क्रिकेटको नयाँ अर्थतन्त्र

कीर्तिपुरस्थित त्रिवि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा बल ब्याटमा ठोक्किँदा उठ्ने आवाज अब खेलको सीमाभित्र मात्र कैद छैन। त्यससँगै दर्शकको उत्साह, टेलिभिजन प्रसारण, विज्ञापन, टिकट बिक्री, होटलको कारोबार, खेलाडीको पारिश्रमिक र फ्रेन्चाइजको लगानी पनि जोडिएको छ। मैदानमा एउटा टोली जितका लागि संघर्ष गरिरहेको हुन्छ, मैदानबाहिर अर्को प्रतिस्पर्धा चलिरहेको हुन्छ- नेपाली क्रिकेटलाई व्यावसायिक उद्योगका रूपमा स्थापित गर्ने प्रतिस्पर्धा। एनपीएल अहिले लोकप्रियताको परीक्षा दिइरहेको छ। अब त्यसलाई दिगो व्यावसायिक संरचनामा बदल्ने चुनौती छ। नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) को तेस्रो संस्करण यही बदलिँदो परिदृश्यको प्रतिनिधि बनेको छ। सन् २०२४ मा सुरु भएको प्रतियोगिता तीन वर्षमै अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी, ठूलो प्रायोजन, प्रसारण अधिकार र बढ्दो व्यावसायिक कारोबारको केन्द्रमा पुगेको छ। यसपटक डेभिड वार्नर, आन्द्रे रसेल, शाकिब अल हसन, मोइन अली, जेम्स निशम, एन्जेलो म्याथ्युज र डेभिड मिलरजस्ता खेलाडीको आगमनले प्रतियोगिताको अन्तर्राष्ट्रिय आकर्षण थपेको छ। तर एनपीएलको वास्तविक महत्त्व विदेशी खेलाडीको नामावली वा केही साताको क्रिकेट उत्सवमा मात्र सीमित छैन। यसले नेपाली खेलाडीलाई कस्तो अवसर दिन्छ, क्रिकेटको आर्थिक संरचनामा कति सुधार ल्याउँछ, जिल्लादेखि राष्ट्रिय टोलीसम्मको प्रतिभा विकासमा कस्तो योगदान पुर्‍याउँछ र प्रतियोगिताको आम्दानी कति पारदर्शी हुन्छ भन्ने प्रश्नसँग यसको भविष्य जोडिएको छ। एनपीएल अहिले लोकप्रियताको परीक्षा दिइरहेको छ। अब त्यसलाई दिगो व्यावसायिक संरचनामा बदल्ने चुनौती छ। विकेट लिएपछि खुसी मनाउँदै विराटनगरका खेलाडी सुशील कँडेल। तस्बिर : क्रिकेटिङ नेपाल तीन संस्करणको छोटो इतिहास नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले आयोजना गरेको पहिलो एनपीएल सन् २०२४ नोभेम्बर ३० देखि डिसेम्बर २१ सम्म सञ्चालन भएको थियो। आठ सहर तथा प्रदेशको प्रतिनिधित्व गर्ने फ्रेन्चाइज टोली सहभागी प्रतियोगिताले नेपाली क्रिकेटमा नयाँ व्यावसायिक अभ्यास सुरु गर्‍यो। विराटनगर किङ्स, चितवन राइनोज, जनकपुर बोल्ट्स, कर्णाली याक्स, काठमाडौं गुर्खाज, लुम्बिनी लायन्स, पोखरा एभेन्जर्स र सुदूरपश्चिम रोयल्सले प्रतियोगितालाई क्षेत्रीय पहिचानसमेत दिए। पहिलो संस्करणको उपाधि जनकपुर बोल्ट्सले जित्यो। फाइनलमा सुदूरपश्चिम रोयल्सले २० ओभरमा १८४ रन बनाएको थियो। जवाफमा जनकपुरले १९.२ ओभरमा पाँच विकेट गुमाएर लक्ष्य पूरा गर्‍यो। लहिरु मिलान्थाले ४९ बलमा ८७ रन बनाएर फाइनलको नतिजा जनकपुरतर्फ मोडे। एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा विदेशी खेलाडीको उपस्थिति अघिल्ला दुई संस्करणभन्दा बढी चर्चित छ। अस्ट्रेलियाका पूर्वकप्तान डेभिड वार्नर काठमाडौं गुर्खाजमा छन्। दोस्रो संस्करणमा लुम्बिनी लायन्स च्याम्पियन बन्यो। सन् २०२५ डिसेम्बर १३ मा भएको फाइनलमा सुदूरपश्चिम रोयल्स १९.