विजयादशमी : आफ्नै अहंकारमाथि विजयको सन्देश दिने पर्व

मानव सभ्यताको लामो यात्रामा केही पर्वहरू यस्ता छन्, जसले मानिसलाई केवल उत्सव मनाउन सिकाउँदैनन्, जीवनको अर्थ बुझ्न पनि प्रेरित गर्छन् । विजयादशमी त्यस्तै एउटा महान् सांस्कृतिक पर्व हो, जसले मानव जीवनलाई सत्य, धर्म, विवेक, सद्भाव र आत्मविजयको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ । यो केवल निधारमा रातो टीका लगाउने, कानमा पहेँलो जमरा सिउरिने र मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने दिन मात्र होइन; यो त मानिसले आफ्नै अन्तःकरणमा लुकेर बसेका रावणहरूलाई चिन्ने, तिनलाई पराजित गर्ने र आफूभित्र नयाँ मानवीय चेतनाको जन्म गराउने अवसर पनि हो । विजयादशमीको मूल सन्देश विजय हो । तर प्रश्न उठ्छ—विजय कसको माथि ? अरूमाथि विजय प्राप्त गर्नु ठूलो कुरा हो कि आफ्नै अहंकारमाथि ? अरूलाई पराजित गर्नु उपलब्धि हो कि आफ्नै क्रोध, लोभ, ईर्ष्या, घृणा र प्रतिशोधलाई पराजित गर्नु ? संसार जितेर पनि आफूलाई जित्न नसक्ने मानिस वास्तवमा विजेता हुन सक्दैन । यस अर्थमा विजयादशमी बाह्य विजयको उत्सव मात्र नभई आन्तरिक रूपान्तरणको महापर्व हो । धार्मिक महत्व हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि नवमीसम्म मनाइने नवरात्र र दशमीका दिन मनाइने विजयादशमीको सम्बन्ध देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि प्राप्त गरेको विजयसँग जोडिएको छ । त्यस्तै, रामायण परम्परामा भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि विजयादशमीसँग जोडेर स्मरण गरिन्छ । यी धार्मिक आख्यानहरूका मूलमा असत्य, अन्याय र अधर्ममाथि सत्य, न्याय र धर्मको विजयको शाश्वत सन्देश निहित छ । देवी दुर्गा शक्तिकी प्रतीक हुन् । उनको विजयले अन्यायविरुद्ध सङ्घर्ष गर्ने साहस, दुर्बलको रक्षा गर्ने करुणा र दुष्प्रवृत्तिको प्रतिरोध गर्ने सामर्थ्यको स्मरण गराउँछ । श्रीरामको विजयले मर्यादा, कर्तव्य, संयम र धर्मनिष्ठाको महत्त्व स्थापित गर्छ । रावण विद्वान्, शक्तिशाली र प्रतिभाशाली हुँदाहुँदै पनि अहंकार तथा अनैतिक आचरणका कारण पतन भएको पात्रका रूपमा चित्रित छन् । यसले एउटा गम्भीर सत्य उजागर गर्छ—ज्ञानले मात्र मानिस महान् हुँदैन; ज्ञानसँग विवेक, शक्तिसँग विनम्रता र सफलतासँग नैतिकता पनि आवश्यक हुन्छ ।आज हामी देवीको आराधना गर्छौँ, श्रीरामको जयजयकार गर्छौँ र रावणवधको कथा सुन्छौँ । तर के हामीले आफ्नै जीवनमा अन्यायको विरोध गरेका छौँ ? के हामीले असहायको पक्षमा उभिने साहस गरेका छौँ ? के हामीले आफ्नै स्वार्थका कारण अरूको अधिकार खोसेका छैनौँ ? यदि हाम्रो व्यवहारमा छल, कपट, अन्याय र अहंकार जीवित छन् भने बाहिरको पूजा मात्रले हाम्रो अन्तःकरण पवित्र हुन सक्दैन । वास्तविक धर्म मानिसलाई विभाजित गर्नु