Tuesday, November 17, 2026||
MultiKhabarMultiKhabar

एआई र लोकतान्त्रिक विवेक

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram
एआई र लोकतान्त्रिक विवेक
Photo / Coverage: नेपालन्युज

ज्ञान कहाँबाट आउँछ भन्ने प्रश्न मानव सभ्यताको इतिहासमा लामो समयसम्म बहसको विषय रह्यो। हजारौँ वर्षसम्म मानिसहरूले ज्ञानको अन्तिम स्रोत ईश्वरलाई माने। तर अठारौँ शताब्दीको प्रबोधनकालले यो धारणामा परिवर्तन ल्यायो। ज्ञान प्राप्तिको आधार मानिसको अवलोकन, प्रयोग, गणित, अनुसन्धान र तर्क हुन सक्छ भन्ने मान्यता स्थापित भयो। सत्यको खोजीका लागि प्रमाण र वैज्ञानिक विधि आवश्यक हुन्छ भन्ने विचारले समाजको सोच्ने तरिका नै बदलिदियो। इतिहासकार स्टिभन शापिनले औँल्याएझैँ, यो परिवर्तन बौद्धिक क्रान्तिमा मात्र सीमित थिएन। यसले सामाजिक मूल्य र संस्थाहरूलाई समेत पुनर्गठन गर्‍यो। अनुसन्धान, प्रश्न गर्ने क्षमता, प्रमाणको खोजी र आलोचनात्मक परीक्षणलाई समाजका महत्त्वपूर्ण सद्गुणका रूपमा स्थापित गरियो। मानिसले आफूलाई मात्र होइन, आफ्ना संस्थाहरूलाई पनि प्रमाण र तर्कको कसौटीमा जाँच्न थाल्यो। नागरिकले उम्मेदवार, नीति, विचार र सार्वजनिक निर्णयको मूल्यांकन गरेर आफ्नो निष्कर्ष आफैँ निकाल्न सक्छन् भन्ने विश्वासमा लोकतन्त्र टिकेको हुन्छ। लोकतन्त्रले यो परिवर्तनलाई सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्छ। लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको आधार नागरिक सार्वभौमिकता हो। नागरिकले उम्मेदवार, नीति, विचार र सार्वजनिक निर्णयको मूल्यांकन गरेर आफ्नो निष्कर्ष आफैँ निकाल्न सक्छन् भन्ने विश्वासमा लोकतन्त्र टिकेको हुन्छ। मताधिकार केवल मतदान केन्द्रमा पुगेर मत हाल्ने अधिकार होइन, आफ्नो समाज र भविष्यबारे सोच्ने, प्रश्न गर्ने र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने अधिकार पनि हो। आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को तीव्र विकासले यस्तै अर्को बौद्धिक परिवर्तनको संकेत गरिरहेको छ। यसले ज्ञान उत्पादन, अनुसन्धान र सूचना विश्लेषणको परम्परागत प्रक्रियालाई बदल्न थालेको छ। केही वर्षअघि मानिसले मात्र गर्न सक्ने ठानिएका जटिल काम अहिले मेसिनले छोटो समयमा गर्न थालेका छन्। दशकौँदेखि वैज्ञानिकहरूलाई चुनौती दिइरहेका गणितीय समस्या समाधान गर्न एआई सक्षम भएको छ। औषधि अनुसन्धानमा पनि यसले नयाँ सम्भावना पहिचान गरिरहेको छ। विशाल रासायनिक संरचनाको विश्लेषण गरेर सम्भावित एन्टिबायोटिक उम्मेदवार खोज्न एआई प्रणाली प्रयोग भइरहेका छन्। मानव अनुसन्धानकर्ताले समय र स्रोतको सीमाका कारण परीक्षण गर्न नसक्ने सम्भावनाहरूलाई पनि यसले विश्लेषण गर्न सक्छ। यस परिवर्तनको महत्त्व केवल काम छिटो हुनुमा छैन। एआईले अनुसन्धानको दायरा नै विस्तार गरिरहेको छ। मानव अनुसन्धानकर्ताले समय र स्रोतको सीमाका कारण परीक्षण गर्न नसक्ने सम्भावनाहरूलाई पनि यसले विश्लेषण गर्न सक्छ। मानिसले प्रश्न सोध्ने र प्राप्त नतिजाको मूल्यांकन गर्ने