खुसी, सुख र शान्तिको खोजी गर्नु नै मानवीय स्वभाव हो । आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, घरपरिवार र समाजबिनाको समृद्धिको कल्पना गर्न सकिँदैन । कार्तिक कृष्णपक्षको त्रयोदशीदेखि शुक्लपक्षको द्वितीया तिथिसम्म मनाइने यमपञ्चक अर्थात् तिहार यस्तो पर्व हो, जसले मानिसलाई अभावबाट समृद्धितर्फ, अज्ञानताबाट ज्ञानतर्फ, अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ र निराशाबाट आशातर्फ अग्रसर गराउने प्रेरणा दिन्छ । तर, विडम्बना, पछिल्लो समय यति ठूलो सांस्कृतिक, सामाजिक र धार्मिक महत्त्व बोकेको यो मौलिक पर्वलाई ‘दीपावली’ मा मात्र सीमित गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । यसले तिहारका बहुआयामिक पक्षहरूलाई विस्तारै ओझेलमा पार्दै लगेको महसुस हुन्छ । चाडपर्वलाई सतहीरूपमा मनाउने प्रवृत्तिले हाम्रा मौलिक सांस्कृतिक धरातललाई कमजोर बनाउँदै लगेको देखिन्छ । तिहार यस्तो पर्व हो, जसले मानिसलाई अभावबाट समृद्धितर्फ, अज्ञानताबाट ज्ञानतर्फ, अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ र निराशाबाट आशातर्फ अग्रसर गराउने प्रेरणा दिन्छ । तर, विडम्बना, पछिल्लो समय यति ठूलो सांस्कृतिक, सामाजिक र धार्मिक महत्त्व बोकेको यो मौलिक पर्वलाई ‘दीपावली’ मा मात्र सीमित गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । यसले तिहारका बहुआयामिक पक्षहरूलाई विस्तारै ओझेलमा पार्दै लगेको महसुस हुन्छ । यमपञ्चकको उत्सव र जीवनबोधतिहारलाई यमराजको नाम जोडेर यमपञ्चक भनिए पनि यो वास्तवमा यमराजले आफ्ना कर्मबाट केही समय विश्राम लिई उत्सव मनाएको विशेष अवधि हो । पौराणिक आख्यानअनुसार मानिसका शुभाशुभ कर्मको लेखाजोखा गर्ने यमराज बहिनी यमुनाको निमन्त्रणा स्वीकार गरी पृथ्वीलोकमा पाहुनाका रूपमा आउने विश्वास गरिन्छ । मृत्यु जीवनको शाश्वत सत्य हो । तर, त्यही मृत्युका देवताको सम्मानमा दीप प्रज्वलन गरी वर्षभरि घरमा अपमृत्यु र दुर्घटना नहोस् भनी कामना गर्नु मानिसको बाँच्ने चाहना र प्रकृतिप्रतिको आदरभाव हो । मृत्युबाट डराउनुको सट्टा जीवनलाई कसरी सुखी, दीर्घ र सार्थक बनाउने भन्ने दर्शन यस पर्वमा निहित छ । वैदिक वाङ्मयमा यम र यमुनाको प्रसंग निकै प्राचीन र अर्थपूर्ण छ । ऋग्वेदमा यम र यमीका रूपमा दाजुबहिनीको संवाद पाइन्छ । ऐतिहासिक तथा सामाजिक सुधारको परिमार्जित रूपलाई तिहार पर्वसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ । यस अर्थमा तिहार भनेको केवल रमाइलो गर्ने चाडमात्र नभई समाजलाई सुसंस्कृत, मर्यादित र अनुशासित बनाउने एउटा ऐतिहासिक कोसेढुंगा पनि हो । प्रकृति, पशुपक्षीप्रतिको उच्च सम्मानतिहारका पाँचवटा दिनमा प्रकृति, पशुपक्षी र श्रमसँग जोडिएका विभिन्न पाटालाई अत्यन्तै वैज्ञानिक ढंगले पूजन गरिएको पाइन्छ । हाम्रा पूर्वजहरूले प्रकृतिका हरेक तत्त्वमा जीवन र उपयोगिता देखेका थिए । पहिलो दिन कागको पूजा गरिन्छ । कागलाई