाँ सुविधा थपिएका छन्। यी परिवर्तनले एनपीएलको व्यावसायिक आकार विस्तार भइरहेको देखाउँछन्। एनपीएलले तेस्रो संस्करणमा पाएको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताको अर्थ के हो? डीआरएसले खेलमा के परिवर्तन गर्छ? विदेशी खेलाडीको उपस्थितिबाट नेपाली क्रिकेटरलाई के फाइदा हुन्छ? अनि डेढ अर्ब रुपैयाँको कारोबारले नेपाली क्रिकेटको अर्थतन्त्रबारे के बताउँछ? यी प्रश्नको उत्तरले एनपीएललाई प्रतियोगिताका रूपमा मात्र होइन, विकसित हुँदै गरेको व्यावसायिक क्रिकेट संरचनाका रूपमा बुझ्न सहयोग गर्छ। नेपाल क्रिकेट सङ्घका पदाधिकारी प्रतियोगिताको तयारी पूरा भएको जानकारी दिंदै। तस्बिरः रासस एनपीएलमा के नयाँ छ? एनपीएलको पहिलो संस्करण २०८१ सालमा आयोजना भएको थियो। त्यसमा जनकपुर बोल्ट्सले उपाधि जित्यो भने सुदूरपश्चिम रोयल्स उपविजेता बन्यो। दोस्रो संस्करणमा लुम्बिनी लायन्स च्याम्पियन भयो र सुदूरपश्चिम फेरि फाइनलमा पराजित भयो। तेस्रो संस्करणमा पनि विराटनगर किंग्स, चितवन राइनोज, जनकपुर बोल्ट्स, कर्णाली याक्स, काठमाडौं गोर्खाज, लुम्बिनी लायन्स, पोखरा एभेन्जर्स र सुदूरपश्चिम रोयल्स गरी आठ टोली सहभागी छन्। प्रतियोगिताको मूल संरचना परिवर्तन भएको छैन। प्रत्येक टोलीले अन्य सात टोलीसँग एक-एकपटक खेल्नेछ। यसरी लिग चरणमा २८ खेल हुनेछन्। अंकतालिकाका शीर्ष चार टोली प्लेअफमा पुग्नेछन्। पहिलो र दोस्रो स्थानका टोलीबीच पहिलो क्वालिफायर, तेस्रो र चौथो स्थानका टोलीबीच इलिमिनेटर तथा त्यसपछि दोस्रो क्वालिफायर हुनेछ। यी प्रतिस्पर्धाबाट फाइनलका दुई टोली छानिनेछन्। लिग, प्लेअफ र फाइनलसहित प्रतियोगितामा कुल ३२ खेल हुनेछन्। यसपटक प्रतियोगिताको ढाँचाभन्दा त्यसको सञ्चालन प्रणाली र व्यावसायिक हैसियतमा बढी परिवर्तन भएको छ। क्यानले सार्वजनिक गरेको तालिकाअनुसार प्रतियोगिता ९ कात्तिकदेखि ५ मंसिरसम्म चल्नेछ। सबै खेल कीर्तिपुरस्थित एउटै मैदानमा हुनेछन्। डीआरएस लागू गर्ने निर्णयपछि खेलको समय भने परिमार्जन गरिएको छ। दुई खेल हुने दिन पहिलो खेल मध्याह्न साढे १२ बजे र दोस्रो खेल साँझ पाँच बजे सुरु हुनेछ। एक खेल मात्रै हुने दिन खेल पाँच बजे सुरु हुनेछ। यसपटक प्रतियोगिताको ढाँचाभन्दा त्यसको सञ्चालन प्रणाली र व्यावसायिक हैसियतमा बढी परिवर्तन भएको छ। अघिल्ला संस्करणमा आधिकारिक टी-२० तथ्यांकमा गणना नहुने खेलहरू यसपटक त्यसमा समावेश हुनेछन्। अम्पायरको निर्णय पुनःपरीक्षण गर्न डीआरएस प्रयोग हुनेछ। विदेशी खेलाडी अनुबन्ध गर्ने दायरा बढाइएको छ भने प्रसारण अधिकारको व्यावसायिक मूल्य र पुरस्कार राशि पनि वृद्धि भएको छ। एनपीएल प्रतिस्पर्धी टिमका कप्तानहरू। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग आईसीसी मान्यताले के बदल्छ? यसपटक एनपीएलमा बनाएका रन र लिएका विकेट खेलाडीको आधिकारिक टी-२० करिअरको तथ्यांकमा गणना हुनेछन्। प्रतियोगिताको तेस्रो संस्करणका लागि आईसीसीले दिएको मान्यताको मुख्य अर्थ यही हो। क्यानले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार प्रतियोगिताका सबै खेलले आधिकारिक टी-२० हैसियत पाएका छन्। अघिल्ला दुई संस्करणमा खेलाडीले गरेको प्रदर्शन भने यसरी आधिकारिक टी-२० तथ्यांकमा समावेश हुँदैनथ्यो। यसको अर्थ बुझ्न