काम जारी राखे पनि नयाँ सूचना र सम्भावित समाधान उत्पादन गर्ने प्रक्रियामा मेसिनको भूमिका बढिरहेको छ। यसले ज्ञान उत्पादनको परम्परागत अवधारणामाथि नयाँ प्रश्न खडा गरेको छ। अब मानिसले मात्रै ज्ञान सिर्जना गर्छ भन्ने मान्यता पर्याप्त नहुन सक्छ। एआईले पनि नयाँ सम्बन्ध पहिचान गर्न, सम्भावित समाधान प्रस्तुत गर्न र अनुसन्धानका लागि नयाँ बाटो देखाउन थालेको छ। तर यसले एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता भने मेटाउँदैन। कुनै प्रश्नको सम्भावित उत्तर निकाल्नु र कुन प्रश्न सोध्न आवश्यक छ भन्ने निर्णय गर्नु एउटै कुरा होइन। समाजले कुन दिशामा अघि बढ्नुपर्छ, कुन मूल्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र कस्तो भविष्य निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने निर्णय तथ्यांकको विश्लेषणबाट मात्रै गर्न सकिँदैन। एआईको प्रमुख क्षमता विशाल तथ्यांकभित्रका ढाँचा पहिचान गर्नु हो। यसलाई प्रश्न, समीकरण वा कुनै समस्या दिइन्छ र उपलब्ध सूचनाबीचको सम्बन्ध विश्लेषण गरेर सम्भावित उत्तर प्रस्तुत गर्छ। तर समाजले कुन दिशामा अघि बढ्नुपर्छ, कुन मूल्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र कस्तो भविष्य निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने निर्णय तथ्यांकको विश्लेषणबाट मात्रै गर्न सकिँदैन। त्यसका लागि मानवीय विवेक, नैतिकता, सामाजिक अनुभव र सामूहिक छलफल आवश्यक हुन्छ। यहीँबाट एआई र लोकतन्त्रबीचको सम्बन्धको गम्भीर प्रश्न सुरु हुन्छ। कुन नीतिले राजनीतिक ध्रुवीकरण कम गर्न सक्छ? नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्दा राज्यले निगरानीको अधिकार कति प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ? व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र सार्वजनिक सुरक्षाबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने? आर्थिक तथा सामाजिक असमानताले ग्रस्त समाजमा न्यायको अर्थ के हुन्छ? यस्ता प्रश्नको एउटै गणितीय उत्तर हुँदैन। फरक समुदाय, फरक अनुभव र फरक मूल्य भएका नागरिकले यिनलाई फरक दृष्टिकोणबाट बुझ्न सक्छन्। एआईले मानिसलाई सहजता, गति र बाह्य क्षमताको उपयोग गर्न प्रेरित गरिरहेको छ। ठूलो परिमाणको तथ्यांक केही क्षणमै विश्लेषण गर्न सक्ने प्रणालीले समय र श्रम बचाउँछ। एआईले यी प्रश्नसँग सम्बन्धित तथ्यांक, सम्भावित परिणाम र विभिन्न नीतिगत विकल्पको विश्लेषण गर्न सक्छ। तर कुन विकल्प न्यायोचित छ भन्ने अन्तिम निर्णय समाजले नै गर्नुपर्छ। त्यो निर्णयका लागि नागरिकबीच बहस, असहमति, संवाद र सामूहिक विवेक आवश्यक हुन्छ। लोकतन्त्रको जीवन्तता पनि यही प्रक्रियामा निर्भर हुन्छ। सहजताको मूल्य र मानवीय निर्णय एआईले मानिसलाई सहजता, गति र बाह्य क्षमताको उपयोग गर्न प्रेरित गरिरहेको छ। ठूलो परिमाणको तथ्यांक केही क्षणमै विश्लेषण गर्न सक्ने प्रणालीले समय र श्रम बचाउँछ। चिकित्सा क्षेत्रमा छिटो विश्लेषणले रोग पहिचान र उपचारमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। अनुसन्धानमा जटिल तथ्यांकको विश्लेषणले नयाँ खोजको सम्भावना बढाउँछ। शिक्षा, उद्योग, कृषि र सार्वजनिक सेवामा पनि यसको उपयोगिता विस्तार भइरहेको छ। तर छिटो हुनु सधैँ सही हुनु होइन। सहजता सधैँ हितकर पनि हुँदैन। कुनै प्रविधिले काम सजिलो बनाउँदा त्यसले सिर्जना गर्न सक्ने जोखिमको मूल्यांकन नगर्ने हो भने त्यसको लाभभन्दा क्षति ठूलो हुन सक्छ। इन्टरनेटको विकासले संसारलाई जोड्यो, सूचनामा पहुँच विस्तार गर्‍यो र ज्ञानलाई आम मानिससम्म पुर्‍यायो। तर त्यससँगै गलत सूचना, भ्रामक प्रचार, गोपनीयताको उल्लंघन र डिजिटल प्लेटफर्मको अत्यधिक प्रभावजस्ता समस्या पनि बढे। समयक्रममा डिजिटल अर्थतन्त्रलाई सार्वजनिक हितअनुकूल बनाउने, गलत सूचनाको प्रभाव घटाउने र प्रयोगकर्ताको अधिकार संरक्षण गर्ने विषयमा राज्य, अदालत, शैक्षिक संस्था र नागरिक समाजले हस्तक्षेप गर्नुपर्ने अवस्था आयो। इन्टरनेटको प्रारम्भिक विस्तारका क्रममा प्रविधिले आफैँ सबै समस्या समाधान गर्छ भन्ने विश्वास व्यापक थियो। तर समयक्रममा डिजिटल अर्थतन्त्रलाई सार्वजनिक हितअनुकूल बनाउने, गलत सूचनाको प्रभाव घटाउने र प्रयोगकर्ताको अधिकार संरक्षण गर्ने विषयमा राज्य, अदालत, शैक्षिक संस्था र नागरिक समाजले हस्तक्षेप गर्नुपर्ने अवस्था आयो। सामाजिक सञ्जालका कारण बालबालिकामा परेको असर, व्यक्तिगत सूचनाको दुरुपयोग र प्रविधि कम्पनीको जवाफदेहिताबारे अहिले भइरहेका बहस त्यसैका उदाहरण हुन्। एआईको विकासमा पनि यस्तै गल्ती दोहोरिन दिनु हुँदैन। प्रविधिको गति र व्यावसायिक सम्भावनालाई मात्रै प्राथमिकता दिँदा मानव समाजका आधारभूत मूल्य कमजोर हुन सक्छन्। विशेषगरी लोकतान्त्रिक संस्थाहरूमा यसको प्रभाव गम्भीर हुन सक्छ। नागरिकले आफैँ सोच्ने, तथ्य जाँच्ने र निर्णय गर्ने अभ्यास छोडेर एआईले दिएको उत्तरलाई अन्तिम सत्य मान्न थाले भने लोकतन्त्रको आधार नै कमजोर हुन सक्छ। सूचनाको पहुँचदेखि सोच्ने क्षमतासम्म इन्टरनेटले मानिसलाई सूचनाको विशाल संसारमा पहुँच दियो। डिजिटल पुस्तकालय, अभिलेख र शैक्षिक सामग्रीले ज्ञानलाई पहिलेभन्दा धेरै सहज बनाएका छन्। डिजिटल पब्लिक लाइब्रेरी अफ अमेरिकाले विभिन्न पुस्तक र अभिलेखमा पहुँच विस्तार गरेको छ। इन्टरनेट आर्काइभको वेब्याक मेसिनले विगतमा प्रकाशित वेब सामग्री खोज्न र हेर्न सहयोग गर्छ। विकिपिडियाले सामूहिक ज्ञानको विशाल भण्डार निःशुल्क उपलब्ध गराएको छ। खान एकेडेमीले डिजिटल माध्यमबाट शिक्षालाई धेरै मानिससम्म पुर्‍याउने काम गरेको छ। चना उपलब्ध हुनु र त्यसलाई सही ढंगले बुझ्नु फरक कुरा हो। इन्टरनेटमा उपलब्ध सबै सामग्री सत्य हुँदैनन्। स्रोतको विश्वसनीयता जाँच्ने, तथ्य र विचार छुट्याउने तथा गलत सूचनाको पहिचान गर्ने क्षमता नागरिकमा आवश्यक हुन्छ। यी उदाहरणले प्रविधि सार्वजनिक हितका लागि प्रयोग हुन सक्छ भन्ने देखाउँछन्। ज्ञान केही सीमित संस्था वा व्यक्तिको नियन्त्रणमा नराखी सर्वसाधारणसम्म पुर्‍याउने काम डिजिटल प्रविधिले सम्भव बनाएको छ। तर