१ ओभरमा ८५ रनमै समेटियो। लुम्बिनीले नौ ओभरमै चार विकेट गुमाएर लक्ष्य पूरा गर्‍यो। रुबेन ट्रम्पेलम्यानले तीन विकेट लिएर फाइनलमा निर्णायक प्रदर्शन गरे। लगातार दुई संस्करणमा सुदूरपश्चिम रोयल्स लिग चरणमा शीर्ष स्थानमा रहे पनि उपाधि जित्न सकेन। तेस्रो संस्करण सन् २०२६ अक्टोबर २६ मा सुरु भएको हो। नोभेम्बर २१ सम्म चल्ने प्रतियोगितामा आठ टोलीले २८ लिग खेल खेल्नेछन्। त्यसपछि शीर्ष चार टोलीबीच चार खेलको प्लेअफ हुनेछ। सबै खेल कीर्तिपुरस्थित त्रिवि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदानमा आयोजना भइरहेका छन्। नोभेम्बर ५ सम्म १५ खेल सकिएका छन्। त्यस दिन लुम्बिनी लायन्सले जनकपुर बोल्ट्सलाई १६ रनले र काठमाडौं गुर्खाजले विराटनगर किङ्सलाई नौ विकेटले हराएका थिए। तस्बिरः रासस विदेशी स्टारको चमक, नेपाली खेलाडीको अवसर एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा विदेशी खेलाडीको उपस्थिति अघिल्ला दुई संस्करणभन्दा बढी चर्चित छ। अस्ट्रेलियाका पूर्वकप्तान डेभिड वार्नर काठमाडौं गुर्खाजमा छन्। वेस्ट इन्डिजका आन्द्रे रसेल विराटनगर किङ्ससँग आबद्ध छन्। बंगलादेशका शाकिब अल हसन पोखरा एभेन्जर्समा छन्। मोइन अली र जेम्स निशम जनकपुर बोल्ट्सका लागि खेलिरहेका छन्। एन्जेलो म्याथ्युज, सिकन्दर रजा र डेभिड मिलरजस्ता खेलाडी पनि प्रतियोगिताको आकर्षण बनेका छन्। यस्ता खेलाडीको उपस्थितिले प्रतियोगिताको बजार विस्तार गर्न मद्दत गर्छ। उनीहरूको अन्तर्राष्ट्रिय परिचयले विदेशी दर्शक र सञ्चारमाध्यमको ध्यान तान्छ। फ्रेन्चाइजले प्रायोजकसँग सम्झौता गर्न, प्रसारण अधिकारको मूल्य बढाउन र टिकट बिक्री आकर्षक बनाउन पनि स्थापित खेलाडीको नाम उपयोग गर्न सक्छन्। तर एनपीएलको दीर्घकालीन सफलता विदेशी खेलाडीको सूची कति लामो भयो भन्नेबाट मात्र मापन गर्न मिल्दैन। अनुभवलाई व्यवस्थित प्रशिक्षण र खेलाडी विकास कार्यक्रममा जोड्न नसकिए यसको प्रभाव प्रतियोगिताको अवधिमै सीमित रहन सक्छ। यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष नेपाली खेलाडीले पाउने अवसर हो। विदेशी खेलाडीले आफ्नो अनुभव, खेल बुझ्ने क्षमता, प्रशिक्षण अनुशासन र दबाबमा निर्णय गर्ने शैली मैदानमा देखाउँछन्। नेपाली खेलाडीले उनीहरूसँग एउटै टोलीमा अभ्यास गर्ने, खेल्ने र रणनीतिबारे सिक्ने अवसर पाउँछन्। तर यस्तो अनुभवलाई व्यवस्थित प्रशिक्षण र खेलाडी विकास कार्यक्रममा जोड्न नसकिए यसको प्रभाव प्रतियोगिताको अवधिमै सीमित रहन सक्छ। तेस्रो संस्करणमा टोलीले आफ्नो समूहमा आठ जनासम्म विदेशी खेलाडी राख्न पाउने व्यवस्था छ। तर एक खेलमा मैदानमा उत्रने ११ खेलाडीमध्ये बढीमा चार जना विदेशी हुन सक्छन्। यसले नेपाली खेलाडीका लागि कम्तीमा सात स्थान सुनिश्चित गर्छ। विदेशी खेलाडीको सहभागितासँगै नेपाली खेलाडीको खेल समय र जिम्मेवारीको गुणस्तर पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रतियोगितामा राम्रो प्रदर्शन गर्ने