किन जलिरहेको छ संसार ?

निरन्तर चलिरहने संसार हो । आजमात्र होइन सदीयौँदेखि चलिरहेको हुनाले यसलाई संसार भनिएको होला ? संसार परिवर्तनशील भएको हुनाले यसलाई संसार भनिएको हो । सम् सारयति इति संसार पनि भनिएको पाइन्छ । त्यसैले चल्नु र सर्नु यसको नियति पनि हो । यही नियतिमा बाँचेका हामी पनि निरन्तर चलि नै रहेका छौं । हामी चलेको संसारमा हिजो हाम्रा पुर्खा पनि चले । आउँदो पुस्ता पनि यही संसारमा नै चल्ने हो । मानिस भएपछि यसभन्दा उसको चल्ने ठाउँ अन्य कतै छैन । अरू ग्रह मानिस बसोवासका लागि योग्य होलान् । ती ग्रहमा मानव उपस्थिति कमजोर छ । प्रयास भएका छन् । जान सक्लान् वा नसक्लान् त्यो विज्ञानकै हातमा रहेको देखिन्छ । सदा, निरन्तर, विश्राम नलिईकन चल्ने हुनाले नै यसलाई संसार भनिएको हो । त्यसैले यो संसार परिवर्तनशील छ । विगत केही वर्षदेखि युवा आफैंमा विद्रोही बनेर निस्कन खोजेको देखिन्छ । श्रीलंका, बंगलादेश, नेपालमा यो विद्रोहले सत्ता नै परिवर्तन गरिदियो । यी अल्पविकसित मुलुक थिए । विकासका खुड्किला चढ्दै गरेका मुलुक थिए । विकासलाई आत्मसात गर्ने मुलुक थिए । विकासका नाममा राजनीतिमा भ्रष्टाचार, आफन्तवाद, नातावाद, कृपावाद मौलाएको आरोप यस समयमा तत्कालीन शासकलाई लगाइयो । संसारमा परिवर्तन भए र हुँदै पनि छन् । परिवर्तन सधैं हुने पनि होइन । विस्तारै परिवर्तनका खाकाहरू कोरिने गरेको देखिन्छ । हामी र हाम्रो समयभन्दा उत्तरवर्ती समयले जे देखाउने हो, त्यही देख्नु नै आजको नियति बनेको छ । संसारमा जन्मिएको मानिस जीवननिर्वाहका लागि अनेक प्रकारका संघर्ष गर्दै जान्छ । उसले गरेका संघर्ष नै जीवनमा हरेक पलका लागि सुरक्षित र आरामदायी हुने गर्दछन् । विगत केही वर्षयता संसारको नियति नै परिवतर्तनको पक्षमा देखापरेको पाइन्छ । संसार परिवर्तन हुँदै संसारको सबैभन्दा व्यवस्थित प्रजातान्त्रिक व्यवस्थामा प्रवेश गरेको हो । संसारका विकसित मुलुकले यही कुरालाई अल्पविकसित र विकासोन्मुख मुलुकका लागि शिक्षा बनाएका छन् तर मानिसले यस परिवर्तनलाई पनि स्वीकार गर्न सकेन किन ? आज यसैको उत्तर संसारमा खोजिन थालेको देखिन्छ । प्रजातान्त्रिक व्यवस्था र यसले निर्वाह गरेका भूमिका कमजोर हुन् भने अर्को व्यवस्था के ? यही उत्तर खोजिररहको छ आजको मानिस । युवामा विद्रोह किन ?विगत केही वर्षदेखि युवा आफैंमा विद्रोही बनेर निस्कन खोजेको देखिन्छ । श्रीलंका, बंगलादेश, नेपालमा यो विद्रोहले सत्ता नै परिवर्तन गरिदियो । यी अल्पविकसित मुलुक थिए । विकासका खुड्किला चढ्दै गरेका मुलुक थिए । विकासलाई आत्मसात गर्ने मुलुक थिए । विकासका नाममा राजनीतिमा भ्रष्टाचार, आफन्तवाद, नातावाद, कृपावाद मौलाएको आरोप यस समयमा तत्कालीन शासकलाई लगाइयो । ती शासक, जसले जीवनका रहेक पल आफ्नोमात्र भलो गरे । देश र देशका जनताका हकमा ती शासकले व्यवस्थित गर्न सकेनन् भन्ने आरोप पनि लगाइयो । यो सत्य थियो वा थिएन । केही प्रतिशत सत्य थियो होला तर सबै सत्य भने होइन । शासन व्यवस्थामा आफ्नालाई पोस्न खोज्नु