सूचना उपलब्ध हुनु र त्यसलाई सही ढंगले बुझ्नु फरक कुरा हो। इन्टरनेटमा उपलब्ध सबै सामग्री सत्य हुँदैनन्। स्रोतको विश्वसनीयता जाँच्ने, तथ्य र विचार छुट्याउने तथा गलत सूचनाको पहिचान गर्ने क्षमता नागरिकमा आवश्यक हुन्छ। एआईले यो चुनौतीलाई अर्को तहमा पुर्‍याएको छ। इन्टरनेटले मानिसलाई सूचना खोज्ने र छान्ने काममा सहयोग गर्‍यो। एआईले भने सूचना छान्ने, विश्लेषण गर्ने र निष्कर्ष प्रस्तुत गर्ने कामसमेत आफ्नो जिम्मामा लिन खोज्छ। यसले मानिसलाई विश्लेषणको झन्झटबाट मुक्त गराउने सुविधा दिन्छ। तर मानिसले विश्लेषण गर्ने अभ्यास नै छोड्न थाल्यो भने उसको आलोचनात्मक सोच कमजोर हुन सक्छ। एआईबाट प्राप्त उत्तर गलत हुन सक्छ, अपूर्ण हुन सक्छ वा कुनै निश्चित पूर्वाग्रहबाट प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले एआईलाई ज्ञानको अन्तिम निर्णायकका रूपमा होइन, अनुसन्धान र विश्लेषणमा सहयोग गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। कुनै विषयमा एआईले दिएको उत्तर पढेर त्यसलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नु र त्यसको आधार, स्रोत तथा तर्क जाँच्नु फरक अभ्यास हुन्। पहिलोले तत्काल सहजता दिन सक्छ, दोस्रोले ज्ञान र विवेक निर्माण गर्छ। लोकतान्त्रिक समाजका लागि दोस्रो अभ्यास अपरिहार्य छ। एआईबाट प्राप्त उत्तर गलत हुन सक्छ, अपूर्ण हुन सक्छ वा कुनै निश्चित पूर्वाग्रहबाट प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले एआईलाई ज्ञानको अन्तिम निर्णायकका रूपमा होइन, अनुसन्धान र विश्लेषणमा सहयोग गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। तथ्य जाँच्ने र निष्कर्षमाथि प्रश्न गर्ने मानवीय क्षमता कायम रहनुपर्छ। लोकतन्त्रमा नागरिकको उपस्थिति लोकतन्त्र नागरिकको सहभागिताबाट चल्छ। नागरिकले मतदान केन्द्रमा मत हाल्नु, विद्यालय व्यवस्थापन समितिको बैठकमा सहभागी हुनु, स्थानीय सरकारका निर्णयबारे प्रश्न गर्नु वा घरपरिवारमा सार्वजनिक विषयमा छलफल गर्नु सबै लोकतान्त्रिक अभ्यासका रूप हुन्। यी कामको मूल्य केवल अन्तिम निर्णयमा हुँदैन, निर्णयमा पुग्ने प्रक्रियामा पनि हुन्छ। एआईले कुनै उम्मेदवारको घोषणापत्र तुलना गर्न, बजेटको विश्लेषण गर्न वा नीतिको सम्भावित प्रभाव देखाउन सक्छ। तर नागरिकले कुन विषयलाई प्राथमिकता दिने र कस्तो समाज चाहने भन्ने निर्णय आफैँ गर्नुपर्छ। यदि नागरिकले सार्वजनिक नीतिबारे सोच्ने र छलफल गर्ने जिम्मेवारी एआईलाई सुम्पिए भने लोकतान्त्रिक सहभागिता औपचारिकतामा सीमित हुन सक्छ। एआईले कुनै उम्मेदवारको घोषणापत्र तुलना गर्न, बजेटको विश्लेषण गर्न वा नीतिको सम्भावित प्रभाव देखाउन सक्छ। तर नागरिकले कुन विषयलाई प्राथमिकता दिने र कस्तो समाज चाहने भन्ने निर्णय आफैँ गर्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा असहमतिको पनि महत्त्वपूर्ण स्थान छ। सबै नागरिक एउटै विचारमा सहमत हुँदैनन्। फरक विचार, अनुभव र प्राथमिकताबीच छलफल हुँदा नै सार्वजनिक निर्णय परिष्कृत हुन्छ। एआईले