नेपाली कांग्रेसमा पुनर्जागरण : अबको आवश्यकता

नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको इतिहाससँग जोडिएको प्रमुख राजनीतिक शक्ति हो । प्रजातन्त्रको स्थापना, नागरिक स्वतन्त्रताको रक्षा र लोकतान्त्रिक व्यवस्था निर्माणमा यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ तर इतिहासको गौरवशाली विरासतले मात्र वर्तमानको राजनीतिक आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन । बदलिँदो समाज, नागरिकका नयाँ आकांक्षा र राजनीतिक दलप्रतिको घट्दो विश्वासलाई सम्बोधन गर्न कांग्रेसले आफूभित्र गम्भीर समीक्षा, सुधार र रूपान्तरणको प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्छ । त्यसैले अहिले नेपाली कांग्रेसमा पुनर्जागरणको आवश्यकता छ र त्यसलाई नारामा सीमित नराखी व्यवस्थित अभियानका रूपमा सञ्चालन गर्नु अपरिहार्य छ ।पुनर्जागरण भन्नाले नेतृत्व परिवर्तन वा संगठनमा केही पद बाँडफाँट गर्नुमात्र होइन । यो विचार, व्यवहार, कार्यशैली, संगठनात्मक संस्कृति र जनतासँगको सम्बन्धमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने प्रक्रिया हो । पार्टीले आफ्नो इतिहास र योगदानको सम्मान गर्दै कमजोरी स्वीकार गर्न, गल्ती सच्याउन र समयानुसार आफूलाई परिमार्जन गर्न सक्नुपर्छ । आत्मसमीक्षा कमजोरीको स्वीकारोक्तिमात्र होइन, भविष्य सुधार्ने साहस पनि हो । पुनर्जागरण अभियानको महत्त्वपूर्ण पक्ष संगठनात्मक सुधार हो । पार्टीका संरचनालाई सक्रिय, उत्तरदायी र जनतासँग जोडिएको बनाउनुपर्छ । संगठनको शक्ति सदस्यताको संख्या, बैठकको उपस्थिति वा निर्वाचनका बेलादेखिने सक्रियताले मात्र मापन हुँदैन । जनताका सुखदुःखमा साथ दिने, स्थानीय समस्याको समाधान खोज्ने र सार्वजनिक सरोकारका विषयमा निरन्तर आवाज उठाउने क्षमताले संगठनलाई जीवन्त बनाउँछ । आज नागरिकले राजनीतिक दलबाट सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता, रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा र भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासनको अपेक्षा गरेका छन् तर राजनीतिक प्रतिबद्धता, व्यवहारबीचको दूरी बढ्दै जाँदा जनतामा निराशा र वितृष्णा देखिएको छ । युवाहरूको विदेश पलायन, बेरोजगारी, महँगी र अवसरको असमानताले नागरिकका चिन्ता थपिएका छन् । यस्ता समस्याको समाधानमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न नसक्ने दलले आफ्नो ऐतिहासिक योगदानका आधारमा मात्र जनविश्वास प्राप्त गर्न सक्दैन । कांग्रेसले जनताका वास्तविक समस्यालाई आफ्नो राजनीतिक प्राथमिकताको केन्द्रमा राख्नुपर्छ । यसका लागि सर्वप्रथम पार्टीको वैचारिक आधार स्पष्ट र व्यवहारमा अनुभूत हुने बनाउन आवश्यक छ । राष्ट्रियता, लोकतन्त्र, समाजवाद, नागरिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र विधिको शासन कांग्रेसका मूल आदर्श हुन् । यी आदर्श भाषण र दस्ताबेजमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन । नीति निर्माण, सरकार सञ्चालन, पार्टीको आन्तरिक जीवन र सार्वजनिक व्यवहारमा तिनको प्रतिबिम्ब देखिनुपर्छ । सिद्धान्त र व्यवहारबीचको दूरी घटाउन सकेमात्र कांग्रेसप्रतिको विश्वास पुनः स्थापित हुनसक्छ । पुनर्जागरण अभियानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष संगठनात्मक सुधार हो । पार्टीका संरचनालाई सक्रिय, उत्तरदायी र जनतासँग जोडिएको बनाउनुपर्छ । संगठनको शक्ति सदस्यताको संख्या, बैठकको उपस्थिति वा निर्वाचनका बेला देखिने सक्रियताले मात्र मापन हुँदैन । जनताका