होइन, जोड्नु हो । धर्मको सार करुणा, सत्य, सेवा, सदाचार र परोपकार हो । मन्दिरमा दीप बाल्नु पवित्र कर्म हो, तर कसैको अँध्यारो जीवनमा आशाको दीप बाल्नु त्योभन्दा कम पवित्र छैन । देवीलाई फूल चढाउनु श्रद्धा हो, तर पीडितको आँसु पुछ्नु श्रद्धाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो । भगवानलाई प्रसाद चढाउनु परम्परा हो, तर भोकालाई भोजन दिनु मानवताको सर्वोच्च साधना हो । त्यसैले विजयादशमीमा हामीले देवत्वलाई मूर्तिमा मात्र होइन, मानवीय व्यवहारमा पनि खोज्नुपर्छ । जब हाम्रो मनमा करुणा जाग्छ, हाम्रो बोलीमा सत्य प्रकट हुन्छ र हाम्रो कर्मबाट अरूको जीवनमा उज्यालो थपिन्छ, त्यही क्षण हाम्रो अन्तःकरणमा विजयादशमीको वास्तविक उत्सव आरम्भ हुन्छ । सांस्कृतिक महत्व नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषताले सम्पन्न देश हो । यहाँका चाडपर्वहरू केवल धार्मिक अनुष्ठान होइनन्,ती समाजको सामूहिक स्मृति, ऐतिहासिक अनुभव, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानका जीवन्त अभिव्यक्ति हुन् । विजयादशमीले नेपाली समाजलाई यिनै विविधताका बीच पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक निकटताको सूत्रमा बाँध्ने काम गर्छ । जमरा उमार्ने परम्परा प्रकृतिसँगको सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । माटो, बीउ, पानी, प्रकाश र समयको संयोजनबाट उम्रिने जमराले जीवनको सम्भावना, प्रकृतिको उदारता र सृजनाको निरन्तरता सम्झाउँछ । जमरा केवल धार्मिक सामग्री होइन; यो कृषि सभ्यतासँग जोडिएको हाम्रो सांस्कृतिक स्मृति पनि हो । प्रकृतिको संरक्षण नगरी मानव जीवन सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने सन्देश यसले अप्रत्यक्ष रूपमा दिन्छ । विजयादशमीमा लगाइने टीका, जमरा र मान्यजनबाट ग्रहण गरिने आशीर्वादले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछन् । हजुरबा–हजुरआमाका अनुभव, आमाबुबाको माया र सन्तानको उत्साह एउटै आँगनमा भेटिँदा परिवार केवल रगतको सम्बन्धमा सीमित रहँदैन; त्यो संस्कार, स्मृति र भावनाको साझा संसार बन्छ । तर संस्कृति भनेको पुराना अभ्यासलाई प्रश्न नगरी दोहोर्‍याउनु मात्र होइन । संस्कृतिको जीवन्तता त्यसले समयअनुसार आफूलाई परिष्कृत गर्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ । परम्पराका नाममा विभेद, छुवाछुत, लैङ्गिक असमानता वा मानवीय गरिमामाथि चोट पुर्‍याउने व्यवहारलाई संरक्षण गर्नु संस्कृतिको सम्मान होइन। संस्कृतिको संरक्षण भनेको त्यसका मानवीय मूल्यहरूको संरक्षण हो । हाम्रो चाडपर्वले सबै जाति, वर्ग, समुदाय र विचारका मानिसलाई सम्मान गर्न सिकाउनुपर्छ । फरक आस्था राख्ने व्यक्तिप्रति घृणा होइन, सहिष्णुता हुनुपर्छ । फरक आर्थिक अवस्था भएका मानिसलाई हेप्ने होइन, सहयोग गर्ने