सबैलाई एउटै शैलीको उत्तर दिन थालेमा वा मानिसले आफ्ना विचारलाई चुनौती दिने संवादबाट टाढा रहन थालेमा सार्वजनिक बहसको विविधता कमजोर हुन सक्छ। एआईको प्रभाव व्यवस्थापन गर्न शिक्षा क्षेत्रको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयले विद्यार्थीलाई सूचना खोज्न र उत्तर निकाल्न मात्र सिकाएर पुग्दैन। लोकतान्त्रिक संस्था पनि स्थिर र अपरिवर्तनीय संरचना होइनन्। तिनलाई निरन्तर प्रश्न, समीक्षा र सुधार आवश्यक हुन्छ। विज्ञानजस्तै लोकतन्त्र पनि असन्तुष्ट नागरिकको जिज्ञासा र प्रश्नबाट अघि बढ्छ। नागरिकले संस्थालाई प्रश्न गर्न छोडे, वा आफ्ना विचार निर्माण गर्ने जिम्मेवारी मेसिनलाई दिए भने लोकतन्त्रको सुधार प्रक्रिया नै कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले एआईले दिएको उत्तरलाई जानकार नागरिकको विचारको विकल्प बनाउनु हुँदैन। प्रविधिले मानिसलाई थप सक्षम बनाउनुपर्छ, उसको निर्णय गर्ने अधिकार र क्षमता विस्थापित गर्नु हुँदैन। शिक्षा र सार्वजनिक संस्थाको जिम्मेवारी एआईको प्रभाव व्यवस्थापन गर्न शिक्षा क्षेत्रको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयले विद्यार्थीलाई सूचना खोज्न र उत्तर निकाल्न मात्र सिकाएर पुग्दैन। उनीहरूलाई प्रश्न गर्न, तर्क गर्न, स्रोत जाँच्न, प्रमाणका आधारमा निष्कर्ष निकाल्न र फरक विचारसँग संवाद गर्न सिकाउनुपर्छ। एआईले विद्यार्थीलाई निबन्ध लेख्न, गणितीय समस्या समाधान गर्न वा कुनै विषयको सारांश तयार गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर विद्यार्थीले त्यस प्रक्रियाबाट सिक्ने अवसर गुमाउनु हुँदैन। तयार उत्तर प्राप्त गर्नु र आफैँले अनुसन्धान गरेर निष्कर्षमा पुग्नुको शैक्षिक मूल्य फरक हुन्छ। सिकाइको प्रक्रिया नै ज्ञान निर्माणको आधार हो। शिक्षकको भूमिका पनि यही कारणले अझ महत्त्वपूर्ण बन्न सक्छ। उनीहरूले विद्यार्थीलाई एआईको प्रयोग गर्न सिकाउनेसँगै त्यसका सीमाबारे सचेत बनाउनुपर्छ। एआईले प्रस्तुत गरेको सामग्रीको स्रोत के हो, तथ्य कति विश्वसनीय छन् र त्यसमा कुनै पूर्वाग्रह छ कि छैन भन्ने प्रश्न सोध्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। प्रविधिको विकास केवल बजारको माग र नाफाको आधारमा निर्देशित हुनुहुँदैन। त्यसले सार्वजनिक हित, समानता, स्वतन्त्रता र लोकतान्त्रिक मूल्यको संरक्षण गर्नुपर्छ। सार्वजनिक संस्थाहरूले पनि एआईको प्रयोगमा मानवीय जवाफदेहितालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। सरकारी सेवा, न्यायिक प्रक्रिया, स्वास्थ्य, शिक्षा र सार्वजनिक सुरक्षामा एआईको प्रयोग बढ्दै जाँदा निर्णय कसले गर्छ, गल्ती भए जिम्मेवार को हुन्छ र नागरिकले निर्णयमाथि पुनरावलोकन माग्न पाउने अधिकार कसरी सुनिश्चित हुन्छ भन्ने विषय स्पष्ट हुनुपर्छ। एआईको विकासलाई मानवीय हितसँग जोड्न नागरिक समाज, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, सरकार र प्रविधि कम्पनीबीच सहकार्य आवश्यक छ। प्रविधिको विकास केवल बजारको माग र नाफाको