सुखदुःखमा साथ दिने, स्थानीय समस्याको समाधान खोज्ने र सार्वजनिक सरोकारका विषयमा निरन्तर आवाज उठाउने क्षमताले संगठनलाई जीवन्त बनाउँछ । वडा र टोलदेखि केन्द्रसम्मका समितिले आफ्नो जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा बुझ्ने र त्यसको नियमित मूल्यांकन हुने व्यवस्था आवश्यक छ । कांग्रेसको पुनर्जागरणमा पुस्तान्तरणको विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । अनुभवी नेताहरूको योगदान, संघर्ष र अनुभव पार्टीका अमूल्य सम्पत्ति हुन् । त्यसको सम्मान गर्दै नयाँ पुस्तालाई विचार निर्माण, निर्णय प्रक्रिया र नेतृत्व विकासमा वास्तविक अवसर दिनुपर्छ । युवालाई भिड जुटाउने साधन वा निर्वाचनका बेला परिचालन गरिने शक्तिका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन । उनीहरूका प्रश्न, सिर्जनशीलता र नवीन सोचलाई पार्टीको नीतिमा स्थान दिनुपर्छ । पुस्तान्तरण भनेको पुरानो पुस्तालाई निषेध गर्नु होइन अनुभव र नवीनताको रचनात्मक संयोजन गर्नु हो । पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउनु पुनर्जागरणको अनिवार्य सर्त हो । विचारमा मतभिन्नता हुनु स्वाभाविक हो तर असहमतिलाई शत्रुताका रूपमा लिने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक संस्कृतिविपरीत हुन्छ । निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा, योग्यताको सम्मान र विधिको पालना सुनिश्चित गर्नुपर्छ । पार्टी विधान सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्छ । विधि र व्यवहारबीचको अन्तर कायम रहँदासम्म लोकतन्त्रको पक्षमा गरिने प्रतिबद्धता विश्वसनीय बन्न सक्दैन । गुटगत प्रतिस्पर्धाले पार्टीको सामूहिक शक्ति कमजोर बनाएको अनुभूति कार्यकर्ता र समर्थकमा छ । आन्तरिक प्रतिस्पर्धा स्वस्थ हुनसक्छ तर त्यसले पार्टीको उद्देश्य र एकतालाई कमजोर बनाउनु हुँदैन । व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा, पदको मोह र गुटगत स्वार्थभन्दा पार्टीको संस्थागत हित ठूलो हुनुपर्छ । नेतृत्व चयनमा योग्यता, योगदान, इमानदारी र जनसम्बन्धलाई महत्त्व दिइनुपर्छ । मतभेदलाई संवादबाट समाधान गर्ने संस्कार विकास गर्न सके पार्टीभित्रको ऊर्जा विभाजनमा होइन, निर्माणमा उपयोग हुनेछ । यस अभियानमा कांग्रेस स्कुलिङ विभागको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पार्टीका नेता तथा कार्यकर्तालाई समसामयिक विषयमा नियमित अध्ययन, प्रशिक्षण र छलफलको अवसर दिनुपर्छ । राजनीति र संविधानसँगै अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान तथा प्रविधि, वातावरण, संस्कृति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सार्वजनिक नीतिबारे आधारभूत ज्ञान प्रदान गर्नु आवश्यक छ । प्रशिक्षण औपचारिक कार्यक्रम र प्रमाणपत्र वितरणमा सीमित हुनुहुँदैन । त्यसले कार्यकर्ताको सोच, विश्लेषण क्षमता र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ । कांग्रेसले नागरिकसँगको सम्बन्धलाई निर्वाचनमुखी गतिविधिबाट माथि उठाउनुपर्छ । जनताको समस्या सुन्ने, स्थानीय तहमा सार्वजनिक संवाद गर्ने, नागरिकका सुझावलाई नीति निर्माणसँग जोड्ने र गरेका प्रतिबद्धताको प्रगति सार्वजनिक गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ । पार्टीका जनप्रतिनिधि र सरकारमा सहभागी नेताहरूले आफ्नो कामको नियमित समीक्षा गराउनुपर्छ । जनताको विश्वास भाषणबाट मागेर होइन, काम र परिणामबाट आर्जन गर्नुपर्छ । आजका कार्यकर्ताले पार्टीको इतिहास र सिद्धान्तमात्र होइन, वर्तमानका जटिल