आधिकारिक टी-२० र टी-२० अन्तर्राष्ट्रियबीचको भिन्नता थाहा पाउनुपर्छ। एनपीएलमा कुनै नेपाली खेलाडीले शतक बनायो भने त्यो उसको आधिकारिक टी-२० करिअरमा गणना हुन सक्छ। तर त्यसलाई नेपाली राष्ट्रिय टोलीबाट बनाएको टी-२० अन्तर्राष्ट्रिय शतक मानिँदैन। टी-२० अन्तर्राष्ट्रिय राष्ट्रिय टोलीहरूबीच हुने खेल हो भने एनपीएल विभिन्न फ्रेन्चाइज टोलीबीचको घरेलु प्रतियोगिता हो। आईसीसीको मान्यताअनुसार यो स्वीकृति तेस्रो संस्करणका लागि हो। आगामी सबै संस्करणले स्वतः यही हैसियत पाइसकेको मान्नु हुँदैन। यससँगै खेलाडी छनोट, अनुबन्ध र प्रतियोगिता सञ्चालनमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटका निर्धारित व्यवस्थाहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ। विशेषगरी टेस्ट क्रिकेट खेल्ने देशका सक्रिय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटरलाई अनुबन्ध गर्ने विषयमा सम्बन्धित बोर्डको स्वीकृति महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आधिकारिक मान्यताले विदेशी खेलाडीलाई एनपीएलमा सहभागी गराउने प्रक्रियालाई पनि प्रभावित गरेको छ। विशेषगरी टेस्ट क्रिकेट खेल्ने देशका सक्रिय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटरलाई अनुबन्ध गर्ने विषयमा सम्बन्धित बोर्डको स्वीकृति महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आईसीसीको मान्यतापछि क्यानले विदेशी खेलाडीको संख्या बढाएको छ। तर प्रतियोगितालाई आधिकारिक मान्यता प्राप्त हुनु र त्यसका सबै खेल उच्चस्तरका हुनु एउटै कुरा होइन। खेलको गुणस्तर मैदानमा हुने प्रतिस्पर्धा, खेलाडीको तयारी, अम्पायरिङ र प्रतियोगिताको व्यवस्थापनबाट पनि मूल्यांकन गर्नुपर्छ। डीआरएसले कसरी काम गर्छ? क्रिकेटमा अम्पायरले गरेको एउटा निर्णयले खेलको परिणाममा असर पार्न सक्छ। बल ब्याट्सम्यानको खुट्टामा लागेपछि स्टम्पमा लाग्ने थियो कि थिएन, विकेटकिपरले समातेको बलले ब्याट छोएको थियो कि थिएन वा रनआउट हुँदा ब्याट क्रिजभित्र पुगिसकेको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्नमा विवाद हुन सक्छ। यस्ता अवस्थामा उपलब्ध प्रविधिको प्रयोग गरेर निर्णय पुनःपरीक्षण गर्ने प्रणालीलाई डीआरएस अर्थात् निर्णय समीक्षा प्रणाली भनिन्छ। एनपीएलमा पहिलोपटक यही प्रणाली लागू हुँदै छ। क्यानले ३ कात्तिकमा सार्वजनिक गरेको निर्णय अनुसार एलबी डब्ल्यूको निर्णय परीक्षण गर्न त्रिआयामिक बल ट्र्याकिङ प्रयोग गरिनेछ। यसले बल कहाँ ठोक्कियो, त्यसको गति र दिशा कस्तो थियो तथा स्टम्पमा लाग्ने सम्भावना थियो कि थिएन भन्ने आकलन गर्छ। ब्याटले बल छोएको थियो कि थिएन भन्ने परीक्षण गर्न ध्वनि र अन्य प्रविधिमा आधारित प्रणाली प्रयोग हुनेछ। रनआउट, स्टम्पिङ र नो-बलजस्ता निर्णयमा पनि भिडियो प्रविधिको सहयोग लिन सकिनेछ। क्यानका सचिव पारस खड्काका अनुसार यस प्रणालीको खर्च करिब एक करोड ५० लाखदेखि दुई करोड रुपैयाँ हुने अनुमान छ। प्रत्येक टोलीले एक इनिङ्समा दुईवटा असफल समीक्षा गर्न पाउनेछ। सामान्यतया टोलीले अम्पायरको निर्णयविरुद्ध समीक्षा माग्दा मूल निर्णय परिवर्तन भएन भने एउटा समीक्षा अवसर खर्च हुन्छ। समीक्षा सफल भएमा उक्त अवसर कायम रहन्छ। यद्यपि सबै भिडियो परीक्षण खेलाडीले माग्ने