कदापि ठीक होइन तर शासकीय मर्यादामा राजनीतिकर्मीले गरेको संघर्ष र योगदानलाई बिर्सन पनि सकिँदैन । उनीहरूको योगदानबाट आज हामी खुला संसारमा विचरण गरिरहेका छौं । लेखन, वाक्स्वतन्त्रता, राजनीतिक भेला आदिको स्वतन्त्रता ती राजनीतिक दलका नेताले नै हामीलाई सुम्पेका हुन् र आज हामी उनीहरूले दिएको स्वतन्त्रतामा बाँचिरहेका छौं । अल्पविकसित मुलुकमा भ्रष्टाचार मौलायो । हामी भ्रष्टाचारविरोधी हौं । हामीले देशलाई नै सर्वोपरी मानेका छौं । देश रहेमात्र हामी र हाम्रो अस्तित्व रहन्छ भन्ने युवा शासनका विरुद्ध उत्रियो । धेरै दिन नभई केही दिनमै सत्ता परिवर्तनको खाका नेपालका हकमा ती युवाले कोरे । आज कतिपय मुलुक ती युवाको हातमा रहेको देखिन्छ । तर परिवर्तन र देशको विकास खोइ ? समाज सुधारको अपेक्षा बोकेका युवालाई समाजसुधारको खाका खोइ ? बेरोजगारी समस्याको अन्त्य खोइ ? समस्या ज्युँका त्यूँ देखिने सत्ता परिवर्तन नै आधार हो र ? यो पक्कै पनि होइन । समस्याको समाधान आजको संसारमा हामीबाट नै गरिनुपर्दछ । समस्यालाई समाधानको बाटोमा लैजानु आवश्यक छ । समस्या जस्ता छन् त्यस्तै रूपमा राख्न सकिँदैन र हुँदैन पनि । यही आधारमा गतिशील बन्ने हो संसार । अविकसित, अल्पविकसित, विकासोन्मुख मुलुक जले । परिवर्तन भए । त्यो ठीक थियो भन्ने विकसित मुलुक पनि आज जलिरहेका छन् किन ? ती मुलुकमा पनि यस किसिमको परिवर्तन आवश्यक थियो र ? ती मुलुक पनि विकासका माध्यमबाट अघि बढ्न नसकेका हुन् र ! यदि यो सत्य हो भने ती मुलुकले विकासोन्मुख मुलुकलाई शिक्षा दिनुको औचित्य के ? यही प्रश्न आजको विश्वमा अनुत्तरित देखापरेको पाइन्छ । आजको विद्रोह एशियमा मात्र होइन युरोपमा पनि देखियो । आज आएर फ्रान्स, इटाली, बेल्जियम, स्पेन, पोर्चुगल, अल्बानिया जस्ता विकसित मुलुक जलिरहेका छन् किन ? यी त विकसित मुलुक मानिन्छन् । विकासबाट हामीले अन्य मुलुकलाई देखाएका छौं भन्ने देश किन जलिरहेका छन् । यही बुझ्ने प्रयासमा आज संसार लागेको छ तर बुझेको छैन । यो युवामा आएको असन्तुष्टिको आधार के हो ? सत्ता परिवर्तन वा देशको सुधार हो । नेतृत्वमा रहेको व्यक्ति वा पार्टीले यस तथ्यलाई बुझ्नु अति आवश्यक देखियो । विकास नै सबै हो ?नेपाल गत साल भदौ २३ र २४ गते जल्यो । सत्तामा परिवर्तन भयो । निर्वाचन भएर वैधानिक सरकार पनि आयो तर जनता जस्ताको त्यस्तै किन ? यही हो परिवर्तन र ! युरोप जलिरहेको छ अथवा भनौं आन्दोलनको राप भोगिरहेको छ । त्यहाँ पनि समस्या यिनै छन् । बेरोजगार, महँगी, भ्रष्टाचार आदि किन यस अवस्था आए ? भारतमा पनि वर्तमान प्रधानमन्त्रीविरुद्ध कक्रोच पार्टी वा युवा आन्दोलनमा छ । भारतलाई विश्वमा चिनाउने र भारतको चौतर्फी विकासमा पूर्ण सहयोगी बनेर आएका मोदीविरुद्ध पनि आन्दोलन छेडियो । नरेन्द्र मोदी भारतको इतिहासमा शक्तिशाली प्रधानमन्त्री हुन् । प्रविधिले मानिसको रोजगारी खोस्यो । प्रविधिको सम्पन्नताले मानिसलाई बेरोजगार बनायो । प्रविधिबाट बाँच्न खोज्यो मानिस । प्रविधि र विकासले संसारलाई एकसूत्रमा