दुवाकोटकी संरक्षक : त्रिपुरासुन्दरी भद्राक्षीदेवी

चाँगुनारायण नगरपालिका-२, दुवाकोटका सडकपेटीहरूमा उभिएर वरपर आफ्ना नजरहरू डुलाउँदा आज आधुनिक बस्ती पक्की सडक, घरका लहर र बढ्दो आधुनिक जीवनशैली देखिन्छ । तर, यही बदलिँदो वातावरणका बीचमा पनि केही यस्ता स्थानहरू पनि छन् जहाँ, अझै पनि प्राचीनतम् विश्वास र आस्था बाँचिरहेको छ । ती धेरै स्थानहरूमध्ये त्रिपुरासुन्दरी भद्राक्षीदेवीको पवित्र थलो पनि एक हो । आजको बदलिँदो समाज र सभ्यतामा धेरैका लागि यो एउटा देवीको मन्दिर हो । कसैका लागि मनोकामना पूरा गर्ने विश्वासको केन्द्र कसैका लागि कुल परम्पराको निरन्तरता र कसै-कसैका लागि दुवाकोटको परिचयसँग गाँसिएको धार्मिक स्थल पनि हो । तर, साँच्चै गहिरिएर हेर्ने हो भने यो ठाउँ केवल पूजा गर्ने स्थलमा मात्र सीमित हुँदैन । यसको वरिपरि कथा छ, किम्बदन्ती छ, स्थानीय स्मृति छ, पुराना संरचनाका संकेत छन् र पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण भइरहेको आस्था र विश्वास पनि छ । अब यहाँ केही प्रश्नहरू अवश्य उब्जन्छन् । दुवाकोटकी त्रिपुरासुन्दरी भद्राक्षीदेवी को हुन् ? उनको यस स्थानमा सम्बन्ध कहिलेबाट सुरु भयो ? दुवाकोटको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानमा यो स्थान कति महत्त्वपूर्ण छ ? त्रिपुरासुन्दरी भद्राक्षीदेवीलाई स्थानीयले शक्ति स्वरूपा देवीका रूपमा पूजा गर्छन् । देवीको नामसँगै मातेश्वर र ललिता योगिनीको परम्परा पनि जोडिएको छ । शक्ति र शिवको यस्तो सहअस्तित्व नेपाली धार्मिक परम्परामा अस्वाभाविक होइन । शक्तिबिना शिव अपूर्ण र शिवबिना शक्ति अधुरो भन्ने दार्शनिक मान्यताले नेपाली धार्मिक चेतनामा गहिरो स्थान बनाएको छ । दुवाकोट नामको उत्पत्तिलाई लिएर एउटा रोचक स्थानीय मान्यता रहिआएको छ, दुवाकोटको पुरानो नाम देवीकोट थियो र कालान्तरमा त्यही नाम परिवर्तन भएर दुवाकोट भएको हो । नामको व्युत्पत्तिलाई ऐतिहासिक रूपमा अन्तिम सत्य मानेर निष्कर्ष निकाल्नुअघि थप भाषिक र अभिलेखीय अनुसन्धान अत्यन्त आवश्यक छ । तर, स्थानीय स्मृतिमा यो कुराको स्मरण आफैंमा महत्त्वपूर्ण छ । किनकि कुनै ठाउँको नाम केवल अक्षरहरूको जोडमात्र होइन, त्यसले त्यहाँको भूगोल, संस्कृति र स्मृतिलाई पनि बोकेर हिँडेको हुन्छ । यही सन्दर्भमा स्वस्थानी व्रतकथामा आउने देवीकोटको प्रसंगलाई स्थानीय धार्मिक परम्पराले दुवाकोटसँग जोड्ने गरेको पाइन्छ । श्री स्वस्थानी व्रतकथामा सतीदेवीका अंग पतन भएका विभिन्न धार्मिक स्थलहरूमध्ये देवीकोटमा उनको घुँडा पतन भएको विश्वास गरिएको छ । यो कुरा धार्मिक आख्यान हो वा ऐतिहासिक भूगोलसँग सम्बन्धित तथ्य अनुसन्धानको छुट्टै प्रश्न हो । दुवाकोटवासीहरूले पुस्तौं पुस्तादेखि यही कुरालाई मान्दै र स्वीकार्दै आएका छन् । त्यसैले स्थानीय इतिहासको अध्ययनमा यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । त्रिपुरासुन्दरी भद्राक्षीदेवीलाई स्थानीयवासीले शक्ति स्वरूपा देवीका रूपमा पूजा गर्छन् । देवीको नामसँगै मातेश्वर र ललिता योगिनीको परम्परा पनि जोडिएको छ । शक्ति र शिवको यस्तो सहअस्तित्व नेपाली धार्मिक परम्परामा अस्वाभाविक होइन । शक्तिबिना शिव अपूर्ण र शिवबिना शक्ति अधुरो भन्ने दार्शनिक मान्यताले नेपाली धार्मिक चेतनामा गहिरो स्थान बनाएको छ । स्थानीय जनविश्वासमा उनी दुवाकोटकी संरक्षक शक्ति भनेर पुजिन्छिन् । गाउँमा विपत्ति आउँदा कुनै नयाँ काम सुरु गर्दा, मनोकामना राख्दा वा विशेष पर्वमा भक्तजन देवीको शरणमा पुग्दछन् । मन्दिर ढुंगा र इँटाले बनेको हुन सक्छ तर देवीको मन्दिर मानिसको जनविश्वासले बाँचिरहेको हुन्छ । यही स्थानसँग बाह्र राशिको सम्बन्ध पनि जोडिएको छ । स्थानीय परम्पराअनुसार बाह्र राशिका प्रतीकहरूले यहाँ तपस्या गरी देवीबाट वरदान प्राप्त गरेको कथा रहिआएको छ । इतिहासका कथाहरू सबै पुस्तकमा लेखिन्छन् भन्ने हुँदैन । इतिहास माटोमुनि पनि लुकेको हुन्छ । कहिलेकाहीँ पुरानो इँटामा, ढुंगाको आकारमा, जीर्ण सत्तलको जगमा वा कुनै शिलालेखको केही अक्षरमा इतिहासले आफूलाई बचाएर राखेको हुन्छ । मन्दिर परिसरमा सत्तल र ढुंगेधारो निर्माणका क्रममा पुराना संरचनाका जग, इँटा, शिला, माटाका भाँडाका खपेटा, काठ तथा अभिलेखजस्ता सामाग्रीहरू भेटिएको विवरण प्रकाशित भएको छ । एउटा अभिलेखमा विसं. १९६४ वैशाख उल्लेख भएको छ । पुराना इँटाका आकार, निर्माण प्रविधि अभिलेखको लिपि मूर्तिकलाको शैली, काठको प्रकृति र उत्खनन्बाट प्राप्त वस्तुको वैज्ञानिक परीक्षण गरियो भने दुवाकोटको इतिहासका हराएका पानाहरू खुल्न सक्छन् । मन्दिरको संरक्षण र प्रचारप्रसार आजको पहिलो आवश्यकता हो । मन्दिरको संरक्षण गर्न सकेमात्र यहाँको जिउँदोजाग्दो इतिहासको संरक्षण हुन्छ । हिन्दू सभ्यता र जनविश्वासका लागि यो स्थानको विशेष महत्त्व रहेको छ ।