आधारमा निर्देशित हुनुहुँदैन। त्यसले सार्वजनिक हित, समानता, स्वतन्त्रता र लोकतान्त्रिक मूल्यको संरक्षण गर्नुपर्छ। यस दिशामा लगानी र संस्थागत पहलको आवश्यकता पनि बढेको छ। एआईको विकासमा मानवतालाई केन्द्रमा राख्ने उद्देश्यसहित म्याकआर्थर फाउन्डेसनले अन्य अनुदाताहरूसँग मिलेर पाँच सय मिलियन अमेरिकी डलरको ‘ह्युम्यानिटी एआई’ पहललाई समर्थन गरिरहेको छ। यसको प्रारम्भिक प्राथमिकतामा लोकतन्त्र र शिक्षा रहेका छन्। प्रविधिले मानिसको भूमिका कमजोर पार्ने होइन, उसको क्षमता विस्तार गर्ने गरी विकास हुनुपर्छ भन्ने यस पहलको आधारभूत मान्यता हो। प्रविधिको केन्द्रमा मानिस एआईले भविष्यमा अझ राम्रो, सुरक्षित र समृद्ध संसार निर्माण गर्न सहयोग गर्न सक्छ। अनुसन्धानको गति बढाउन, स्वास्थ्य सेवामा सुधार ल्याउन, शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्न र जटिल समस्याको समाधान खोज्न यसले महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ। तर यो प्रविधि शून्यबाट उत्पन्न भएको होइन। यसको विकास मानव वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, विश्वविद्यालय, सार्वजनिक अनुसन्धान संस्था र सहकर्मी समीक्षा प्रणालीले निर्माण गरेको ज्ञानमाथि आधारित छ। एआईलाई मानिसको सोच्ने क्षमता बढाउने उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर मानिसले के सोच्ने, कुन प्रश्न उठाउने, कुन मूल्यलाई प्राथमिकता दिने र कस्तो भविष्य निर्माण गर्ने भन्ने निर्णय मानिसकै जिम्मामा रहनुपर्छ। वैज्ञानिक क्रान्तिले मानिसलाई प्रमाण, अनुसन्धान र तर्कको महत्त्व सिकायो। त्यसबाट विकसित भएका संस्थाहरूले ज्ञानलाई परीक्षण गर्ने, गल्ती सच्याउने र नयाँ निष्कर्षमा पुग्ने प्रक्रिया स्थापित गरे। एआईले ती प्रक्रिया छिटो बनाउन सक्छ, तर तिनको स्थान लिन सक्दैन। वैज्ञानिक खोजको मूल्य केवल प्राप्त परिणाममा हुँदैन। त्यसलाई प्राप्त गर्न गरिएको अनुसन्धान, प्रयोग, असफलता, बहस र पुनः परीक्षणको प्रक्रियामा पनि हुन्छ। त्यस्तै लोकतन्त्रको मूल्य केवल अन्तिम निर्णयमा होइन, नागरिकले त्यसमा सहभागी हुने प्रक्रियामा हुन्छ। परिणाम छिटो प्राप्त गर्ने नाममा प्रक्रिया नै विस्थापित गरियो भने ज्ञान र लोकतन्त्र दुवै कमजोर हुन्छन्। एआईलाई मानिसको सोच्ने क्षमता बढाउने उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर मानिसले के सोच्ने, कुन प्रश्न उठाउने, कुन मूल्यलाई प्राथमिकता दिने र कस्तो भविष्य निर्माण गर्ने भन्ने निर्णय मानिसकै जिम्मामा रहनुपर्छ। लोकतन्त्रको आधार नागरिकको यही स्वतन्त्र विवेक हो। यदि एआईले हाम्रा लागि सोच्न थाल्यो र हामीले आफ्नै विचार निर्माण गर्ने जिम्मेवारी छोड्यौँ भने लोकतन्त्रले क्षति बेहोर्नेछ। त्यसैले प्रविधिको विकाससँगै मानवीय विवेक, सार्वजनिक बहस र नागरिक सहभागिताको संरक्षण गर्नु आजको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चुनौती हो। (लेखक पालफ्रे जोन डी. तथा क्याथरिन टी. म्याकआर्थर फाउन्डेसनका अध्यक्ष हुन्।)