भावना हुनुपर्छ । आफ्नो परम्पराप्रति गौरव गर्दै अरूको संस्कृतिप्रति सम्मान प्रकट गर्न सक्नु नै परिपक्व सांस्कृतिक चेतना हो । हामीले आफ्ना सन्ततिलाई टीका लगाउने विधि मात्र होइन, टीकाको अर्थ पनि सिकाउनुपर्छ । जमरा सिउरिने चलन मात्र होइन, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता पनि बुझाउनुपर्छ । मान्यजनको आशीर्वाद ग्रहण गर्ने संस्कार मात्र होइन, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, हेरचाह र सुरक्षाको दायित्व पनि सिकाउनुपर्छ । यसरी मात्र संस्कृति पुस्तान्तरणको औपचारिक कर्मकाण्डबाट जीवनोपयोगी मूल्यमा रूपान्तरण हुन सक्छ । सामाजिक महत्व : सम्बन्ध जोड्ने कि औपचारिकता निभाउने ? मानिस सामाजिक प्राणी हो । उसको जीवनको पूर्णता धन, पद, प्रतिष्ठा वा व्यक्तिगत सफलतामा मात्र निर्भर हुँदैन; उसले निर्माण गरेका सम्बन्धको आत्मीयतामा पनि निर्भर हुन्छ । विजयादशमी यस्ता सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो ।वर्षभरि काम, अध्ययन, व्यापार र विभिन्न व्यस्तताका कारण टाढिएका परिवारका सदस्यहरू दशैँमा एकै ठाउँमा भेला हुन्छन् । टाढिएका आफन्त नजिकिन्छन्, पुराना मनमुटाव बिर्सने प्रयास गरिन्छ र आपसी सद्भावको नयाँ अध्याय सुरु हुन्छ । कतिपय अवस्थामा एउटा सानो भेटघाट, आत्मीय अँगालो वा क्षमायाचनाले वर्षौँदेखि जमेको मनको दूरीसमेत घटाउन सक्छ । तर आजको समाजमा एउटा विरोधाभास पनि देखिन्छ । हामी टीका लगाउन टाढाटाढासम्म पुग्छौँ, तर मनको दूरी घटाउन सक्दैनौँ । सामाजिक सञ्जालमा शुभकामनाका शब्दहरूको ओइरो लगाउँछौँ, तर आफ्नै घरका वृद्ध आमाबुबाको एक्लोपन बुझ्न चुक्छौँ । आफन्तको घरमा मीठो भोजन ग्रहण गर्छौँ, तर छिमेकीको चुलो नबलेको देखेर पनि बेवास्ता गर्छौँ । यस्तो अवस्थामा चाडपर्वको बाह्य रौनक बढे पनि यसको सामाजिक आत्मा कमजोर हुँदै जान्छ । दशैँको वास्तविक सुन्दरता महँगा लुगा, महँगा भोज र भव्य सजावटमा मात्र हुँदैन । यसको सुन्दरता त परिवारका सदस्यले एकअर्कालाई समय दिनुमा, दुःखीलाई सान्त्वना दिनुमा, वृद्धलाई सम्मान गर्नुमा, बालबालिकालाई माया दिनुमा र टुटेका सम्बन्ध जोड्ने प्रयास गर्नुमा हुन्छ ।यस अवसरमा हामीले सामाजिक विभेदविरुद्ध पनि दृढतापूर्वक उभिनुपर्छ । गरिबको निधारमा टीका नलाग्ने, विपन्नका छोराछोरीले नयाँ लुगा लगाउन नपाउने र असहाय परिवारले चाड मनाउन नसक्ने अवस्था विद्यमान छ भने हाम्रो सामाजिक उत्सव अझै अपूर्ण छ । समाजका सम्पन्न व्यक्तिले आफ्नो खुसीको केही अंश विपन्नसँग बाँड्न सके दशैँ सामाजिक न्याय र मानवीय एकताको पर्व बन्न सक्छ । क्षमा गर्नु कमजोरी होइन, आत्मबलको परिचय हो । सहयोग गर्नु दया देखाउनु मात्र होइन, साझा मानवताको सम्मान गर्नु हो । र, कसैलाई अपमान नगरी सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नु