खेलाडीलाई वर्षभरि नियमित अभ्यास, प्रशिक्षक, फिटनेस, पोषण र प्रतियोगिताको सुविधा उपलब्ध हुनुपर्छ। पहिलो संस्करणमा कर्णाली याक्सका बिपिन शर्माले १३ विकेट लिएर उदीयमान खेलाडीको पुरस्कार जितेका थिए। यस्तो उदाहरणले फ्रेन्चाइज प्रतियोगिताले स्थापित खेलाडीलाई मात्र होइन, नयाँ प्रतिभालाई पनि राष्ट्रिय पहिचान दिलाउन सक्ने देखाउँछ। तर प्रतिभा पहिचान गर्नु र प्रतिभा विकास गर्नु फरक विषय हुन्। प्रतियोगितामा राम्रो प्रदर्शन गर्ने खेलाडीलाई वर्षभरि नियमित अभ्यास, प्रशिक्षक, फिटनेस, पोषण र प्रतियोगिताको सुविधा उपलब्ध हुनुपर्छ। एनपीएलको प्रभाव राष्ट्रिय टोली र उमेर समूहको क्रिकेटसम्म पुग्ने गरी संरचना बनाउन सके मात्र यसको उपलब्धि दीर्घकालीन हुनेछ। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग आम्दानीको आकार बढ्दै एनपीएलको व्यावसायिक रूपान्तरण बुझ्न यसको आर्थिक विवरण महत्त्वपूर्ण छ। पहिलो संस्करणमा फ्रेन्चाइज स्वामित्वका लागि भएको बोलकबोलले नै लगानीकर्ताको रुचि देखाएको थियो। आठ टोलीका लागि न्यूनतम मूल्य प्रतिटोली एक करोड रुपैयाँ तोकिएको थियो। पोखरा फ्रेन्चाइज सबैभन्दा बढी तीन करोड ५७ लाख रुपैयाँमा बिक्री भएको थियो। काठमाडौंको मूल्य तीन करोड ३३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको थियो। आठ फ्रेन्चाइजको कुल बोलकबोल रकम १६ करोड ८८ लाख रुपैयाँभन्दा बढी थियो। क्यानले सार्वजनिक गरेको पहिलो संस्करणको आय-व्यय विवरणअनुसार प्रतियोगिताबाट कुल २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी भएको थियो। प्रतियोगिता सञ्चालनमा २० करोड रुपैयाँभन्दा बढी खर्च भएको विवरण सार्वजनिक गरिएको थियो। फ्रेन्चाइज टोलीसँग आम्दानी बाँडफाँट गरेपछि क्यानले करिब दुई करोड ४६ लाख रुपैयाँ आम्दानी कायम गरेको विवरणमा उल्लेख छ। तेस्रो संस्करणका लागि क्यानले एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढीको प्रत्यक्ष आर्थिक कारोबार हुने अनुमान सार्वजनिक गरेको छ। दोस्रो संस्करणमा आर्थिक आकार अझ बढ्यो। क्यानले सार्वजनिक गरेको विवरण उद्धृत गर्दै प्रकाशित समाचारअनुसार प्रतियोगिताको कुल आम्दानी ४७ करोड ३६ लाख रुपैयाँ पुगेको थियो। सञ्चालन खर्च २१ करोड ९६ लाख रुपैयाँ थियो। क्यानले फ्रेन्चाइज टोलीलाई १६ करोड १८ लाख रुपैयाँ बाँडेको र संघको हिस्सा करिब नौ करोड २१ लाख रुपैयाँ रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। पहिलो संस्करणको तुलनामा दोस्रो संस्करणको आम्दानीमा उल्लेख्य वृद्धि देखिएको छ। तेस्रो संस्करणका लागि क्यानले एक अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढीको प्रत्यक्ष आर्थिक कारोबार हुने अनुमान सार्वजनिक गरेको छ। क्यानका कोषाध्यक्ष पदमबहादुर खड्काले प्रतियोगिताअघि आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा प्रायोजनबाट २० करोड रुपैयाँ र टिकट तथा प्रसारणबाट ७० करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने अपेक्षा व्यक्त गरेका थिए। उनले