Share:WhatsAppFacebookX (Twitter)Telegram

Read Complete Original Article

Published originally on नेपालन्युज

Visit Publisher Site →

Related News

🇳🇵 Nepal
एमाले स्थायी कमिटी बैठक सुरु, तस्बिरमा हेर्नुहोस्
Latest NewsJust now

एमाले स्थायी कमिटी बैठक सुरु, तस्बिरमा हेर्नुहोस्

काठमाडौं । नेकपा एमालेको स्थायी कमिटीको दोस्रो बैठक सुरु भएको छ । पार्टी केन्द्रीय कार्यालय च्यासलमा मंगलबार दिउँसो २ बजेदेखि बैठक सुरु भएको हो । भोलिदेखि सुरु हुने राष्ट्रिय कार्यकर्ता भेलाको... ...

रातोपाटी
स्थानीय कमिटी बैठकका लागि च्यासल पुगे एमाले नेता (तस्बिरहरू)
Latest NewsJust now

स्थानीय कमिटी बैठकका लागि च्यासल पुगे एमाले नेता (तस्बिरहरू)

स्थायी कमिटी बैठकका लागि नेकपा (एमाले)का नेताहरू पार्टी केन्द्रीय कार्यालय, च्यासल पुगेका छन्।  राष्ट्रिय भेलाको अघिल्लो दिन एमालेले स्थायी कमिटी बैठक बोलाएको हो। मंसिर २ गते एमालेको राष्ट्रिय भेला हुँदै छ। स्थायी कमिटी बैठकले राष्ट्रिय भेलाका एजेन्डा अनुमोदन गर्ने जनाइएको छ।  ...

नेपालखबर
जुनसुकै समयमा आन्दोलनमा उत्रिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, तयार रहनुहोस् : अध्यक्ष ओली
Latest NewsJust now

जुनसुकै समयमा आन्दोलनमा उत्रिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, तयार रहनुहोस् : अध्यक्ष ओली

काठमाडौँ । नेकपा (एमाले) का अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले जुनसुकै समयमा सरकारविरुद्ध आन्दोलनमा उत्रिनुपर्ने अवस्था आउन सक्ने भन्दै मानसिक र साङ्गठनिक रूपमा तयार रहन पार्टीपङ्क्तिलाई निर्देशन दिएका छन् । आइतबार काठमाडौँमा अखिल... ...

रातोपाटी
कलेजमा घाइते लाटोकोसेरो भेटिएपछि उद्धारमा खटिइन् प्रहरी अधिकारी
Latest NewsJust now

कलेजमा घाइते लाटोकोसेरो भेटिएपछि उद्धारमा खटिइन् प्रहरी अधिकारी

अमेरिकाको फ्लोरिडा राज्यस्थित एक कलेजमा घाइते अवस्थामा भेटिएको लाटोकोसेरोलाई प्रहरी अधिकारीले उद्धार गरेकी छन्। नियमित सुरक्षा ड्युटीमा खटिएकी प्रहरी अधिकारीले घाइते लाटोकोसेरो देखेपछि वन्यजन्तु उद्धार केन्द्रको सहयोगमा त्यसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याएकी हुन्। फ्लोरिडाको ब्रोवार्ड कलेजमा गत बिहीबार यो घटना भएको हो। कलेज परिसरमा घाइते लाटोकोसेरो भेटिएपछि त्यहाँका कर्मचारीले पेम्ब्रोक पाइन्स प्रहरी विभागकी अधिकारी क्याटालिना गानानलाई जानकारी गराएका थिए। सूचना पाएलगत्तै गानानले लाटोकोसेरोको ...

फरकधार
Multikhabar App

All Information In One Place

Real-time headlines from trusted sources. Get the app now — stay updated, inspired, and ahead with breaking news!

Get it on Google Play