नै सभ्य समाजको आधार हो । विजयादशमीले यिनै मूल्यलाई हाम्रो सामाजिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाउन प्रेरित गर्नुपर्छ । आर्थिक महत्व : उत्सवको रौनक र आर्थिक यथार्थ विजयादशमी नेपाली अर्थतन्त्रको दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण पर्व हो । दशैँको समयमा बजारमा उपभोग्य वस्तु, खाद्यान्न, लत्ताकपडा, जुत्ता, यातायात र सेवाको माग बढ्छ । व्यापारिक कारोबार विस्तार हुन्छ, यातायात व्यवसाय सक्रिय हुन्छ र साना तथा ठूला व्यवसायीले आर्थिक गतिविधि बढेको अनुभव गर्छन् । ग्रामीण क्षेत्रबाट सहर र विदेशमा रहेका नेपालीहरू घर फर्कँदा गाउँबस्तीमा चहलपहल बढ्छ । यसले स्थानीय बजार र सेवा क्षेत्रमा आर्थिक गतिशीलता ल्याउन सक्छ । दशैँले उपभोग मात्र होइन, उत्पादन र रोजगारीसँग सम्बन्धित अवसरको महत्वप पनि स्मरण गराउँछ । स्थानीय किसानका उत्पादन, घरेलु उद्योगका सामग्री, हस्तकलाका वस्तु र स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिन सके चाडपर्वको खर्चले देशभित्रै आर्थिक गतिविधि बढाउन मद्दत गर्न सक्छ । तर आर्थिक समृद्धिको उत्सव मनाउँदा अर्को यथार्थलाई बिर्सन मिल्दैन । समाजका सबै परिवारको आर्थिक अवस्था समान हुँदैन । कसैका लागि दशैँ किनमेल र मनोरञ्जनको अवसर हुन्छ भने कसैका लागि घरभाडा, विद्यालय शुल्क, ऋणको किस्ता र दैनिक खर्च व्यवस्थापन गर्ने चुनौती । कसैको घरमा पकवानका परिकार पाक्छन्, कसैको घरमा सामान्य भोजन जुटाउनसमेत कठिन हुन्छ । यही असमानताका बीच दशैँको खर्चसम्बन्धी व्यवहारमाथि गम्भीर आत्मसमीक्षा आवश्यक छ । अरूलाई देखाउनका लागि महँगा लुगा किन्नु, सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा अनावश्यक भोज आयोजना गर्नु, क्षमताभन्दा बढी ऋण लिनु र चाडपर्वपछि महिनौँसम्म आर्थिक तनाव झेल्नु बुद्धिमानी होइन । उत्सवको उद्देश्य क्षणिक प्रदर्शन होइन, दीर्घकालीन खुसी र आत्मीयता हो । हामीले आफ्ना आम्दानी र आवश्यकताअनुसार बजेट बनाएर चाड मनाउनुपर्छ । बालबालिकालाई धनको प्रदर्शनभन्दा श्रमको सम्मान सिकाउनुपर्छ । किनमेल गर्दा स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । स्थानीय किसान, साना व्यापारी र घरेलु उद्यमीबाट सामग्री खरिद गर्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक योगदान पुग्न सक्छ । विदेशबाट फर्किएका नेपालीले परिवारसँग समय बिताउने क्रममा आफ्नो श्रमको मूल्य र देशको आर्थिक अवस्थाबारे पनि सोच्न सक्छन् । देशभित्र पर्याप्त रोजगारी, सम्मानजनक आय र उत्पादनमूलक अवसर सिर्जना गर्न सके हरेक वर्ष रोजगारीको खोजीमा विदेशिनुपर्ने बाध्यता कम गर्न मद्दत पुग्नेछ । आर्थिक रूपमा सफल दशैँ त्यो होइन, जसमा सबैभन्दा बढी पैसा खर्च गरियो । सफल दशैँ त्यो हो, जसमा आफ्नो परिवारको आवश्यकता