समीक्षाअन्तर्गत पर्दैनन्। रनआउट र स्टम्पिङजस्ता केही निर्णय टेलिभिजन अम्पायरले खेलको नियमअनुसार परीक्षण गर्छन्। डीआरएसले अम्पायरलाई प्रतिस्थापन गर्दैन। यसको उद्देश्य निर्णय प्रक्रियामा थप प्रमाण उपलब्ध गराउनु हो। बल ट्र्याकिङ अनुमानित मार्गको गणनामा आधारित हुन्छ भने ब्याटले बल छोएको थियो कि थिएन भन्ने परीक्षण उपलब्ध ध्वनि र दृश्यमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले क्यामेराको गुणस्तर, उपयुक्त दृश्यको उपलब्धता र प्रविधिको विश्वसनीयता महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। प्रविधिको प्रयोगले सबै विवाद सधैँ समाप्त हुन्छन् भन्ने हुँदैन। क्यानका सचिव पारस खड्काका अनुसार यस प्रणालीको खर्च करिब एक करोड ५० लाखदेखि दुई करोड रुपैयाँ हुने अनुमान छ। लागत क्यान र फ्रेन्चाइज टोलीबीच बाँडिने बताइएको छ। डीआरएसका कारण खेल सञ्चालनमा अतिरिक्त समय आवश्यक पर्न सक्ने भएकाले साँझका खेलको सुरुवात आधा घण्टा पछाडि सारिएको हो। प्रविधिको वास्तविक प्रभाव भने प्रतियोगितामा यसको प्रयोग भएपछि मात्रै मूल्यांकन गर्न सकिनेछ। विदेशी स्टारको भूमिका के? तेस्रो संस्करणमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटका चर्चित खेलाडीको सहभागिता बढेको छ। अस्ट्रेलियाका पूर्वकप्तान डेभिड वार्नर काठमाडौँ गोर्खाजमा, वेस्ट इन्डिजका आन्द्रे रसेल विराटनगर किंग्समा र बंगलादेशका शकिब अल हसन पोखरा एभेन्जर्समा अनुबन्धित भएका छन्। दक्षिण अफ्रिकाका डेभिड मिलर कर्णाली याक्समा तथा इंग्ल्यान्डका मोइन अली र न्युजिल्यान्डका जेम्स निसम जनकपुर बोल्ट्समा आबद्ध भएका छन्। विभिन्न टोलीले अन्य अन्तर्राष्ट्रिय तथा फ्रेन्चाइज क्रिकेटको अनुभव भएका खेलाडी पनि अनुबन्ध गरेका छन्। विदेशी खेलाडीको उपस्थितिले प्रतियोगिताप्रतिको आकर्षण बढाउन सक्छ। उनीहरूका समर्थकले एनपीएलका खेल पछ्याउन सक्छन् भने प्रायोजक र प्रसारण संस्थाका लागि पनि यो महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। नेपाली खेलाडीका लागि उनीहरूसँग अभ्यास गर्ने, रणनीति बुझ्ने र प्रतिस्पर्धात्मक खेलमा सँगै सहभागी हुने अवसर सिर्जना हुन्छ। तर कुनै चर्चित खेलाडी अनुबन्ध भएको तथ्यले मात्रै नेपाली क्रिकेटरको प्रदर्शन सुध्रिएको प्रमाणित गर्दैन। त्यसका लागि उनीहरूले प्राप्त गरेको अवसर, सिकाइ र पछिल्ला खेलमा देखिएको प्रदर्शन अध्ययन गर्नुपर्छ। क्यानका सचिव खड्काले दिएको जानकारीअनुसार प्रत्येक टोलीले छदेखि आठ जनासम्म विदेशी खेलाडी अनुबन्ध गर्न सक्नेछ। तर खेल्ने ११ जनामा कम्तीमा सात नेपाली हुनुपर्नेछ र बढीमा चार विदेशी खेलाडी मैदानमा उतार्न सकिनेछ। यसले विदेशी खेलाडीको संख्या बढे पनि नेपाली खेलाडीका लागि निश्चित स्थान सुरक्षित गर्छ। यसको अर्को पक्ष पनि छ। मैदानमा सात नेपाली खेलाडी हुनु र सबै नयाँ प्रतिभाले पर्याप्त अवसर पाउनु फरक कुरा हुन्। फ्रेन्चाइजले अनुभवी नेपाली खेलाडीलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। केही नयाँ खेलाडी टोलीमा रहे पनि मैदान उत्रन नपाउन सक्छन्। त्यसैले युवा क्रिकेटरका लागि एनपीएल कति उपयोगी भयो भन्ने बुझ्न उनीहरूको खेल्ने समय, जिम्मेवारी र प्रदर्शन हेर्नुपर्छ। विदेशी खेलाडीको सहभागिता पनि