प्रतियोगिताको कुल कारोबार डेढ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरेका थिए। यो अनुमानलाई प्रतियोगिताको अन्तिम लेखापरीक्षणबाट प्रमाणित आम्दानीसँग एउटै अर्थमा लिन मिल्दैन। खेलाडीको पारिश्रमिक, विदेशी खेलाडीको अनुबन्ध, यात्रा, आवास, प्रशिक्षक, व्यवस्थापन, प्रचारप्रसार र सञ्चालन खर्च पनि उत्तिकै बढिरहेका छन्। तेस्रो संस्करणको प्रसारण तथा टिकट व्यवस्थापन अधिकार पनि ठूलो व्यावसायिक सम्झौताको विषय बनेको छ। क्यानले नेटटीभीलाई विश्वव्यापी डिजिटल प्रसारण अधिकार १८ करोड चार लाख रुपैयाँमा, हिमालय टेलिभिजनलाई नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा र इसेवालाई टिकट व्यवस्थापन अधिकार ८५ लाख रुपैयाँमा दिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यी तीन सम्झौताको कुल निश्चित मूल्य ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँ रहेको छ। यसले एनपीएलको आर्थिक सम्भावना देखाउँछ। तर कारोबारको आकार बढ्दैमा सबै फ्रेन्चाइज नाफामा पुगेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। खेलाडीको पारिश्रमिक, विदेशी खेलाडीको अनुबन्ध, यात्रा, आवास, प्रशिक्षक, व्यवस्थापन, प्रचारप्रसार र सञ्चालन खर्च पनि उत्तिकै बढिरहेका छन्। प्रतियोगिताको आर्थिक सफलता आयोजकको आम्दानीमा मात्र होइन, फ्रेन्चाइजको वित्तीय स्वास्थ्यमा पनि निर्भर हुन्छ। त्रिवि क्रिकेट मैदानमा एनपीएल अन्तर्गतको खेल सञ्चालन हुँदै। तस्बिरः रासस क्रिकेटसँगै चल्ने स्थानीय अर्थतन्त्र एनपीएलको प्रभाव मैदानभित्र सीमित हुँदैन। खेल हेर्न आउने दर्शकले होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, खुद्रा व्यापार र मनोरञ्जन क्षेत्रमा खर्च गर्छन्। खेलाडी, प्रशिक्षक, प्राविधिक टोली, प्रसारणकर्मी र विदेशी पाहुनाको आवागमनले पनि स्थानीय बजारमा माग बढाउँछ। प्रतियोगिताका लागि अस्थायी रोजगारी सिर्जना हुन्छ; सुरक्षा, व्यवस्थापन, खाना, यातायात, प्रचार सामग्री र कार्यक्रम सञ्चालनमा स्थानीय जनशक्तिले काम पाउँछन्। कीर्तिपुरमा लगातार खेल भइरहँदा वरपरका व्यवसायले दर्शकको आवागमनबाट लाभ लिन सक्छन्। होटल र रेस्टुरेन्टमा चहलपहल बढ्नु, यातायात सेवाको माग बढ्नु र खेलसँग सम्बन्धित सामग्रीको बिक्री हुनु यसका सम्भावित आर्थिक प्रभाव हुन्। प्रतियोगिताले नेपाली क्रिकेटलाई मनोरञ्जनको उत्पादनका रूपमा स्थापित गर्दा खेलसँग जोडिएका अन्य व्यवसायका लागि पनि बजार खुल्छ। एनपीएलको आर्थिक प्रभाव मापन गर्न स्वतन्त्र अध्ययन र नियमित प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ। तर यस्तो प्रभावलाई अनुमानका आधारमा मात्र व्याख्या गर्नु हुँदैन। प्रतियोगिताले कति रोजगारी सिर्जना गर्‍यो, होटल तथा यातायात क्षेत्रमा कति कारोबार बढ्यो, स्थानीय व्यवसायले कति आम्दानी गरे र त्यसको कति हिस्सा स्थानीय अर्थतन्त्रमा रह्यो भन्ने तथ्यांक व्यवस्थित रूपमा संकलन गर्न आवश्यक छ। एनपीएलको आर्थिक प्रभाव मापन गर्न स्वतन्त्र अध्ययन र नियमित