पूरा भयो, कसैलाई आर्थिक भार परेन, स्थानीय उत्पादनले बजार पायो र सम्भव भएसम्म अरूको खुसीमा पनि योगदान गर्न सकियो । प्रवासको पीडा र घर फर्किने मनको कथा आज लाखौँ नेपाली रोजगारी, अध्ययन र अवसरको खोजीमा देशभित्रै टाढा वा विदेशमा छन् । उनीहरूमध्ये धेरैका लागि दशैँ केवल खुसीको अवसर होइन, घरपरिवारको सम्झनाले मन भारी बनाउने समय पनि हो । विदेशको व्यस्त कार्यतालिका, सीमित बिदा, महँगो यात्रा र आर्थिक जिम्मेवारीका कारण सबैले चाहेर पनि घर फर्कन सक्दैनन् । कतिपयले वर्षौँसम्म आफ्ना आमाबुबाको हातबाट टीका लगाउन पाउँदैनन्। छोराछोरीको अनुहार प्रत्यक्ष हेर्न नपाएका बाबुआमा भिडियो कलमै चाडको खुसी खोज्न बाध्य हुन्छन् । यसले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण{ प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ—समृद्धि भनेको पैसा कमाउनु मात्र हो कि आफ्ना प्रियजनसँग जीवनका महत्वपूर्ण{ क्षण बाँड्न पाउनु पनि हो ? विदेशमा रहेका नेपालीको परिश्रम र योगदानको सम्मान गर्नुपर्छ । उनीहरूको अनुपस्थितिलाई केवल पारिवारिक कमजोरीका रूपमा हेर्नु न्यायोचित हुँदैन । तर देशभित्रै सम्मानजनक रोजगारी र अवसर सिर्जना गर्नु राज्य, समाज र नीतिनिर्माताको साझा जिम्मेवारी हो । नेपालीले आफ्नो परिवारसँगै रहेर पनि सम्मानजनक जीवनयापन गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु दीर्घकालीन राष्ट्रिय आवश्यकता हो । यसैबीच, टाढा रहेका परिवारजनसँग नियमित संवाद गर्नु, उनीहरूको भावनालाई बुझ्नु र सम्बन्धलाई पैसाको लेनदेनमा सीमित नगर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। आमाबुबालाई आर्थिक सहयोग आवश्यक हुन्छ, तर उनीहरूलाई सन्तानको आवाज, समय र आत्मीयताको पनि उत्तिकै आवश्यकता हुन्छ ।दशैँले घरको दूरीभन्दा मनको निकटता ठूलो हुन्छ भन्ने सन्देश दिनुपर्छ । शरीरले टाढा भए पनि माया, सम्मान र जिम्मेवारीमा नजिक रहन सक्नु नै सम्बन्धको वास्तविक विजय हो । प्रकृति, कृषि र जीवनचक्रको सन्देश विजयादशमीको सांस्कृतिक जीवन प्रकृतिसँग पनि जोडिएको छ । जमराको अङ्कुरणले बीउको जीवनशक्ति, माटोको महत्व र अनुकूल वातावरणको आवश्यकतालाई स्मरण गराउँछ । कृषि प्रधान समाजमा मौसम, वर्षा, माटो र बालीको सम्बन्ध मानिसको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ । प्रकृतिले मानिसलाई निरन्तर दिन्छ, तर मानिसले प्रकृतिलाई के दिइरहेको छ भन्ने प्रश्न आज झन् महत्वपूर्ण बनेको छ । वन विनाश, नदी प्रदूषण, प्लास्टिकको अव्यवस्थित प्रयोग र प्राकृतिक स्रोतको दोहनले हाम्रो भविष्यलाई चुनौती दिइरहेका छन् । देवीको पूजा गर्ने तर प्रकृतिको विनाश गर्ने व्यवहारमा गम्भीर विरोधाभास छ । यदि हामीले जमरा उमार्ने परम्पराबाट जीवनको संरक्षण सिक्न सकेनौँ, प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने संस्कारबाट वातावरण जोगाउने जिम्मेवारी बुझ्न सकेनौँ भने हाम्रो धार्मिक उत्सवको व्यावहारिक अर्थ अपूर्ण रहन्छ ।