यमदूतका रूपमा मात्र होइन, प्रकृतिको सरसफाइ गर्ने र वायुमण्डललाई स्वच्छ राख्ने पशुपक्षीका रूपमा हेरिन्छ । नीतिशास्त्रमा कागबाट चनाखो रहने, अतिरिक्त सञ्चय नटर्ने र सफासुग्घर बस्ने जस्ता पाँचवटा महत्त्वपूर्ण शिक्षाहरू लिन सकिने बताइएको छ । यसै दिन आयुर्वेदका प्रणेता महर्षि धन्वन्तरिको जन्मजयन्ती अर्थात् धनतेरस पनि पर्दछ । यसले हाम्रो पूर्वीय चिकित्सा पद्धति कति समृद्ध र प्राचीन थियो भन्ने कुराको ज्वलन्त उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ । आयुर्वेदलाई आज ‘वैकल्पिक चिकित्सा’ भनी साँघुरो घेरामा राख्नेहरूका लागि धन्वन्तरि जयन्तीले यसको गहिराइको बोध गराउँछ । दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ । कुकुर मानिसको सबैभन्दा इमान्दार, विश्वासी र भरपर्दो रक्षक हो । अपराध अनुसन्धानदेखि घरको पहरेदारीसम्म महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने यस प्राणीप्रति कृतज्ञता ज्ञापन गर्नु हाम्रो सभ्यताको विशेषता हो । कुकुरबाट पनि इमान्दारिता, चनाखोपन र निष्ठा जस्ता गुणहरू सिक्न सकिन्छ भनी नीतिशास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ । तेस्रो दिन गाईतिहार र लक्ष्मीपूजा हो । गाईलाई साक्षात् लक्ष्मी तथा सर्वफलदायिनी स्वरूप मानिएको छ । गाईको दूध, दही, घिउ, गोबर र गहुँत सबै मानिसका लागि स्वास्थ्यवर्धक र उपयोगी छन् । यही औंशीको कालो रातमा चेतनाका दीपहरू बालेर महालक्ष्मीको आराधना गरिन्छ । यसलाई सुखरात्रि भनिन्छ । प्राकृतिक अन्धकारलाई मानिसको विवेक र चेतनाले उज्यालो पार्ने संकेत नै दीपावली हो । गाईको पूजाले कृषिका लागि गोवंशको उपादेयतामात्र होइन, इन्द्रिय संयम र पृथ्वीप्रतिको हाम्रो दायित्वलाई पनि स्मरण गराउँछ । तिहार केवल मनोरञ्जन वा उज्यालोको पर्वमात्र होइन; यो त प्रकृति, पशुपक्षी, श्रम, स्वास्थ्य, ज्ञान र मानवीय सम्बन्धको अनुपम संगम हो । वेददेखि सुरु भएका हाम्रा परम्परा र संस्कृतिलाई तिनका समग्रतामा बुझ्न र जोगाउन आवश्यक छ । यस पर्वलाई केवल ‘दीपावली’ को साँघुरो घेरामा कैद नगरीकन यसको शास्त्रीय, दार्शनिक र सामाजिक नाम ‘यमपञ्चक’ वा ‘तिहार’ कै रूपमा संरक्षण र संवर्द्धन गर्नु आजको बौद्धिक समाज र हामी सबैको दायित्व हो । चौथो दिन गोवर्धन पूजा र गोरु तिहार मनाइन्छ । गोवर्धन पर्वतको पूजासँग द्वापर युगको राजनीतिक र पर्यावरणीय चेतना जोडिएको छ । भगवान् श्रीकृष्णको प्रेरणाले इन्द्रको अहंकार तोड्दै गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्नु भनेको प्रकृति, प्राकृतिक सम्पदा र गोवंशको संरक्षण गर्नु हो । यसै दिन गोरुको पूजा गरिनुले हलो जोत्ने किसान र श्रमिक वर्गप्रति उच्च सम्मान प्रकट गरेको छ । यो श्रम र उत्पादकत्वलाई कदर गर्ने वैज्ञानिक संस्कृति हो । नेवार समुदायमा यसै दिन आत्मपूजा (म्हपूजा) गर्ने विधान छ, जसले मानिसभित्रको ईश्वरत्व, आत्मसम्मान र आफ्नो स्वास्थ्यको हेरचाह