निश्चित प्रक्रिया पूरा भएपछि मात्र सम्भव हुन्छ। सम्बन्धित क्रिकेट बोर्डबाट अनापत्ति प्रमाणपत्र लिनुपर्ने व्यवस्था छ। अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटबाट सन्न्यास लिएका विदेशी खेलाडीका हकमा समेत यो नियम लागू हुने क्यानले जनाएको छ। त्यसैले प्रतियोगिताअघि घोषणा गरिएको अनुबन्ध सूचीलाई सबै खेलमा निश्चित सहभागिताको सूची मान्न मिल्दैन। खेलाडीको उपलब्धता, चोटपटक, राष्ट्रिय टोलीको जिम्मेवारी र स्वीकृतिले वास्तविक सहभागिता प्रभावित गर्न सक्छन्। एनपीएल प्रतिस्पर्धी टिमका कप्तानहरू। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग डेढ अर्ब कसको कारोबार? एनपीएलको तेस्रो संस्करणबारे सबैभन्दा बढी चर्चा भएको आर्थिक अंक एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँ हो। यो रकम क्यानले प्रतियोगिताबाट खुद नाफा कमाउने अनुमान होइन। ८ कात्तिकमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा क्यानका कोषाध्यक्ष पदमबहादुर खड्काले सार्वजनिक गरेको समग्र कारोबारको अनुमान हो। खड्काका अनुसार क्यानले यसपटक प्रायोजनबाट करिब २० करोड रुपैयाँ जुटाएको छ। टिकट, प्रसारण अधिकारलगायतका गतिविधि समेट्दा क्यानसँग सम्बन्धित आर्थिक कारोबार करिब ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँ पुग्ने अनुमान छ। त्यस्तै आठ फ्रेन्चाइज टोलीका सञ्चालकले खेलाडी अनुबन्ध, व्यवस्थापन, आवास, यातायात, प्रचारप्रसारलगायतका गतिविधिमा करिब ७० देखि ७५ करोड रुपैयाँ खर्च गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। दुवै पक्षको गतिविधिलाई समेटेर करिब डेढ अर्ब रुपैयाँको आर्थिक कारोबार हुने अनुमान प्रस्तुत गरिएको हो। तर यसबाट क्यानले डेढ अर्ब रुपैयाँ प्राप्त गर्छ वा प्रतियोगिता सकिँदा त्यति रकम नाफा रहन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। उदाहरणका लागि, कुनै फ्रेन्चाइजले खेलाडीको पारिश्रमिक, आवास र यातायातमा पाँच करोड रुपैयाँ खर्च गर्‍यो भने त्यो रकम प्रतियोगितासँग सम्बन्धित आर्थिक गतिविधि हो। तर फ्रेन्चाइजका लागि त्यो आम्दानी होइन, खर्च हो। त्यस्तै प्रसारण संस्थाले क्यानलाई अधिकारबापत तिरेको रकम क्यानको आम्दानी हुन सक्छ भने प्रसारण संस्थाका लागि लागत हो। एउटै लेनदेन दुई पक्षका खातामा फरक रूपमा देखिने भएकाले सबै रकम जोड्दा दोहोरो गणना नहोस् भन्ने परीक्षण पनि आवश्यक पर्छ। क्यानले घोषणा गरेको रकम प्रतियोगिता सुरु हुनुअघिको अनुमान हो। आयोजक र फ्रेन्चाइजको वास्तविक आय-व्यय विवरण सार्वजनिक भएपछि मात्र अनुमान कति मिल्यो, कति रकम खर्च भयो र कुन पक्षले कति वित्तीय लाभ प्राप्त गर्‍यो भन्ने थाहा हुनेछ। त्रिवि क्रिकेट रंगशाला। फाइल तस्बिर पहिलेका संस्करणको हिसाब के थियो? एनपीएलको आर्थिक विकास बुझ्न अघिल्ला संस्करणका आय-व्यय विवरण उपयोगी छन्। पहिलो संस्करणमा क्यानले कुल २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो भने सञ्चालन खर्च २० करोड १५ लाख रुपैयाँ थियो। फ्रेन्चाइज तथा प्रदेश क्रिकेट संघलाई रकम वितरण गरेपछि क्यानको हिस्सामा करिब दुई करोड ४६ लाख रुपैयाँ बचत भएको पहिलो संस्करणको आय-व्यय विवरण मा उल्लेख छ। दोस्रो संस्करणमा आम्दानी र वितरण रकम दुवै