त्यसैले दशैँको अवसरमा घर, आँगन र सार्वजनिक स्थान सफा राख्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, खाद्यान्न खेर नफाल्ने, पानीको संरक्षण गर्ने र सम्भव भएसम्म वृक्षरोपण तथा वातावरण संरक्षणका गतिविधिमा सहभागी हुने संकल्प गर्न सकिन्छ । यस्ता साना अभ्यासले पर्वलाई प्रकृतिमैत्री बनाउनुका साथै भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी पनि पूरा गर्न मद्दत गर्छन् । नारीशक्तिको सम्मान : देवीपूजाबाट व्यवहारसम्म विजयादशमीसँग जोडिएको देवी दुर्गाको आराधनाले नारीशक्ति, साहस र सामर्थ्यको महत्वलाई विशेष रूपमा उजागर गर्छ । नारीलाई शक्ति र सृजनाको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने हाम्रो सांस्कृतिक परम्पराले समाजलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ । तर देवीको पूजा गर्ने समाजमा नै छोरीलाई अवसरबाट वञ्चित गरिन्छ, महिलामाथि हिंसा हुन्छ, उनीहरूको निर्णयलाई अवमूल्यन गरिन्छ र समान अधिकारको प्रश्नमा विभेद गरिन्छ भने हामीले आफ्नो व्यवहारमाथि प्रश्न उठाउनैपर्छ । देवीप्रतिको साँचो श्रद्धा महिलाको स्वतन्त्रता, सम्मान, सुरक्षा र समान अवसरको सुनिश्चिततामा प्रकट हुनुपर्छ । छोरीलाई शिक्षा दिनु, महिलाको श्रमको सम्मान गर्नु, घरेलु हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउनु र परिवार तथा समाजका निर्णयमा महिलाको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्नु नै नारीशक्तिको व्यावहारिक सम्मान हो । आफ्नै घरका महिलालाई अपमान गर्ने तर मन्दिरमा देवीको आराधना गर्ने व्यवहारले धार्मिकताको बाहिरी आवरण त देखाउन सक्छ, तर त्यसले आध्यात्मिक चेतनाको पूर्णता प्रमाणित गर्दैन । विजयादशमीले हामीलाई श्रद्धा र व्यवहारबीच एकरूपता कायम गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । देखावटीपन र मानवीय संवेदनाको क्षय समयसँगै चाडपर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक हो । यातायात, सञ्चार, प्रविधि र बजार विस्तारले दशैँ मनाउन सहज बनाएका छन् । तर आधुनिकताको नाममा देखावटीपन, अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र उपभोगवादी सोच बढ्नु चिन्ताको विषय हो । आज कतिपय अवस्थामा मानिसले आफ्नो खुसीभन्दा अरूलाई देखाउनुपर्ने प्रतिष्ठालाई प्राथमिकता दिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा कस्तो फोटो राख्ने, कति महँगो लुगा लगाउने, कति भव्य भोज गर्ने र कति खर्च गरेको देखाउने भन्ने प्रतिस्पर्धाले पर्वको आत्मीयतालाई ओझेलमा पार्न सक्छ ।