दशैँको जमरा : आस्था, समृद्धि र स्वास्थ्यको प्रतीक

देशले विभिन्न विपत्ति र चुनौतीको सामना गरिरहे पनि नेपालीका घरआँगनमा महान् चाड बडादशैँको रौनक छाइसकेको छ । शरद ऋतुको आगमनसँगै भित्रिने यो पर्व धार्मिक आस्था, पारिवारिक मिलन, सांस्कृतिक एकता र आपसी सद्भावको उत्सव पनि हो । असत्यमाथि सत्यको, अधर्ममाथि धर्मको र आसुरी शक्तिमाथि दैवीशक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने दशैँमा टीका र जमराको विशेष महत्त्व छ । घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक जौ छरेर उमारिएको जमरा विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्दा कानमा सिउरिने परम्परा छ । वर्षभरि काम, अध्ययन वा अन्य कारणले घरपरिवारबाट टाढा रहेका मानिससमेत दशैँमा घर फर्किएर मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा थाप्ने गर्छन् । पुरुषले ढाकाटोपीमा र महिलाले कपालमा सिउरेको जमराले नेपाली समाजको मौलिक पहिचानलाई झल्काउँछ । दशैँलाई बडादशैँ, दशहरा र विजयादशमीजस्ता नामले चिनिन्छ । पितृपक्षको समाप्तिपछि प्रतिपदाका दिन घटस्थापना गरी सुरु हुने नवरात्रको धार्मिक अनुष्ठान विजयादशमीसम्म विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ । त्यसपछि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म दशैँको उत्सव जारी रहन्छ । यस अवधिमा दुर्गा भवानीका विभिन्न स्वरूपको आराधना गरिन्छ । महासप्तमी, महाष्टमी र महानवमीका दिन विशेष पूजा गरिन्छ भने विजयादशमीमा देवीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा ग्रहण गरिन्छ । घटस्थापनादेखि उमारिएको जमरा विजयादशमीमा देवीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । धार्मिक विश्वासमा समृद्धिको प्रतीक मानिने जमरा नेपाली मौलिक संस्कृति, कृषि परम्परा र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको समेत प्रतीक हो । जमराको महत्त्व केवल दशैँको धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित छैन । यो नेपाली समाजको कृषि परम्परा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र समृद्धिको कामनासँग पनि जोडिएको छ । घटस्थापनाका दिन दशैँघरमा विधिपूर्वक पूजा गरी माटो वा बालुवामा जौ छरिन्छ । कतिपय समुदायमा जौसँगै धान, गहुँ र मकैजस्ता अन्नसमेत छर्ने चलन छ । अँध्यारो वा कम प्रकाश पर्ने स्थानमा राखिएको जमरा नवरात्रभरि स्याहारसुसार गरेर उमारिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार घटमा देवीदेवताको आह्वान गरी दुर्गा भवानीको आराधना गरिन्छ । नवरात्रका नौ दिनमा शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्रीको पूजा गर्ने परम्परा छ । यी नौ स्वरूपलाई नवदुर्गाका रूपमा चिनिन्छ । नवरात्रभरि पूजा गरिएको जमरा विजयादशमीका दिन देवी तथा कुलदेवतालाई अर्पण गरी प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । जमरालाई समृद्धि, उर्वरता, शुभता र जीवनको निरन्तरताको प्रतीक मानिन्छ । बीउबाट उम्रिएर हरियाली फैलाउने जमराले नयाँ जीवन र आशाको सन्देशसमेत दिन्छ । कृषि प्रधान नेपाली समाजमा अन्नबालीको उत्पादन, प्रकृतिको अनुकूलता र परिवारको सुखसमृद्धिसँग जोडिएको यसको सांस्कृतिक महत्त्व विशेष छ । दशैँमा टीका र जमरा लगाउने चलनले परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता बढाउने, पुस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परालाई निरन्तरता दिने र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने काम पनि गर्छ । त्यसैले जमरा धार्मिक अनुष्ठानको एउटा सामग्रीमात्र नभई नेपाली मौलिक संस्कृति र सामूहिक पहिचानको प्रतीकसमेत हो । जमराका लागि प्रयोग गरिने जौलाई संस्कृतमा ‘यव’ भनिन्छ । धार्मिक तथा पौराणिक ग्रन्थहरूमा जौलाई महत्त्वपूर्ण अन्नका रूपमा उल्लेख गरिएको छ । वैदिक परम्परामा यज्ञ, हवन तथा विभिन्न धार्मिक कर्ममा जौको प्रयोग गरिँदै आएको छ । यसलाई बल, ऊर्जा र समृद्धिसँग जोडेर हेरिन्छ । जौको महत्त्व धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन । पोषणका दृष्टिले पनि यो उपयोगी अन्न हो । जौमा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, आहारजन्य