बढे। क्यानको बोर्ड बैठकले अनुमोदन गरेको विवरण अनुसार प्रतियोगिताको कुल राजस्व ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ थियो। सञ्चालन खर्च करिब २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ भयो। यसरी राजस्व बाँडफाँडअघिको रकम करिब २५ करोड ४० लाख रुपैयाँ रह्यो। त्यसमध्ये करिब १६ करोड १९ लाख रुपैयाँ आठ फ्रेन्चाइज टोलीलाई वितरण गरियो भने क्यानको हिस्सामा करिब नौ करोड २१ लाख रुपैयाँ रह्यो। यी तथ्यांकले दोस्रो संस्करणमा क्यानको वित्तीय हिस्सा पहिलो संस्करणको तुलनामा बढेको देखाउँछन्। तर फ्रेन्चाइजलाई वितरण गरिएको रकम टोलीहरूको खुद नाफा होइन। प्रत्येक टोलीले खेलाडी अनुबन्ध, प्रशिक्षक, आवास, यातायात, प्रचारप्रसार र अन्य व्यवस्थापनमा गरेको खर्च अलग हुन सक्छ। त्यसैगरी क्यानको हिस्सामा रहेको रकमलाई सबै अतिरिक्त दायित्व घटाइसकेको अन्तिम खुद नाफा भनेर स्वतः बुझ्नु हुँदैन। तेस्रो संस्करणका लागि गरिएको डेढ अर्ब रुपैयाँको अनुमानलाई दोस्रो संस्करणको ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँसँग सोझै तुलना गरेर कारोबार तीन गुणाभन्दा बढी हुने निष्कर्ष निकाल्नु पनि उचित नहोला। दोस्रो संस्करणको प्रकाशित रकम क्यानको कुल राजस्व हो, तर तेस्रो संस्करणको अनुमानमा फ्रेन्चाइजका खर्चसमेत समेटिएका छन्। दुवै अंकको गणना आधार फरक छ। यसैले एनपीएलको वित्तीय प्रगति बुझ्न एउटै आधारका तथ्यांकबीच तुलना गर्नुपर्छ। क्यानको आम्दानी कति बढ्यो, फ्रेन्चाइजको वास्तविक खर्च र आम्दानी कति भयो तथा प्रतियोगिताबाट प्राप्त स्रोतलाई क्रिकेट विकासका कुन कार्यक्रममा लगानी गरियो भन्ने प्रश्नको उत्तर अलग-अलग चाहिन्छ। प्रसारणको मूल्य किन बढ्यो? एनपीएलको व्यावसायिक आकार बुझ्ने अर्को आधार टेलिभिजन र अनलाइन प्रसारण अधिकार हो। कुनै प्रतियोगिताका खेल देखाउने अधिकारका लागि प्रसारण संस्थाले रकम तिर्छन्। त्यसपछि उनीहरूले विज्ञापन, प्रायोजन, सदस्यता वा अन्य व्यावसायिक माध्यमबाट खर्च उठाउने प्रयास गर्छन्। अधिकारको मूल्य बढ्नु प्रसारण संस्थाले प्रतियोगितामा व्यावसायिक सम्भावना देखेको संकेत हुन सक्छ, तर त्यसबाट उनीहरूले निश्चित नाफा कमाउँछन् भन्ने हुँदैन। तेस्रो संस्करणका लागि नेटटीभीले विश्वव्यापी अनलाइन प्रसारण अधिकार १८ करोड चार लाख रुपैयाँमा प्राप्त गरेको छ। नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार हिमालय टेलिभिजन नेटवर्कले १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा लिएको छ। इसेवाले ८५ लाख रुपैयाँमा टिकट व्यवस्थापनसम्बन्धी अधिकार प्राप्त गरेको छ। क्यानको औपचारिक घोषणाअनुसार यी तीन सम्झौताको कुल घोषित मूल्य ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँ छ। यी रकमको अर्थ छुट्याउन आवश्यक छ। प्रसारण अधिकार बिक्रीबाट क्यानले प्राप्त गर्ने रकम एउटा विषय हो। प्रसारण संस्थाले खेल देखाएर विज्ञापन वा सदस्यताबाट कमाउने रकम अर्को हो। त्यसैगरी टिकट व्यवस्थापन अधिकारको रकम र दर्शकलाई टिकट बेचेर उठ्ने वास्तविक आम्दानी पनि एउटै होइनन्। दर्शकका लागि प्रसारण अधिकारको अर्को अर्थ छ। टेलिभिजन वा अनलाइनमार्फत खेल हेर्ने पहुँच कति सहज छ? सदस्यता लिनुपर्ने भए त्यसको शुल्क कति छ? नेपालबाहिर रहेका दर्शकले खेल कसरी हेर्न पाउँछन्? यी विषयले प्रतियोगिताको वास्तविक दर्शक विस्तारमा प्रभाव पार्छन्। एनपीएलको लोकप्रियता मूल्यांकन गर्दा सामाजिक सञ्जालमा हुने चर्चासँगै प्रमाणित दर्शक संख्या, टिकट बिक्री र प्रसारण तथ्यांक पनि आवश्यक हुन्छन्। एनपीएल प्रतिस्पर्धी टिमका कप्तानहरू। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग पुरस्कार कति बढ्यो? तेस्रो संस्करणमा विजेताले एक करोड ५० लाख रुपैयाँ नगद पुरस्कार पाउनेछ। उपविजेताले ८० लाख, तेस्रो हुने टोलीले ४० लाख र चौथो हुने टोलीले ३० लाख रुपैयाँ प्राप्त गर्नेछन्। शीर्ष चार टोलीका लागि कुल तीन करोड रुपैयाँ नगद पुरस्कार निर्धारण गरिएको छ। यी रकम ८ कात्तिकमा क्यानका कोषाध्यक्ष पदमबहादुर खड्काले पत्रकार सम्मेलनमा घोषणा गरेका हुन्। तर पुरस्कार वृद्धिको सही हिसाब निकाल्न नयाँ घोषणासँगै अघिल्ला संस्करणमा विजेताले वास्तवमै पाएको रकम हेर्नुपर्छ। पहिलो संस्करणमा च्याम्पियन जनकपुर बोल्ट्सले एक करोड १० लाख रुपैयाँ पाएको थियो। यो रकम क्यानले प्रतियोगिता चलिरहेका बेला घोषणा गरेको थियो। दोस्रो संस्करणमा विजेता लुम्बिनी लायन्सले पनि एक करोड १० लाख रुपैयाँ प्राप्त गरेको थियो। त्यसैले अघिल्ला दुई संस्करणको एक करोड १० लाख रुपैयाँसँग तुलना गर्दा यसपटक विजेताको पुरस्कार ४० लाख रुपैयाँ बढेको हो। क्यानको पछिल्लो पत्रकार सम्मेलनमा आधारित केही समाचारमा पुरानो पुरस्कार एक करोड रुपैयाँ उल्लेख भए पनि पुरस्कार घोषणा हुँदाका र विजेताले पुरस्कार प्राप्त गर्दाका समकालीन अभिलेखले एक करोड १० लाख रुपैयाँ पुष्टि गर्छन्। पुरस्कार राशि बढ्नु र खेलाडीको पारिश्रमिक बढ्नु भने फरक कुरा हुन्। विजेता टोलीले प्राप्त गर्ने पुरस्कारबाट सबै खेलाडीले समान रकम पाउँछन् भन्ने हुँदैन। खेलाडीको अनुबन्ध, पारिश्रमिक, बोनस र टोलीको आन्तरिक व्यवस्थाअनुसार व्यक्तिगत आर्थिक लाभ फरक हुन सक्छ। त्यस्तै पुरस्कारको रकम प्रतियोगिता सञ्चालनको कुल लागतको एउटा हिस्सा मात्र हो। यसैले पुरस्कार वृद्धि व्यावसायिक विस्तारको एउटा सूचक हुन सक्छ, तर त्यो मात्रै प्रतियोगिताको वित्तीय सफलता मापन गर्ने पर्याप्त आधार होइन। त्यसका लागि प्रतियोगिता सकिएपछि प्रकाशित वास्तविक आय-व्यय विवरण आवश्यक हुन्छ। सबै खेल कीर्तिपुरमै किन? एनपीएलका फ्रेन्चाइज टोलीले नेपालका विभिन्न सहर र क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्ने नाम प्रयोग गरेका छन्। तर तेस्रो संस्करणका सबै ३२ खेल काठमाडौं उपत्यकाको कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा हुनेछन्। फ्रेन्चाइज टोलीको नाममा कुनै सहर जोडिनु र त्यस सहरमा नियमित घरेलु खेल सञ्चालन हुनु एउटै कुरा होइन। विभिन्न मैदानमा व्यावसायिक प्रतियोगिता सञ्चालन गर्न उपयुक्त पिच, अभ्यास सुविधा, खेलाडीको आवास, यातायात, सुरक्षा, दर्शक व्यवस्थापन र टेलिभिजन प्रसारणका लागि आवश्यक संरचना चाहिन्छ। डीआरएसजस्तो प्रविधिको प्रयोगले थप क्यामेरा, उपकरण र प्राविधिक जनशक्तिको आवश्यकता बढाउँछ। यसपटक कीर्तिपुर मैदानमा करिब दुई हजार अतिरिक्त सिट थपिएका छन्। छानासहितको दर्शक क्षेत्र, एलईडी स्कोरबोर्ड, डिजिटल विज्ञापन बोर्ड, खेलाडीका लागि सुधारिएको स्थान, मिडिया