हामीले एउटा साधारण सत्य बुझ्नुपर्छ—खुसी प्रदर्शन गरेर प्रमाणित गर्नुपर्ने वस्तु होइन । महँगो लुगाले मानिसको गरिमा निर्धारण गर्दैन, ठूलो भोजले सम्बन्धको गहिराइ प्रमाणित गर्दैन र धेरै दक्षिणाले मात्र आशीर्वादको मूल्य बढाउँदैन । दशैँमा जुवा, मदिराको दुरुपयोग, घरेलु झगडा, अनियन्त्रित खर्च र हिंसात्मक व्यवहारका कारण परिवारमा दुःख निम्तिन सक्छ । यस्ता विकृतिलाई परम्परा वा मनोरञ्जनका नाममा सामान्यीकरण गर्नु हुँदैन । आफ्नो र परिवारको सुरक्षा, स्वास्थ्य तथा आर्थिक अवस्थालाई ध्यानमा राखेर जिम्मेवार व्यवहार गर्नु नै पर्वप्रतिको सम्मान हो । हामीले पर्वलाई बजारको वस्तु मात्र बन्न दिनु हुँदैन। पर्वको केन्द्रमा मानिस, सम्बन्ध, संस्कृति र सद्भाव रहनुपर्छ। खर्चभन्दा संवेदना, प्रदर्शनभन्दा आत्मीयता र प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यलाई महत्त्व दिन सके दशैँको वास्तविक गरिमा सुरक्षित रहन्छ । विजयादशमी र राष्ट्र निर्माणको प्रश्न राष्ट्र निर्माण केवल सरकार, राजनीतिक दल वा राज्यका संस्थाको जिम्मेवारी मात्र होइन । नागरिकको नैतिकता, सामाजिक व्यवहार, श्रमप्रतिको सम्मान र सार्वजनिक जीवनमा इमानदारीले पनि राष्ट्रको चरित्र निर्माण गर्छ ।विजयादशमीको सन्देशलाई राष्ट्रिय जीवनसँग जोडेर हेर्दा भ्रष्टाचारमाथि इमानदारीको विजय, विभेदमाथि समानताको विजय, निराशामाथि आशाको विजय र स्वार्थमाथि सेवाभावको विजय आवश्यक देखिन्छ । यदि हामी भ्रष्टाचारको विरोध गर्छौँ तर आफ्नै सानो स्वार्थका लागि नियम मिच्छौँ भने हाम्रो विरोध अपूर्ण हुन्छ । यदि हामी देशको विकास चाहन्छौँ तर सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्दैनौँ भने हाम्रो देशप्रेम कमजोर हुन्छ । यदि हामी समाजमा न्याय चाहन्छौँ तर आफ्नै पक्षका मानिसले गरेको अन्यायलाई समर्थन गर्छौँ भने हाम्रो नैतिकता प्रश्नको घेरामा पर्छ । राष्ट्र निर्माणका लागि नागरिकले आफ्नो दायित्व बुझ्नुपर्छ । शिक्षकले विद्यार्थीलाई ज्ञानसँगै नैतिकता सिकाउनुपर्छ । अभिभावकले सन्तानलाई सुविधासँगै जिम्मेवारी सिकाउनुपर्छ। जनप्रतिनिधिले पदलाई सेवाको माध्यम बनाउनुपर्छ। कर्मचारीले सार्वजनिक जिम्मेवारीलाई इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ । व्यापारीले उपभोक्ताको विश्वासको सम्मान गर्नुपर्छ र नागरिकले आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य पनि सम्झनुपर्छ ।हामीले हरेक वर्ष रावणको पुतला जलाउँदा समाजमा रहेका अन्याय, भ्रष्टाचार, शोषण, हिंसा र विभेदका संरचनालाई पनि चुनौती दिनुपर्छ । अन्यथा, पुतला त जलिरहन्छ, तर समाजभित्रका रावणहरू अझ शक्तिशाली हुँदै जान सक्छन् । राष्ट्रको वास्तविक विजय नागरिकको अनुहारमा मुस्कान, बालबालिकाको हातमा गुणस्तरीय शिक्षा, युवाको जीवनमा रोजगारी, महिलाको जीवनमा सुरक्षा, ज्येष्ठ नागरिकको जीवनमा सम्मान र विपन्नको जीवनमा आधारभूत अवसर