बाँध्यो पनि । विकसित मुलुक देश र देशवासीका समस्याको समाधानमा भन्दा आणविक हातहतियारको निर्माणमा सक्रिय रहे । आफूलाई शक्तिशाली बनाउनु नै उनीहरूको ध्येय देखियो । जसले गर्दा युवा बेरोजगार भयो । उनले देशको विकासका लागि पूर्णरूपमा आफूलाई समर्पित गरेका छन् । सुधारका नाममा आएको यो आन्दोलनको औचित्य के ? प्रश्न यहाँ पनि अनुत्तरित नै छ । युवामा विद्रोही स्वभाव हुन्छ । यस स्वभावले उसलाई जीवननिर्वाहका लागि गतिशील तुल्याएको पनि हुन्छ तर आजको विश्वका युवा पूर्णतः विज्ञानप्रेरित छन् । संसार हेरेको छ । संसारमा विज्ञानले गरेको परिवर्तनको आधार बुझेको छ । विकसित मुलुक जल्नुमा पनि युवा नै अघि आउनुका कारण के हुन् ? युवामा देखिएको यो विद्रोहको आगोका कारण यो संसार जलिरहेको छ । विकसित मुलुक आफ्नो प्रतिष्ठा वा आफ्नो पहिचान कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने चिन्तामा छन् । विकासोन्मुख मुलुक कसरी विकास गर्ने भन्ने सोचमा छन् तर आजको विश्वमा देखापरेको विज्ञानको चमत्कारले देखाएको आधार भने भिन्नरूपमा आएको पाइन्छन् । प्रविधिले मानिसको रोजगारी खोस्यो । प्रविधिको सम्पन्नताले मानिसलाई बेरोजगार बनायो । प्रविधिबाट बाँच्न खोज्यो मानिस । प्रविधि र विकासले संसारलाई एकसूत्रमा बाँध्यो पनि । विकसित मुलुक देश र देशवासीका समस्याको समाधानमा भन्दा आणविक हातहतियारको निर्माणमा सक्रिय रहे । आफूलाई शक्तिशाली बनाउनु नै उनीहरूको ध्येय देखियो । यो ध्येयमा लागिरहेका उनीहरूमा जनताका आवश्यक र जीवन बाँच्नका लागि चाहिने आधार दिन सकेनन् । जसले गर्दा युवा बेरोजगार भयो । बेरोजगारी समस्या र महँगो जीवनशैलीमा बाँच्न चाहेको मानिस आवश्यकतालाई पूर्ति गर्ने स्रोत भेटन् नसक्ने अवस्थामा पुग्यो । यस अवस्थाको जीवन्त नमुना आजका युवामा देखापरेको पाइन्छ । मानिसमा सहनशीलता हुनुपर्ने हो । त्यो कमजोर बनेको छ । मानिसमा सद््भाव र भाइचारा हुनुपर्ने हो त्यो देखिँदैन । विकास, विकास, विकास नै रटानमा देखापरेको पाइन्छ । विकास र प्रविधिको द्रुत उन्नति नै आजको आगाको केन्द्र बने । यही अवस्था रहेमा संसार समाप्त हुनका लागि प्रलय होइन विद्रोह नै केन्द्रीय आधार हुने कुरालाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । भौतिक संसारले देखाएको यो बाटो कठिन बन्ने तथ्यलाई नकार्न पनि सकिँदैन । विकासले मानिसलाई सम्पन्न मात्र होइन आलसी पनि बनाएको छ । उसका हरेक काम प्रविधिले गरिदिएको छ । ऊ आज अन्यमनस्क बनेको छ । यही अन्यमनस्क नै विद्रोह हो । यो विद्रोह सबै मुलुकका लागि अभिसाप बन्नसक्ने तथ्यलाई नकार्न सकिँदैन । युरोप जल्नुमा कारक जे भए पनि आज संसार जलिरहेको छ । यो जल्ने संसारलाई मानिसका व्यवहार र राजनीतिको मूल बाटोले नै समाधान गर्न सक्छ । त्यसैले विकास सबै होइन । मानवता, मानवीय भावन र आध्यात्म नै शान्तिको मार्ग हो । यही मार्गले मानिसलाई उसको पहिचान दिलाउने कुरालाई कसैले पनि नकार्न सक्दैन । जल्नु संसारको नियति हो भने मानवतालाई यो नियति चाहिँदैन ।