सेन्टर, पारिवारिक दर्शक क्षेत्र र शौचालय सुविधामा पनि सुधार गरिएको छ। यस्ता पूर्वाधारले दर्शकको अनुभव र व्यावसायिक प्रसारणमा सहयोग गर्न सक्छन्। तर सबै खेल एउटै स्थानमा हुँदा अन्य प्रदेशका दर्शकले आफ्नै क्षेत्रमा प्रत्यक्ष प्रतियोगिता हेर्ने अवसर पाउँदैनन्। खेलसँग सम्बन्धित होटल, यातायात, खानपान र अन्य स्थानीय आर्थिक गतिविधि पनि मुख्यतः काठमाडौँ उपत्यकामा केन्द्रित हुन सक्छन्। त्यसैले फ्रेन्चाइज क्रिकेटको क्षेत्रीय विस्तारलाई टोलीको नामका आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्न मिल्दैन। भविष्यमा एनपीएल विभिन्न सहरमा आयोजना गर्ने सम्भावना हेर्दा मैदानको गुणस्तर, दर्शकको पहुँच, यात्रा खर्च र आवश्यक प्रविधि उपलब्ध गराउने क्षमता जाँच्नुपर्छ। अहिलेको एकै मैदानमा केन्द्रित संरचनाले प्रतियोगिता सञ्चालनलाई सहज बनाउन सक्छ, तर देशका अन्य स्थानमा क्रिकेट पूर्वाधार विस्तार भने बाँकी नै देखिन्छ। नेपाली खेलाडीले के पाउँछन्? फ्रेन्चाइज प्रतियोगिताले नेपाली क्रिकेटरलाई व्यावसायिक अनुबन्ध, प्रतिस्पर्धा र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीसँग अनुभव आदानप्रदान गर्ने अवसर दिन्छ। तर ती अवसर सबै खेलाडीमा समान रूपमा पुग्दैनन्। एनपीएलमा प्रवेश गर्ने प्रक्रिया नै प्रतिस्पर्धात्मक छ। तेस्रो संस्करणको खेलाडी अक्सनका लागि ३४७ खेलाडीले नाम दर्ता गराएका थिए। तीमध्ये १५५ जना अन्तिम सूचीमा परेका थिए। क्यानको अक्सन सूचीअनुसार पाँच खेलाडी ‘ए’ श्रेणीमा, २७ ‘बी’ श्रेणीमा र १२३ ‘सी’ श्रेणीमा थिए। आवेदन दिएका सबैले अक्सनमा सहभागिता पाएका थिएनन् भने अक्सनमा परेका सबैलाई टोलीले अनुबन्ध गर्ने पनि निश्चित थिएन। एक युवा खेलाडीका लागि एनपीएलको केही साता महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। उसले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटरको प्रशिक्षण पद्धति हेर्न, प्रतिस्पर्धाको दबाब अनुभव गर्न र व्यावसायिक वातावरणमा खेल्न पाउँछ। तर वर्षका बाँकी महिनामा नियमित प्रतियोगिता, अभ्यास मैदान, प्रशिक्षक, खेल सामग्री र आर्थिक सहयोग उपलब्ध भएन भने यो अवसरको दीर्घकालीन लाभ सीमित हुन सक्छ। यसैले एनपीएलको उपलब्धि मूल्यांकन गर्दा प्रतियोगितामा कति नेपाली खेलाडी सहभागी भए भन्ने मात्र पर्याप्त हुँदैन। नयाँ खेलाडीले कति खेल खेले, उनीहरूको प्रदर्शन कस्तो रह्यो, फ्रेन्चाइजको अनुभव राष्ट्रिय तथा घरेलु प्रतियोगितामा कसरी प्रयोग भयो र प्रदेश तथा जिल्ला क्रिकेटमा थप अवसर सिर्जना भए कि भएनन् भन्ने पनि हेर्नुपर्छ। महिला क्रिकेट र उमेर समूहको विकास पनि यससँग सम्बन्धित छ। एनपीएल पुरुष फ्रेन्चाइज प्रतियोगिता हो। त्यसैले एनपीएलको आम्दानी बढेको आधारमा महिला तथा उमेर समूहका क्रिकेटमा पनि स्वतः लगानी बढ्यो भन्न मिल्दैन। क्यानको वैशाख २०८३ को बोर्ड बैठकले आईसीसीको वित्तीय निर्देशनअनुसार पाँच लाख अमेरिकी डलर महिला क्रिकेटमा उपयोग गर्ने निर्णय गरेको थियो। तर उक्त रकम एनपीएलको नाफाबाट छुट्याइएको भनेर प्रस्तुत गर्न मिल्दैन। घरेलु क्रिकेटमा एनपीएलको आर्थिक योगदान बुझ्न त्यसबाट प्राप्त स्रोतको वास्तविक विनियोजन र खर्च हेर्नुपर्छ। विश्वसनीयता कसरी जाँच्ने? आधिकारिक मान्यता