गर्ने दृष्टिलाई उजागर गर्दछ । पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावको सेतुपाँचौं दिन भाइटीकाको दिन हो । दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरंगी टीका, मखमली र सयपत्रीको माला लगाई दीर्घायु, आरोग्य र सुख-समृद्धिको कामना गर्छन् भने दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार र सुरक्षाको वचन दिन्छन् । विवाह भएर टाढा गएका वा देश-विदेशमा गएका परिवारका सदस्यहरूलाई एक ठाउँमा ल्याउने, पारिवारिक आत्मीयतालाई प्रगाढ बनाउने र सम्बन्धहरूमा नयाँ ऊर्जा भर्ने काम तिहारले गर्दछ । यो पर्वले व्यक्तिलाई एक्लो महसुस हुन दिँदैन र समाजमा आत्मीयताको धागो बलियो बनाउँछ । त्यस्तै, तिहारमा गाइने देउसी र भैलोको आफ्नै सांस्कृतिक महत्त्व छ । बलिराज र भगवान् रामका गाथा समेटेर घर-घरमा देउसीभैलो खेल्ने, आशीर्वाद आदानप्रदान गर्ने र संकलित रकमबाट सामाजिक कार्य गर्ने परम्पराले नेपाली समाजमा आपसी सद्भाव, उत्साह र उमंग सञ्चार गर्दछ । यी लोकभाका र मौलिक संस्कृतिले समाजलाई एक सूत्रमा बाँध्ने काम गर्छन् । अतिव्याप्ति र हाम्रो विडम्बनापछिल्लो समय तिहार पर्वलाई संक्षिप्त गर्दै ‘दीपावली’ वा हिन्दी प्रभावमा ‘दिवाली’ भनी सम्बोधन गर्ने चलन तीव्ररूपमा बढेको छ । दीपावली भनेको मूलतः औंशीको रातमा लहरै बत्ती बाल्ने एउटा कर्ममात्र हो । अयोध्याका राजकुमार राम लंका विजय गरी फर्किंदा अयोध्यावासीले खुसीयालीमा दियो बालेको प्रसंग होस् वा लक्ष्मीपूजाको रातमा अन्धकार चिर्न गरिएको दीप प्रज्वलन होस्, यो तिहारको पाँच दिनमध्येको एउटा अंशमात्र हो । पञ्चदिवसीय यस पर्वलाई केवल एक रातको बत्ती बाल्ने क्रियाकलापमा सीमित गर्दा काग, कुकुर, गाई, गोरु, गोवर्धन, प्रकृति, आयुर्वेद, दाजुबहिनीको सम्बन्ध र देउसीभैलोजस्ता अनगिन्ती मौलिक र दार्शनिक पक्षहरू ओझेलमा पर्छन् । संस्कृति भनेको सुधारिएको परम्परा र समाजले स्वीकार गरेको परिमार्जित व्यवहार हो । तर, जब हामी यसका अन्तरवस्तुलाई नबुझी सतहीरूपमा केवल ‘दिवाली’ वा ‘दीपावली’ मात्र भन्न थाल्छौं, तब हाम्रो मौलिक सांस्कृतिक पहिचान खुम्चिन पुग्छ । चाडपर्वलाई यसरी एउटा नाममा खुम्च्याउनु भनेको हाम्रै पुर्खाले सुम्पिएको विराट सांस्कृतिक धरोहरप्रति अन्याय गर्नु हो । निष्कर्षनिष्कर्षमा भन्नुपर्दा, तिहार केवल मनोरञ्जन वा उज्यालोको पर्वमात्र होइन; यो त प्रकृति, पशुपक्षी, श्रम, स्वास्थ्य, ज्ञान र मानवीय सम्बन्धको अनुपम संगम हो । वेददेखि सुरु भएका हाम्रा परम्परा र संस्कृतिलाई तिनका समग्रतामा बुझ्न र जोगाउन आवश्यक छ । यस पर्वलाई केवल ‘दीपावली’ को साँघुरो घेरामा कैद नगरीकन यसको शास्त्रीय, दार्शनिक र सामाजिक नाम ‘यमपञ्चक’ वा ‘तिहार’ कै रूपमा संरक्षण र संवर्द्धन गर्नु आजको बौद्धिक समाज र हामी सबैको दायित्व हो ।
दीपावलीले ओझेल पर्दै गएको तिहार
Read Complete Original Article
Published originally on हिमालय टाइम्स