प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र खेलको गुणस्तर तेस्रो संस्करणको अर्को महत्त्वपूर्ण परिवर्तन अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) को मान्यता र निर्णय पुनरावलोकन प्रणाली (डीआरएस) को प्रयोग हो। यस संस्करणमा डीआरएस लागू गरिएको छ। डीआरएसले अम्पायरको निर्णयमा असहमति हुँदा निश्चित प्रक्रियाबाट पुनरावलोकन गर्ने सुविधा दिन्छ। यसले खेलको निष्पक्षता र निर्णयको विश्वसनीयता बढाउने अपेक्षा गरिएको छ। एनपीएल प्रतिस्पर्धी टिमका नेतृत्वकर्ताहरू। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग आईसीसीका मापदण्डअनुसार खेलाडीको योग्यता, विदेशी खेलाडीको अनापत्ति प्रमाणपत्र र भ्रष्टाचारविरोधी नियममा पनि कडाइ गरिएको छ। प्रतियोगितामा सहभागी हुने विदेशी खेलाडीले सम्बन्धित क्रिकेट बोर्डबाट आवश्यक स्वीकृति लिनुपर्ने र अनधिकृत प्रतियोगितामा सहभागितासम्बन्धी प्रतिबन्ध पालना गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। यस्तो नियमनले प्रतियोगितालाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डसँग जोड्ने प्रयास देखाउँछ। तर नियम घोषणा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको कार्यान्वयन, अनुगमन र उल्लङ्घन भएमा कारबाहीको प्रक्रिया स्पष्ट हुनुपर्छ। खेलाडी, फ्रेन्चाइज, अम्पायर, आयोजक र प्रायोजक सबैले समान रूपमा नियम पालना गर्ने वातावरण बनेमा मात्र प्रतियोगिताको विश्वसनीयता कायम रहन्छ। एउटै मैदानमा सीमित विस्तार एनपीएलको बढ्दो आकर्षणसँगै सबैभन्दा ठूलो प्रश्न पूर्वाधारको छ। तेस्रो संस्करणका सबै ३२ खेल कीर्तिपुरस्थित एउटै मैदानमा आयोजना भइरहेका छन्। एउटै मैदानमा प्रतियोगिता सञ्चालन गर्दा व्यवस्थापन र प्रसारणमा सहजता हुन सक्छ। तर यसले प्रतियोगिताको भौगोलिक विस्तार सीमित गर्छ। आठ टोलीले देशका विभिन्न सहरको प्रतिनिधित्व गरे पनि खेल हेर्न दर्शक कीर्तिपुरमै पुग्नुपर्छ। एउटा मैदानमा निर्भर प्रतियोगिताले वर्षा, मैदानको अवस्था, दर्शक व्यवस्थापन र खेल तालिकामा समेत जोखिम सामना गर्नुपर्छ। नेपालमा क्रिकेटको लोकप्रियता काठमाडौं उपत्यकामा मात्र सीमित छैन। सुदूरपश्चिम, कर्णाली, मधेश, कोशी र अन्य क्षेत्रमा पनि क्रिकेटप्रतिको रुचि बलियो छ। फ्रेन्चाइज टोलीले आफ्नो क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दा स्थानीय समर्थकलाई आफ्नै मैदानमा खेल हेर्ने अवसर दिन सक्नुपर्छ। त्यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका मैदान, अभ्यासस्थल, प्रकाश व्यवस्था, दर्शकदीर्घा, सुरक्षा र प्रसारण सुविधामा लगानी आवश्यक हुन्छ। एउटा मैदानमा निर्भर प्रतियोगिताले वर्षा, मैदानको अवस्था, दर्शक व्यवस्थापन र खेल तालिकामा समेत जोखिम सामना गर्नुपर्छ। लिगको विस्तारसँगै वैकल्पिक मैदान तयार गर्नु, प्रदेशस्तरमा क्रिकेट पूर्वाधार विकास गर्नु र स्थानीय प्रतियोगितासँग एनपीएललाई जोड्नु आवश्यक छ। फ्रेन्चाइजको पहिचान सहर वा प्रदेशको नाममा मात्र होइन, त्यहाँको क्रिकेट संस्कृतिमा पनि स्थापित हुनुपर्छ। एनपीएल प्रतिस्पर्धी टिमका कप्तानहरू। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग पारदर्शिताको परीक्षा आर्थिक आकार बढेपछि उत्तरदायित्व पनि बढ्छ। एनपीएलको पहिलो संस्करणको आय–व्यय विवरण सार्वजनिक गर्न ढिलाइ भएको विषयमा प्रश्न उठेका थिए। दोस्रो संस्करणको वित्तीय विवरण पनि प्रतियोगिता सकिएपछि सार्वजनिक भएको थियो। आम्दानी, खर्च, फ्रेन्चाइजसँगको बाँडफाँट, प्रसारण अधिकार र प्रायोजन सम्झौताबारे नियमित जानकारी उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। क्यानले प्रतियोगिताबाट हुने आम्दानी राष्ट्रिय तथा उमेर समूहका प्रतियोगिता, महिला क्रिकेट, जिल्ला र प्रदेशस्तरका गतिविधिमा खर्च हुने बताउँदै आएको छ। यस्तो प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा प्रमाणित गर्न बजेट विनियोजन र खर्चको विवरण सार्वजनिक हुनुपर्छ। एनपीएलबाट आएको रकमले महिला क्रिकेट, विद्यालयस्तरको क्रिकेट, प्रशिक्षक उत्पादन, अम्पायर विकास र जिल्ला प्रतियोगितामा कति योगदान गर्‍यो भन्ने तथ्यांकले मात्र यसको संस्थागत उपलब्धि देखाउँछ। फ्रेन्चाइजले नाफा कमाउने सम्भावना देख्नुपर्छ; तर त्यसका लागि खेलाडीको पारिश्रमिक, सञ्चालन खर्च र आम्दानीको बाँडफाँट स्पष्ट हुनुपर्छ। फ्रेन्चाइजको वित्तीय पारदर्शिता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। टोलीले खेलाडी र कर्मचारीलाई समयमै पारिश्रमिक दिन सकेन भने प्रतियोगिताको प्रतिष्ठा कमजोर हुन्छ। प्रायोजक र लगानीकर्ताको विश्वास कायम राख्न आम्दानी र खर्चको व्यावसायिक व्यवस्थापन आवश्यक छ। फ्रेन्चाइजले नाफा कमाउने सम्भावना देख्नुपर्छ; तर त्यसका लागि खेलाडीको पारिश्रमिक, सञ्चालन खर्च र आम्दानीको बाँडफाँट स्पष्ट हुनुपर्छ। तस्बिरः नेपाल प्रिमियर लिग खेलाडीको करिअर र पारिश्रमिकको नयाँ सम्भावना फ्रेन्चाइज क्रिकेटले नेपाली खेलाडीको आर्थिक अवस्थामै परिवर्तन ल्याउने सम्भावना राख्छ। राष्ट्रिय टोलीका लागि वर्षौँ खेलेका खेलाडीले घरेलु प्रतियोगितामा सीमित अवसर र पारिश्रमिक पाउँदै आएका थिए। एनपीएलले खेलाडीलाई टोलीमा अनुबन्ध हुने, आफ्नो प्रदर्शनका आधारमा मूल्य पाउने र व्यावसायिक खेलाडीका रूपमा पहिचान बनाउने बाटो खोलेको छ। तर खेलाडीको पारिश्रमिकमा समानता र व्यावसायिक सुरक्षाको प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। अनुबन्ध रकम, भुक्तानीको समय, चोटपटकको अवस्थामा खेलाडीको सुरक्षा, बीमा र खेलाडीको अधिकारबारे स्पष्ट व्यवस्था हुनुपर्छ। विदेशी खेलाडीको पारिश्रमिक र नेपाली खेलाडीको पारिश्रमिकबीच ठूलो अन्तर छ भने त्यसको कारण र संरचना पनि पारदर्शी हुनुपर्छ। विदेशी स्टारको उपस्थितिले प्रतियोगिताको बजार मूल्य बढाउँदा त्यसको लाभ नेपाली खेलाडीले पनि पाउनुपर्छ। नेपालले सन् २०१४ र २०२४ मा आईसीसी पुरुष टी-२० विश्वकप खेलेको थियो। सन् २०२६ को विश्वकपका लागि पनि छनोट भएको तथ्यले नेपाली क्रिकेटको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता देखाउँछ। एनपीएललाई खेलाडीको करिअर विकाससँग जोड्न फ्रेन्चाइजले आफ्नै एकेडेमी, उमेर समूहका टोली र स्थानीय प्रतिभा खोज्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। प्रत्येक टोलीले आफ्नो प्रतिनिधित्व गर्ने क्षेत्रका विद्यालय तथा क्लबहरूसँग सहकार्य गरेमा प्रतियोगिताको प्रभाव सिजनको अवधिभन्दा बाहिर पनि फैलिन सक्छ। त्यसले खेलाडी उत्पादनको आधार फराकिलो बनाउँछ र फ्रेन्चाइजलाई स्थानीय समर्थकसँग दीर्घकालीन सम्बन्ध स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। एनपीएल क्रिकेटअन्तर्गत कर्णाली याक्स र जनकपुर बोल्ट्सबीचको खेल। तस्बिरः रासस उत्सवभन्दा परको लक्ष्य नेपालले सन् २०१४ र २०२४ मा आईसीसी पुरुष टी-२० विश्वकप खेलेको थियो। सन् २०२६ को विश्वकपका लागि पनि छनोट भएको तथ्यले नेपाली क्रिकेटको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता देखाउँछ। राष्ट्रिय टोलीको यो प्रगति घरेलु क्रिकेटको आधार बलियो बनाउने अवसर पनि हो। एनपीएलले त्यसका लागि आर्थिक र खेल संरचनाको नयाँ ढोका खोल्न सक्छ। तर फ्रेन्चाइज प्रतियोगिताले राष्ट्रिय टोलीको तयारीलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। राष्ट्रिय टोली, उमेर समूह, विद्यालय, जिल्ला र प्रदेशस्तरको क्रिकेटबीच स्पष्ट सम्बन्ध हुनुपर्छ। एनपीएलमा देखिएका प्रतिभालाई वर्षभरि प्रशिक्षण र प्रतियोगिताको अवसर दिन सकिएन भने उनीहरूको विकास केही साताको प्रदर्शनमा सीमित हुनेछ। यही कारण एनपीएलको सफलता उपाधि जित्ने टोली, सर्वाधिक रन बनाउने खेलाडी वा विदेशी स्टारको लोकप्रियताबाट मात्र मापन हुनु हुँदैन। प्रतियोगिताले नेपाली खेलाडीको पारिश्रमिक कति बढायो, नयाँ प्रतिभा कति उत्पादन गर्‍यो, क्रिकेटको पूर्वाधारमा कति लगानी थप्यो, महिला तथा उमेर समूहको क्रिकेटलाई कति सहयोग गर्‍यो र फ्रेन्चाइजलाई कति दिगो बनायो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छन्। एनपीएलले नेपाली क्रिकेटलाई नयाँ अर्थतन्त्रको ढोकामा पुर्‍याएको छ। अब त्यस ढोकाबाट भित्र पस्ने बाटो कति व्यवस्थित बनाइन्छ भन्ने जिम्मेवारी क्यान, फ्रेन्चाइज, खेलाडी, प्रायोजक र सरकार सबैको हो। कीर्तिपुरमा अहिले चलिरहेको क्रिकेट उत्सवले नेपाली खेलकुदको बजार कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने संकेत दिएको छ। तर बजारको चमकलाई संस्थागत विकासमा बदल्न नसकिए यसको प्रभाव अस्थायी हुनेछ। विदेशी खेलाडी आउनु, दर्शक बढ्नु र प्रायोजन रकम थपिनु सुरुआतका संकेत हुन्; अन्तिम उपलब्धि होइनन्। एनपीएलले नेपाली क्रिकेटलाई नयाँ अर्थतन्त्रको ढोकामा पुर्‍याएको छ। अब त्यस ढोकाबाट भित्र पस्ने बाटो कति व्यवस्थित बनाइन्छ भन्ने जिम्मेवारी क्यान, फ्रेन्चाइज, खेलाडी, प्रायोजक र सरकार सबैको हो। मैदानमा उपाधिका लागि प्रतिस्पर्धा चलिरहँदा नेपाली क्रिकेटको भविष्यका लागि अर्को खेल पनि चलिरहेको छ- यो प्रतियोगितालाई क्षणिक लोकप्रियताबाट दिगो व्यावसायिक संस्थामा बदल्ने खेल।