रेसा तथा विभिन्न सूक्ष्म पोषक तत्त्व पाइन्छन् । विशेषगरी यसमा पाइने रेसाले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न र सन्तुलित आहारको हिस्सा बन्न मद्दत गर्छ । जौबाट सातु, चिउरा तथा अन्य खाद्य पदार्थ तयार गरिन्छ । पछिल्लो समय जौबाट बनेका विभिन्न खाद्य सामग्रीको प्रयोगसमेत बढ्दै गएको छ । तर, आधुनिक कृषि प्रणाली र अन्य बालीप्रतिको आकर्षणका कारण परम्परागत अन्नका रूपमा रहेको जौको खेती कतिपय क्षेत्रमा ओझेलमा पर्दै गएको छ । स्थानीय बालीको संरक्षण, उत्पादन वृद्धि र उपभोगमा प्रोत्साहन दिन सके खाद्य विविधता कायम राख्न मद्दत पुग्न सक्छ । यस अर्थमा दशैँमा जमरा उमार्ने परम्पराले जौजस्ता परम्परागत अन्नको महत्त्वलाई सम्झाउने अवसरसमेत प्रदान गर्छ । जमरालाई धार्मिक प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने चलनसँगै पछिल्लो समय यसको रस अर्थात् जमराको जुस पिउने प्रचलन पनि बढेको छ । कतिपयले यसलाई पोषणयुक्त पेयका रूपमा प्रयोग गर्ने गरेका छन् । अंकुरित जौमा केही भिटामिन, खनिज पदार्थ तथा अन्य जैविक तत्त्व पाइन्छन् । यसको पोषणमूल्य भने बीउको जात, उम्रने अवस्था, उत्पादन प्रक्रिया र सेवनको तरिकाअनुसार फरक पर्न सक्छ । जौको अंकुरबाट तयार गरिने रस तथा खाद्य पदार्थलाई सन्तुलित आहारको एउटा हिस्सा बनाउन सकिन्छ । तर, जमराको जुसले क्यान्सर, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, कलेजो वा अन्य गम्भीर रोग निको पार्छ भन्ने दाबीलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध छैन । त्यसैले यसलाई रोगको उपचारको विकल्पका रूपमा लिनु उचित हुँदैन । यस्ता रोग भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचार र खानपान व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । सामान्य स्वास्थ्यका लागि विविध खाद्य पदार्थ समावेश गरिएको सन्तुलित आहार, नियमित शारीरिक गतिविधि र स्वस्थ जीवनशैली महत्त्वपूर्ण हुन्छ । जमराको रस सेवन गर्ने व्यक्तिले पनि त्यसको स्वच्छता, सुरक्षित उत्पादन प्रक्रिया र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्छ ।ग्रामीण भेगमा दशैँमा उमारिएको जमरालाई सुकाएर राख्ने र ज्वरो आउँदा वा पेट दुख्दा पानीमा उमालेर पिउने परम्परासमेत छ । यो घरेलु अभ्यासका रूपमा पुस्तौँदेखि चल्दै आए पनि त्यस्ता प्रयोगको प्रभावकारिता सबै अवस्थामा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भएको मान्न मिल्दैन । विशेषगरी दीर्घरोग वा गम्भीर स्वास्थ्य समस्या देखिएमा घरेलु उपायमा मात्र भर पर्नुहुँदैन । आज शहरीकरण, व्यस्त जीवनशैली र बदलिँदो खानपानका बीच मानिसहरू परम्परागत खाद्य पदार्थ तथा प्राकृतिक स्रोतको महत्त्वबारे पुनः चासो राख्न थालेका छन् । जौबाट बनेका सातु, चिउरा र अन्य खाद्य पदार्थको प्रयोगले परम्परागत खानपानलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । यस्ता अन्नको पोषणमूल्य बुझेर दैनिक आहारमा उपयुक्त स्थान दिनु पनि उपयोगी हुन्छ । जमराको महत्त्वलाई बुझ्दा यसको धार्मिक आस्था र स्वास्थ्यसम्बन्धी दाबीलाई अलग-अलग रूपमा हेर्न आवश्यक छ । धार्मिक रूपमा जमरा देवीको प्रसाद, शुभता र समृद्धिको प्रतीक हो । पोषणका दृष्टिले भने जौ तथा यसको अंकुर उपयोगी खाद्य स्रोत हुन सक्छन् । तर, कुनै पनि खाद्य पदार्थलाई सबै रोगको उपचारका रूपमा प्रचार गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुँदैन । दशैँमा जमरा उमार्ने परम्पराले प्रकृति, कृषि र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ । एउटा सानो बीउबाट उम्रिने हरियो अंकुरले जीवन, आशा र समृद्धिको सन्देश दिन्छ । यही कारण जमरा नेपालीको घरआँगनमा धार्मिक श्रद्धासँगै सांस्कृतिक आत्मीयताको प्रतीक बनेर रहिआएको छ । यसरी हेर्दा दशैँको जमरा केवल टीकासँगै कानमा सिउरिने हरियो अंकुर होइन । यो नेपाली मौलिक परम्परा, धार्मिक विश्वास, कृषि सभ्यता र पारिवारिक एकताको साझा प्रतीक हो । यसको संरक्षण र महत्त्वबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराउँदै लैजान सके दशैँसँग जोडिएको यो विशिष्ट सांस्कृतिक परम्परा आगामी पुस्तासम्म जीवन्त रहनेछ ।