प्राप्त फ्रेन्चाइज प्रतियोगिता सञ्चालन गर्दा खेलको गुणस्तरसँगै नियम पालना र आर्थिक पारदर्शिता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। क्यानले यस संस्करणमा खेलाडीको योग्यता, आचारसंहिता र भ्रष्टाचारविरोधी व्यवस्थामा कडाइ गर्ने जनाएको छ। यसमा खेल मिलेमतो तथा खेलका विशिष्ट घटनालाई अनुचित रूपमा प्रभावित गर्ने गतिविधि रोक्ने व्यवस्था पनि पर्छ। क्यानका सचिव पारस खड्काका अनुसार खेलाडी, फ्रेन्चाइज सञ्चालक तथा सम्बन्धित पक्षले लागू हुने आईसीसीका नियम र नेपाली कानुन पालना गर्नुपर्नेछ। क्यानले प्रतियोगिता समाप्त भएको ६० दिनभित्र आईसीसीलाई समीक्षा प्रतिवेदन बुझाउनुपर्ने व्यवस्था पनि रहेको जनाएको छ। तर नियम घोषणा गर्नु र त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नु फरक कुरा हुन्। खेलाडी तथा व्यवस्थापकलाई कस्तो प्रशिक्षण दिइयो, सम्भावित अनियमितताबारे जानकारी दिने व्यवस्था कति प्रभावकारी छ र गुनासो वा आरोपमाथि कसरी छानबिन हुन्छ भन्ने विषयले प्रतियोगिताको विश्वसनीयता निर्धारण गर्छन्। डीआरएसले मैदानका केही निर्णय परीक्षण गर्न सहयोग गर्छ भने भ्रष्टाचारविरोधी व्यवस्था प्रतियोगिताको निष्पक्ष सञ्चालनसँग सम्बन्धित छ। यी दुई प्रणालीको काम फरक हो। आर्थिक पारदर्शितामा पनि यही मापदण्ड लागू हुन्छ। क्यानले अघिल्ला संस्करणका आय-व्यय विवरण सार्वजनिक गरेको छ, जसले प्रतियोगिताको वित्तीय अवस्था बुझ्न आधार दिएको छ। तर समग्र व्यावसायिक चित्र स्पष्ट गर्न आयोजकसँगै फ्रेन्चाइजहरूको खर्च, आम्दानी र दायित्वसम्बन्धी तुलनायोग्य विवरण आवश्यक हुन्छन्। तेस्रो संस्करण सकिएपछि घोषित कारोबारको अनुमान र वास्तविक वित्तीय परिणामबीच तुलना गर्न सकिनेछ। सफलता कसरी मापन गर्ने? तेस्रो संस्करण सुरु हुनुअघि केही परिवर्तन पुष्टि भइसकेका छन्। प्रतियोगिताले आधिकारिक टी-२० मान्यता पाएको छ। डीआरएस लागू गर्ने निर्णय भएको छ। विदेशी खेलाडी अनुबन्ध गर्ने दायरा विस्तार गरिएको छ। प्रसारण अधिकारका सम्झौता भएका छन्। पुरस्कार राशि बढेको छ र कीर्तिपुर मैदानका केही सुविधा सुधार गरिएका छन्। यी परिवर्तन एनपीएलको सञ्चालन र व्यावसायिक संरचनासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन्। तर त्यसबाट नेपाली क्रिकेटको समग्र खेलस्तर कति माथि पुग्छ भन्ने कुरा अहिल्यै निश्चित गर्न सकिँदैन। त्यसका लागि खेलाडीको प्रदर्शन, घरेलु प्रतियोगिताको निरन्तरता, प्रशिक्षणको गुणस्तर, मैदानको उपलब्धता र नयाँ खेलाडी विकासको अवस्था जाँच्नुपर्छ। व्यावसायिक प्रभाव मूल्यांकन गर्न वास्तविक आय-व्यय, प्रसारण र टिकट बिक्रीको विवरण, फ्रेन्चाइजको आर्थिक अवस्था तथा प्राप्त रकमको उपयोग हेर्नुपर्छ। एनपीएलको तेस्रो संस्करणले यीमध्ये केही प्रश्नको उत्तर प्रतियोगिताकै क्रममा दिनेछ। अरू प्रश्नका लागि प्रतियोगिता सकिएपछिको तथ्यांक र त्यसपछिका क्रिकेट कार्यक्रम हेर्नुपर्नेछ। अहिलेसम्मको तथ्यले एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा आधिकारिक मान्यता, प्रविधि, खेलाडी अनुबन्ध र व्यावसायिक सम्झौताको दायरा विस्तार भएको देखाउँछ। अब त्यस विस्तारको लाभ नेपाली क्रिकेटर, घरेलु क्रिकेट संरचना र देशका विभिन्न क्षेत्रमा कति पुग्छ, हेर्नु छ।