सुनिश्चित हुँदा प्राप्त हुन्छ । विजयादशमी हरेक वर्ष आउँछ। घरका आँगनमा जमरा उम्रिन्छन्, निधारमा टीका सजिन्छ, आफन्तबीच शुभकामना आदानप्रदान हुन्छ र आशा तथा विश्वासका नयाँ शब्दहरू उच्चारण गरिन्छ । तर हरेक वर्ष आउने यो पर्वले हाम्रो जीवनमा कति परिवर्तन ल्यायो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु आजको आवश्यकता बनेको छ । के गत वर्षभन्दा यस वर्ष हामी अलि बढी सहनशील भयौँ ? के हामीले कसैको दुःख बुझ्ने प्रयास गर्‍यौँ ? के हामीले गलत कामबाट आफूलाई टाढा राख्यौँ? के हामीले आफ्ना आमाबुबालाई समय दियौँ? के हामीले सन्तानलाई असल संस्कार सिकायौँ? के हामीले विपन्न, असहाय र पीडितका लागि केही गर्न सक्यौँ? यदि यी प्रश्नको उत्तर सकारात्मक छ भने हाम्रो विजयादशमी सार्थक भएको मान्न सकिन्छ ।विजयादशमीको शुभकामना दिँदा हामीले केवल समृद्धि, सुख र दीर्घायुको कामना मात्र नगरौँ; विवेक, इमानदारी, करुणा र सदाचारको पनि कामना गरौँ । नयाँ लुगा लगाउने उत्साहसँगै नयाँ सोच धारण गर्ने संकल्प गरौँ । घर सजाउने प्रयत्नसँगै मन सफा गर्ने अभ्यास गरौँ । निधारमा टीका लगाउने परम्परासँगै विचारमा सत्यको टीका र व्यवहारमा मानवताको जमरा उमारौँ । किनकि मानिसको सबैभन्दा ठूलो शत्रु सधैँ बाहिर हुँदैन । कहिलेकाहीँ ऊ आफ्नै अहंकार, लोभ, ईर्ष्या र स्वार्थको रूपमा आफ्नै भित्र बसेको हुन्छ । त्यसलाई चिन्नु आत्मज्ञान हो, त्यसविरुद्ध सङ्घर्ष गर्नु साधना हो र त्यसलाई पराजित गर्नु नै वास्तविक विजय हो ।आउनुहोस्, यस विजयादशमीमा हामी केवल विजयको कथा नसुनौँ, विजयको संस्कार पनि आत्मसात् गरौँ । केवल देवीको पूजा नगरौँ, नारीको सम्मान पनि गरौँ । केवल रामको आदर्श गाउन छाडौँ भन्ने होइन, रामले प्रतिनिधित्व गर्ने मर्यादा र कर्तव्यलाई व्यवहारमा उतारौँ । केवल रावणको पुतला जलाउने कर्ममा सीमित नरहौँ, आफ्नै मनमा रहेका अहंकार र अन्यायका प्रवृत्तिलाई पनि पराजित गरौँ ।विजयादशमीको वास्तविक सार यही हो—विजय अरूमाथि शासन गर्नुमा होइन, आफ्नै विकारमाथि विजय प्राप्त गर्नुमा छ; धर्म कर्मकाण्डमा मात्र होइन, मानवीय व्यवहारमा छ; समृद्धि धनको थुप्रोमा मात्र होइन, सन्तुष्ट जीवनमा छ; र उत्सवको पूर्णता आफ्नै खुसीमा मात्र होइन, अरूको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्नुमा छ । जब हाम्रो निधारको टीकाले विवेकको अर्थ दिन्छ, कानको जमराले प्रकृतिको सम्मान सिकाउँछ र दशैँको आशीर्वादले जीवनमा सदाचारको बीउ रोप्छ, तब मात्र विजयादशमी एउटा पर्वबाट जीवनदर्शनमा रूपान्तरण हुन्छ । यस विजयादशमीले सबै नेपालीको मनमा सत्यको साहस, कर्ममा इमानदारी, सम्बन्धमा आत्मीयता र समाजमा मानवताको उज्यालो फैलाउन सकोस् । सत्यको विजय होस्, सद्भावको विजय होस्, मानवताको विजय होस् । हार्दिक विजयादशमीको मङ्गलमय शुभकामना !