प्रश्नबारे पनि तथ्य, तर्क र अध्ययनका आधारमा बोल्न सक्नुपर्छ । विपक्षी दलका विचारको खण्डन गर्दा होस् वा सर्वसाधारणका जिज्ञासाको जवाफ दिँदा, उसले आवेग र आरोपभन्दा प्रमाण र विवेकलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । जनतालाई आकर्षित गर्ने प्रभावकारी माध्यम केवल भाषण होइन विषयवस्तुको ज्ञान, शिष्ट संवाद, इमानदार व्यवहार र नैतिक आचरण पनि हुन् । कांग्रेस स्कुलिङ विभागले यस्तै सक्षम, अध्ययनशील र उत्तरदायी कार्यकर्ता उत्पादन गर्ने लक्ष्य लिनुपर्छ ।राजनीतिक पुनर्जागरण नैतिक पुनर्जागरणबिना सम्भव हुँदैन । सार्वजनिक जीवनमा पारदर्शिता, इमानदारी र जवाफदेहितालाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ । भ्रष्टाचार, नातावाद, कृपावाद र अवसरको दुरुपयोगप्रति पार्टीको दृष्टिकोण स्पष्ट हुनुपर्छ । आफ्ना मानिसले गल्ती गर्दा मौन बस्ने र अरूका गल्तीमात्र औंल्याउने प्रवृत्तिले नैतिक विश्वसनीयता कमजोर बनाउँछ । नेतृत्व र कार्यकर्ताले आफूले बोलेका कुरा आफ्नै व्यवहारबाट प्रमाणित गर्न सकेमात्र जनताले पार्टीलाई विश्वास गर्न सक्छन् । त्यसैगरी, कांग्रेसले नागरिकसँगको सम्बन्धलाई निर्वाचनमुखी गतिविधिबाट माथि उठाउनुपर्छ । जनताको समस्या सुन्ने, स्थानीय तहमा सार्वजनिक संवाद गर्ने, नागरिकका सुझावलाई नीति निर्माणसँग जोड्ने र गरेका प्रतिबद्धताको प्रगति सार्वजनिक गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ । पार्टीका जनप्रतिनिधि र सरकारमा सहभागी नेताहरूले आफ्नो कामको नियमित समीक्षा गराउनुपर्छ । जनताको विश्वास भाषणबाट मागेर होइन, काम र परिणामबाट आर्जन गर्नुपर्छ । पुनर्जागरण अभियानलाई प्रभावकारी बनाउन स्पष्ट कार्ययोजना आवश्यक छ । पहिलो चरणमा पार्टीको अवस्था, कमजोरी र सम्भावनाको निष्पक्ष समीक्षा गर्नुपर्छ । त्यसपछि संगठन सुधार, वैचारिक प्रशिक्षण, युवाको सहभागिता, आन्तरिक लोकतन्त्र र जनसम्बन्ध विस्तारका लक्ष्य निर्धारण गर्नुपर्छ । प्रत्येक लक्ष्यका लागि जिम्मेवार निकाय, समयसीमा र मूल्यांकनको व्यवस्था हुनुपर्छ । प्रगतिको नियमित समीक्षा गरी कमजोरी सच्याउने प्रणाली निर्माण गर्नसके अभियान परिणाममुखी बन्नसक्छ । नेपाली कांग्रेसको पुनर्जागरण कुनै एक नेता, समूह वा पुस्ताको मात्र जिम्मेवारी होइन । यो पार्टीका सबै तहका नेता, कार्यकर्ता, समर्थक र शुभेच्छुकको साझा दायित्व हो । यसको उद्देश्य विगतको विरासतको प्रशंसा गरेर वर्तमानका कमजोरी ढाकछोप गर्नु होइनस विरासतबाट प्रेरणा लिएर भविष्यको भरोसायोग्य राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्नु हो । इतिहासप्रतिको सम्मान तब सार्थक हुन्छ जब त्यसले वर्तमानमा जिम्मेवारीबोध र भविष्यप्रति आशा जगाउँछ । अन्ततः कांग्रेसले बुझ्नुपर्ने कुरा स्पष्ट छ : पुनर्जागरणको मापन नाराको आकर्षण, सभाको भिड वा नेतृत्व परिवर्तनबाट मात्र हुँदैन । पार्टीको विचार कति स्पष्ट भयो, संगठन कति जिम्मेवार बन्यो, कार्यकर्ता कति सक्षम भए, नेतृत्व कति जवाफदेही बन्यो र जनताको जीवनमा कति सकारात्मक परिवर्तन आयो भन्ने आधारमा यसको सफलता मापन हुनुपर्छ । कांग्रेसले आत्मसमीक्षा गर्ने साहस, सुधार गर्ने प्रतिबद्धता र परिवर्तनलाई व्यवहारमा उतार्ने दृढता देखाउन सके पुनर्जागरण सम्भव छ । अब आवश्यकता केवल पुनर्जागरणको चर्चा गर्ने होइन, त्यसलाई साझा संकल्प, स्पष्ट कार्ययोजना र निरन्तर कार्यान्वयनसहितको अभियान बनाउने हो । यही अभियानले नेपाली कांग्रेसको विरासतलाई सुरक्षित राख्दै भविष्यप्रतिको जनविश्वास पुनः जगाउनसक्छ ।